233
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA FIZIKA KURSINI
INTEGRATIV
О
‘QITISH
О
‘QUVCHILARNING ILMIY
DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH OMILI SIFATIDA
Alijanov Dilmurod A’zamjon o’g
ʻ
li
Namangan davlat pedagogika instituti Aniq fanlar kafedrasi
katta o
ʻ
qituvchisi, PhD, e-mail:
dilmurod041321@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada umumta'lim maktablarida fizika fanini
integrativ o'qitish orqali o'quvchilarning ilmiy dunyoqarashini rivojlantirish
masalasi muhokama qilinadi. Fizika fanining boshqa tabiiy va gumanitar fanlar
bilan bog'lanishi, o'quvchilarni nazariy bilimlarni amaliyotda qo'llashga,
kompleks muammolarni hal qilishga va ilmiy fikrlashga o'rgatishi ta'kidlanadi.
Maqolada fanlararo integratsiya, amaliy tadqiqotlar, muammolarni matematik
model sifatida hal qilish jarayonlari ko'rib chiqiladi. Shuningdek, integrativ ta'lim
metodlarining o'quvchilarning ilmiy dunyoqarashi va muammolarni hal qilishdagi
qo'llanilishi haqida to'xtalib o'tiladi. Natijada, fizika fanini integrativ tarzda
o'qitish o'quvchilarda keng qamrovli bilimlarni shakllantirish, ular orasida manfiy
fikrlashni kamaytirish va tajriba o'tkazish ko'nikmalarini rivojlantirishda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Kalit so'zlar
Integrativ ta'lim - Fizika fanini o'qitish - Ilmiy dunyoqarash - Fanlararo
integratsiya - metodik yondashuv.
Kirish
Bugungi kunda umumta'lim maktablarida ta'lim sifatini va uning
samaradorligini oshirish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, tabiiy
fanlar, jumladan, fizika fanini o'qitishda integrativ yondashuvni qo'llash
o'quvchilarning ilmiy dunyoqarashini rivojlantirishga katta hissa qo'shadi. Fizika
fanini boshqa tabiiy va gumanitar fanlar bilan bog'lab o'qitish ularning keng
qamrovli ilmiy tasavvurlarini shakllantirish imkonini beradi.
Maqolada umumta'lim maktablarida fizika fanini integrativ o'qitishning
ahamiyati, metodik jihatlari va o'quvchilarning dunyoqarashiga ta'siri yoritiladi.
Globalizatsiya jarayonida ilm-fan, texnologiya va innovatsiyalar tez sur'atlar bilan
rivojlanmoqda. Bu rivojlanish ta'lim sohasida yangi yondashuv va usullarni joriy
etishni zaruriyati tug'diradi.
Fizika fanini o'qitish jarayonida integrativ yondashuvni qo'llash
o'quvchilarning ilmiy dunyoqarashini rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi. Fizika
fundamental fan sifatida ko'plab tabiiy va texnik fanlar bilan chambarchas
bog'liqdir. Shu sababli, uni integrativ tarzda o'qitish nafaqat o'quvchilarning
fanlarga bo'lgan qiziqishini oshiradi, balki ularni ilmiy fikrlash va muammolarni
mantiqiy tahlil qilishga ham o'rgatadi.
Fizikani integrativ
о
‘qitishning ahamiyati
Fizika tabiat qonunlarini
о
‘rganuvchi ilm sifatida hayotning turli
jabhalarida muhim ahamiyat kasb etadi. Integrativ ta’lim esa turli fanlar
о
‘rtasidagi bog‘liqlikni
о
‘rnatish va ularni birgalikda
о
‘qitishga y
о
‘naltirilgan
234
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
yondashuvdir. Bu usul
о
‘quvchilarning chuqur bilim olishlarini ta’minlab, ularga
tabiiy jarayonlarni yaxlit tushunish imkoniyatini yaratadi.
Integrativ ta’lim nazariy jihatdan kognitiv psixologiya va ta’lim
metodologiyasiga asoslanadi. Ushbu yondashuvda
о
‘quvchilarning bilimlari
nafaqat ma’lum bir fan doirasida cheklanib qolmaydi, balki ularning kompleks
bilimlari shakllantiriladi. Bu esa murakkab muammolarni hal qilishda bir necha
fanlarning ma’lumotlarini birlashtirishni talab qiladi.
Fizika tabiat qonunlarini
о
‘rganadigan fundamental fanlardan biri
hisoblanadi. Uning
о
‘quvchilar dunyoqarashiga ta’siri quyidagi omillarga bog‘liq:
1.
Fanlararo integratsiya:
Fizikani matematika, kimyo, biologiya,
informatika va texnologiyalar bilan bog‘lash orqali
о
‘quvchilarga murakkab
jarayonlarni tushuntirish va ularning
о
‘zaro bog‘liqligini k
о
‘rsatish
imkoniyati yaratiladi. Masalan, elektrotexnika yoki kvant fizikasi kabi sohalar
boshqa fanlar bilan hamkorlikni talab qiladi. Bu
о
‘quvchilarning
muammolarga kompleks yondashuvini rivojlantiradi.
2.
Tajribaga asoslangan ta’lim:
Tajriba
о
‘tkazish va real
natijalarga erishish fizika darslarining muhim qismidir. Bu jarayonda
о
‘quvchilar nazariy bilimlarni amaliyot bilan bog‘lashni
о
‘rganadilar va bu
ularning muammolarni mustaqil hal qilish qobiliyatini oshiradi.
3.
Muammolarni matematik modellashtirish:
Matematika
fizikaning asosiy tili hisoblanadi. Fizik qonunlarni matematik modellar orqali
ifodalash
о
‘quvchilarning tahliliy va mantiqiy fikrlash qobiliyatini
rivojlantiradi.
Fanlararo integratsiya ta’lim jarayonini murakkab muammolarni
chuqurroq tushunishga y
о
‘naltiradi. Fizika fanini matematika, kimyo,
biologiya va informatika bilan integratsiya qilish
о
‘quvchilarning mulohazalari
va fikrlash qobiliyatini oshiradi.
1. **Matematika bilan integratsiya:**
Fizikani
о
‘qitishda matematik modellashtirish asosiy
о
‘rin tutadi. Fizik
qonunlarni tushunish va ularni aniqlash uchun
о
‘quvchilar matematik
tushunchalarni mustahkam
о
‘zlashtirishlari kerak. Masalan, mexanika
b
о
‘limlarini
о
‘rganishda harakat tenglamalarini yechish, energiya va impuls
tushunchalarini aniqlash matematika bilan uzviy bog‘liqdir.
2. **Kimyo bilan integratsiya:**
Fizika va kimyo fanlari bir-biriga chambarchas bog‘liq b
о
‘lib, tabiatning
turli xil hodisalarini tushuntirishda yordam beradi. Masalan, atomlar va
molekulalarning tuzilishi, termodinamika qonunlari kabi mavzular fizika va
kimyoning hamkorlikda
о
‘rganiladigan sohalaridir. Bu fanlarni birgalikda
о
‘qitish
о
‘quvchilarga atom strukturasini tushunishda yordam beradi.
3. **Biologiya bilan integratsiya:**
Fizika biologik jarayonlarni tushunishda muhim
о
‘rin tutadi. Masalan,
biofizika biologiya va fizika fanlarining kesishgan sohasi b
о
‘lib,
t
о
‘qimalarning mexanik xususiyatlari, kletkalarning harakati kabi mavzularni
235
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
qamrab oladi. Biofizikani
о
‘qitish jarayonida
о
‘quvchilar ham biologiya, ham
fizika bilimlaridan foydalanadilar.
4. **Informatika bilan integratsiya:**
Zamonaviy fizik tadqiqotlarda informatika va hisoblash texnikasi katta
ahamiyat kasb etmoqda. Simulyatsiya, modellashtirish va hisoblash
texnologiyalaridan foydalanish
о
‘quvchilarga nazariy bilimlarni aniqlash va
ularni amaliyotda q
о
‘llash imkoniyatini beradi. Masalan, kvant fizikasida yoki
astrofizikada kompyuter modellari katta rol
о
‘ynaydi.
Fizikani fanlararo integratsiya asosida
о
‘qitish
Ta’lim jarayonida integrativ yondashuvni joriy etish usullari
Integrativ ta’limni joriy qilish
о
‘qituvchilardan maxsus metodikalarni
ishlab chiqishni talab etadi. Bu jarayonni samarali tashkil etish uchun quyidagi
usullar q
о
‘llanilishi mumkin:
1. **Modulirlashtirilgan
о
‘quv dasturlari:**
Turli fanlarni bog‘lab
о
‘qitish uchun
о
‘quv dasturlarini qayta ishlab
chiqish muhim ahamiyatga ega. Masalan, matematika darslari bilan bog‘liq
holda fizik qonunlarni tushuntirish yoki kimyo darslarida termodinamika
asoslarini
о
‘rganish mumkin. Bu jarayon
о
‘quvchilarning fanlararo
tushunchalarni yaxshiroq
о
‘zlashtirishlarini ta’minlaydi.
2. **Laboratoriya ishlarini integratsiya qilish:**
Fizika laboratoriya ishlarini boshqa fanlar bilan bog‘lab tashkil etish
о
‘quvchilarning nazariy bilimlarni amaliyotda sinash imkoniyatini yaratadi.
Masalan, fizika va biologiya fanlarini birlashtirib, t
о
‘qimalarning fizik
xususiyatlarini
Ilmiy dunyoqarashni shakllantirish
Fizikani
о
‘qitish orqali
о
‘quvchilarni ilmiy dunyoqarashga ega qilish bir
qator jarayonlar asosida amalga oshadi:
·
Hodisalar mohiyatini tushunish:
Tabiiy hodisalarni ilmiy
tarzda tushuntirish va ularning sabab-oqibatlarini aniqlash
о
‘quvchilarda
dunyoqarashning ilmiy asosini yaratadi.
·
Ilmiy yondashuvni shakllantirish:
О
‘quvchilar tajriba
о
‘tkazish, tahlil qilish va natijalarni baholash orqali tadqiqot olib borish
k
о
‘nikmalariga ega b
о
‘ladilar. Bu esa ularni t
о
‘g‘ri qaror qabul qilishga
y
о
‘naltiradi.
·
Masalalarni hal qilish:
Integrativ ta’lim
о
‘quvchilarni
murakkab masalalarni bir vaqtning
о
‘zida bir necha fan asosida yechishga
о
‘rgatadi. Bu nafaqat ularning fanga b
о
‘lgan qiziqishini oshiradi, balki
intellektual qobiliyatlarini ham kuchaytiradi.
Ilmiy dunyoqarashni shakllantirishda fizikani
о
‘qitishning
о
‘rni
Fizika fanini
о
‘qitish
о
‘quvchilarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirishga
yordam beradi. Ilmiy dunyoqarash tushunchasi tabiatni tushunish, sabab-oqibat
munosabatlarini anglash va ularni nazariy jihatdan tushuntirish qobiliyatini
о
‘z
ichiga oladi. Fizika fanini integrativ tarzda
о
‘qitish bu jarayonni quyidagi jihatlar
b
о
‘yicha rivojlantiradi:
236
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
1. **Hodisalarni tushuntirish:**
Fizika tabiat hodisalarini ilmiy tarzda tushuntirish uchun asos yaratadi.
Masalan, energiya saqlanish qonuni yoki Nyuton qonunlari turli jarayonlarning
sabablarini tushunishda yordam beradi. Integrativ yondashuv
о
‘quvchilarga fizik
qonunlarning hayotda qanday ishlashini tushuntirish imkonini beradi.
2. **Mantiqiy fikrlashni rivojlantirish:**
Fizikani
о
‘qitish jarayonida
о
‘quvchilar mantiqiy fikrlash va tahlil qilish
qobiliyatini oshiradilar. Masalan, fizik muammolarni yechish uchun murakkab
matematik tenglamalarni q
о
‘llash talab etiladi. Bu jarayon
о
‘quvchilarni
о
‘z
mulohazalarini mantiqiy ravishda tuzishga va yozuvlarda aniqlikni ta’minlashga
о
‘rgatadi.
3. **Tadqiqot qobiliyatini rivojlantirish:**
Fizika tajribaga asoslangan fan b
о
‘lgani sababli, uni
о
‘rganish jarayonida
о
‘quvchilar tadqiqot va tajriba qilish k
о
‘nikmalarini shakllantiradilar. Bu
k
о
‘nikmalar keyinchalik fan sohasidagi yoki kasbiy faoliyatlarida ham foyda
keltiradi. Masalan, laboratoriya sharoitida
о
‘tkaziladigan tajribalar va ularning
natijalarini tahlil qilish
о
‘quvchilarni real muammolarni yechishga
о
‘rgatadi.
4. **Hayotdagi muammolarga ilmiy yondashish:**
Fizikani
о
‘qitish
о
‘quvchilarga tabiiy hodisalarga ilmiy asoslangan
yondashuvni q
о
‘llash k
о
‘nikmasini beradi. Masalan, ekologik muammolar,
energiya resurslaridan samarali foydalanish yoki tabiatdagi turli xil hodisalarga
ilmiy jihatdan yondashish muhim ahamiyatga ega.
Xulosa.
Fizikani integrativ tarzda
о
‘qitish ta’lim jarayonini samarali qiladi
va
о
‘quvchilarda ilmiy dunyoqarashning shakllanishiga ijobiy ta’sir k
о
‘rsatadi.
Turli fanlarni bir-biriga bog‘lab
о
‘qitish
о
‘quvchilarga nazariy bilimlarni
amaliyotda q
о
‘llash, muammolarga ilmiy yondashuvni rivojlantirish imkoniyatini
beradi. Natijada, ular nafaqat
о
‘quv jarayonida, balki kelajakdagi kasbiy
faoliyatlarida ham ilmiy yechim topish k
о
‘nikmasiga ega b
о
‘ladilar.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Sharipov SH.SH. (2020). “Fizika va integrativ ta’lim usullari” - Toshkent:
Ilm-fan nashriyoti.
2. Yusupov B.X. (2019). “Zamonaviy pedagogika va fanlararo integratsiya” -
Samarqand: Ta’lim nashriyoti.
3. Abdurahmonov J.A. (2018). “Fizika va tabiiy fanlarning metodik
integratsiyasi” - Buxoro: Ilm va hayot nashriyoti.
4. Abdullayev, I. (2020). Fizikani o‘qitishda ekologik masalalar va ularning
yechimlari. *Ta’lim va fan jurnali*, 3(5), 45-52.
5. Ogli A. D. A. The methodological recommendations for teaching the subject
“natural science (science)”(on the example of knowledge in physics)
//ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2022. –
Т
.
12. –
№
. 8. –
С
. 24-29.
6. Xodjayeva, N. (2022). O‘quvchilarning ekologik madaniyatini shakllantirish:
metodik yondashuvlar. *Pedagogika va innovatsiyalar*, 4(1), 23-29.
237
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
7.
Алижанов
Д
.
Способы
развития
научного
мышления
учащихся
при
обучении
строения
вещества
в
курсе
физики
в
6
классе
//
Общество
и
инновации
. – 2021. –
Т
. 2. –
№
. 3/S. –
С
. 15-19.
8. Jorayev, B. (2021). Fanlararo integratsiya va uning o‘quvchilarning ekologik
tafakkurini rivojlantirishdagi o‘rni. *Ta’lim innovatsiyalari va ilmiy izlanishlar
jurnali*, 2(2), 19-27.
9.
Алижанов
Д
.
А
.
и
др
.
Физикани
фанлараро
алоқалар
асосида
ўқитиш
таълим
сифатини
таъминлаш
омили
//Academic research in educational sciences.
– 2022. –
Т
. 3. –
№
. 4. –
С
. 553-558.
10.Kim, H., va boshqalar. (2020). Ekologik muammolarni o‘rganishda fanlararo
yondashuv. Xalqaro ekologiya tadqiqotlari jurnali, 6(3), 102-109.
11.
Алижанов
Д
.
Физикани
фанлараро
алоқадорликда
ўқитишнинг
дидактик
асослари
//
Прикладные
науки
в
современном
мире
:
проблемы
и
решения
. –
2022. –
Т
. 1. –
№
. 24. –
С
. 64-67.
12.Qodirova, L. (2019). Fizika darslarida ekologiya elementlarini qo‘llash
metodikasi. Ta’lim va tarbiya ilmiy-metodik jurnali*, 1(7), 31-37.
13.Alijanov D.
Физик
билимларни
фанлараро
алоқадорлик
асосида
ўқитиш
методикасини
такомиллаштиришнинг
пед
a
г
o
гик
ва
статистик
таҳлили
//Science and innovation. – 2022. –
Т
. 1. –
№
. B8. –
С
. 794-802.
14.Sharipov, T. (2021). Fizika darslarida loyihaviy ta’lim va ekologik
muammolarni yechish. Innovatsion pedagogika jurnali*, 5(4), 11-16.
15.
Алижанов
Д
. 6-
синф
физика
фанини
фанлараро
ўқитишнинг
назарий
таҳлили
//
Общество
и
инновации
. – 2022. –
Т
. 3. –
№
. 4/S. –
С
. 417-422.
16.Zakhidov I., Boyturayeva G. Use of Natural Science and Geography materials
in Physics teaching //Science and innovation. – 2023. –
Т
. 2. –
№
. B3. –
С
. 483-487.
17.
ўғли
Алижанов
Д
.
А
.
Физика
дарсларида
фаналаро
алоқадорликни
таъминлаш
орқали
ўқувчиларнинг
экологик
тафаккурини
ривожлантириш
//Results of National Scientific Research International Journal. – 2023. –
Т
. 2. –
№
.
12. –
С
. 207-215.
18.Japaralievich S. J., Obidjonovich Z. I. Namoyish tajribalari orqali o‘qitishda
o‘quvchilar dunyoqarashini rivojlantirish yo ‘llari //Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences. – 2021. –
Т
. 1. –
№
. 3. –
С
. 683-
686.
19.Dilmurod A. Maktab fizika kursida o
ʻ
quvchilarning ilmiy dunyoqarashlarini
rivojlantirish yo
ʻ
llari //Fergana state university conference. – 2023.
20.
Абдуллаев
Х
.
О
.
и
др
. K
теории
одноэлектронного
туннелирования
при
преподавании
основ
наноэлектроники
.
21.
Alijanov D. et al. Pedagogical and statistical analysis of improving the
methodology of teaching physical sciences based on interdisciplinary relationships
//Science and Innovation. – 2022. –
Т
. 1. –
№
. 8. –
С
. 794-802.
