415
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
TA’LIM TASHKILOTLARIDA STRATEGIK BOSHQARUV
TIZIMINI TAKOMMILASHTIRISH YO'LLARI
Mo'minova Muxayyo Usmanovna
NamDPI Aniq fanlar kafedrasi katta o’qituvchisi
Annotatsiya.
Zamonaviy ta’lim tizimida rivojlangan davlatlarning tizimni
rivojlantirishda tutgan o‘rni o‘ziga xos ahamiyatga ega. Ushbu maqolada ta’lim
tashkilotlarida strategik boshqaruv tizimi, turlari, AQSH va Yaponiya
davlatlarining ta'lim tashkilotlaridagi boshqaruvi haqida bayon qilingan.
Kalit so
ʻ
zlar:
Strategik boshqaruv, boshqaruv organi, AQSH va Yaponiya
metodlari, monitoring va baholash.
Аннотация
.
В
современной
системе
образования
роль
развитых
стран
в
развитии
системы
имеет
свое
место
.
В
данной
статье
описывается
система
стратегического
менеджмента
в
образовательных
организациях
,
ее
виды
,
менеджмент
в
образовательных
организациях
США
и
Японии
.
Ключевые
слова
:
Стратегический
менеджмент
,
орган
управления
,
американские
и
японские
методы
,
мониторинг
и
оценка
.
Abstract.
In the modern education system, the role of developed countries
in the development of the system has its place. This article describes the strategic
management system in educational organizations, its types, management in
educational organizations of the USA and Japan.
Keywords:
Strategic management, management div, US and Japanese
methods, monitoring and evaluation.
KIRISH.
Ta'lim tashkilotlarida boshqaruv, tashkilotning maqsadlarini
amalga oshirish uchun faoliyatni boshqarish va rivojlanish yo'nalishlarini
belgilash bilan bog'liq jarayonlarni o'z ichiga oladi. Boshqaruv, resurslarni
samarali foydalanish, xodimlarni rivojlantirish, monitoring va baholash
jarayonlarini o'z ichiga oladi va tashkilotning mazmuniy va maqsadga
yo'naltirilgan faoliyatini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Boshqaruv
organlari tashkilotning qo'llabquvvatlash va rahbarlik qilish uchun belgilangan
vazifalarni bajarishda muhim rol o'ynaydilar.
Boshqaruvning samarali olib borilishi, tashkilotning rivojlanishida katta
ahamiyatga ega bo'ladi. Boshqaruvning muhim asosiy elementlari strategiyalar,
maqsadlar, resurslar, monitoring va baholash, qo'llab quvvatlash va rivojlantirish,
xodimlarni rivojlantirish va motivatsiyani o'z ichiga oladi. Boshqaruv tizimi
tashkilotning faoliyatini samarali boshqaradi va maqsadlarga yo'naltirilgan
faoliyatni amalga oshirishda katta yordam beradi.
Boshqaruvning muhimligi ta'lim tashkilotlarining rivojlanishida katta
ahamiyatga ega, chunki samarali boshqaruv tizimi tashkilotning maqsadlariga
yetishishda katta rol o'ynaydi. Ta'lim tashkilotlarida boshqaruvning muhimligi va
o'rniga kiritiladigan asosiy elementlar quyidagilardir:
416
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
1. Maqsadlar va strategiyalar: Tashkilotning maqsadlarini belgilash, ularni
amalga oshirish uchun strategiyalar tuzish va bu maqsadlarga yo'naltirilgan
faoliyatni rivojlantirish.
2. Boshqaruv organlari va vazifalari: Tashkilotda boshqaruv organlarining
belgilanishi, ularga vazifalar berish va faoliyatlarini ko'rsatish.
3. Resurslarni ta'minlash: Tashkilot uchun zarur bo'lgan resurslarni
(odamlar, moliya, materiallar, texnologiyalar) ta'minlash.
4. Monitoring va baholash: Tashkilot faoliyatini monitoring qilish,
natijalarni baholash va takomillashtirish.
5. Qo'llab-quvvatlash va rivojlantirish: Boshqaruvning yangi rivojlanish
yo'nalishlarini aniqlash, ularni amalga oshirish uchun qo'llab-quvvatlash va
rivojlantirish tadbirlarini amalga oshirish.
6.
Xodimlarni
rivojlantirish:
Xodimlarning
malakasini
oshirish,
motivatsiyasini yuqorilash va rivojlanishga imkoniyat yaratish. Boshqaruvning
samarali olib borilishi, tashkilotning maqsadlariga yetishishda katta ahamiyatga
ega bo'ladi.
MATERIALLAR VA USLUBLAR
Boshqaruv tizimi o'rganuvchilarning motivatsiyasini yuqorilaydi, faoliyatni
samarali boshqaradi va tashkilotning rivojlanishida katta rol o'ynaydi. Bu sababli,
ta'lim tashkilotlarida boshqaruvning muhimligi noyob ahamiyatga ega. Ta'lim
tashkilotlarida strategik boshqaruv tizimi o'rganuvchilarning o'qish va o'rganish
jarayonlarini rivojlantirish, tashkilotning maqsadlariga yetishishini ta'minlash,
resurslarni samarali foydalanishini ta'minlash va tashkilotning uzun muddatli
rivojlanishini ta'minlash uchun muhimdir. Strategik boshqaruv tizimi quyidagi
asosiy elementlardan iborat bo'lishi mumkin:
a). Maqsadlar va strategiyalar: Tashkilotning uzun muddatli maqsadlarini
belgilash va ularni amalga oshirish uchun strategiyalar tuziladi.
b). Tahlil va baholash: Tashkilotning ichki va tashqi muhitini tahlil qilish,
qo'llabquvvatlash va rivojlantirish uchun strategik variantlarni baholash.
c). Resurslarni ta'minlash: Tashkilotning strategik maqsadlarini amalga
oshirish uchun kerakli resurslarni (odamlar, moliya, texnologiyalar) ta'minlash.
d). Monitoring va baholash: Strategik maqsadlarni amalga oshirish
jarayonini monitoring qilish va natijalarni baholash.
e). Boshqaruv organlari va vazifalarni belgilash: Strategik boshqaruv
organlarining belgilanishi va ularga vazifalar berish.
f). Qo'llab-quvvatlash va rivojlantirish:
Strategik boshqaruvning yanada rivojlantirilishi uchun tavsiyalar va
qo'llab-quvvatlash tadbirlari amalga oshirilishi. Strategik boshqaruv tizimi
o'rganuvchilarning yuqori sifatli ta'lim olishlari uchun juda muhimdir va
tashkilotning rivojlanishida katta ahamiyatga ega bo'ladi. Bu tizim tashkilotning
maqsadlariga erishishda yordam beradi va uning samarali boshqarilishini
ta'minlaydi.
1. Maqsadlarni belgilash: Ta'lim tashkilotining maqsadlarini va mazmuni
tushunchalari belgilanadi.
417
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
2. Tizimni o'rnatish: Strategik boshqaruv tizimini o'rnatishda qanday
qadam atilishi kerakligi belgilanadi.
3. Resurslarni belgilash: Kerakli resurslar (odamlar, moliya, texnologiyalar
va boshqalar) ta'minlanadi.
4. Boshqaruv organlari va vazifalarni belgilash: Boshqaruv organlari va
ularning vazifalari to'g'risida to'liq ma'lumot beriladi.
5. Monitoring va baholash: Amalga oshirilayotgan ishlar monitoring
qilinadi va natijalar baholanadi.
6. Qo'llab-quvvatlash va rivojlantirish: Tizimni yanada rivojlantirish uchun
tavsiyalar va qo'llab-quvvatlash tadbirlari amalga oshiriladi.
7. Murojaat va o'zgartirishlar: Tizimga murojaat qilish va kerakli
o'zgartirishlarni amalga oshirish uchun mehanizmlar belgilanadi.
Strategik boshqaruv ta'lim tashkilotlarida o'rganilgan va o'rganilayotgan
faoliyatni tashkil etish, rivojlantirish va boshqarishning strategik yondashuvini
belgilash va amalga oshirishni anglatadi. Bu jarayon tashkilotning maqsadlariga,
vazifalariga, qiyinchiliklari va imkoniyatlari bilan bog'liq bo'ladi.
NATIJALAR
O'zbekistonda ta'lim tizimining strategik boshqaruvini amalga oshirishda
bir necha muhim yo'nalishlar mavjud. Bu yo'nalishlar quyidagilardan iborat
bo'lishi mumkin:
— O'quv jarayonini yangilash: O'zbekistonda ta'lim tizimining strategik
boshqaruvining bir qismi, o'quv jarayonini yangilash va rivojlanishdir. Bu jarayon
o'quv dasturlarini o'z ichiga olgan holda tuzish, texnologiyalarni foydalanish,
o'quvchilarning ma'lumotlarni amaliyotga o'tkazish va rivojlanishini ta'minlashni
o'z ichiga oladi.
— O'quvchilarni tayyorlash: O'zbekistonda ta'lim tizimining strategik
boshqaruvining muhim vazifalari o'quvchilarni eng yuqori sifatli ta'lim bilan
tayyorlash va ularning ma'lumot va ko'nikmalarini rivojlantirishdir. Bu jarayon
o'quvchilarning ma'lumot va ko'nikmalarini amaliyotda qo'llash, ularning
mustaqil fikrini shakllantirish va ijodiyliklarini rivojlantirishni o'z ichiga oladi.
— O'qituvchilar tayyorlash va rivojlantirish: Ta'lim tizimining rivojlanishi
uchun o'qituvchilar tayyorlash va rivojlantirish muhim ahamiyatga ega.
O'zbekistonda
o'qituvchilarning
malakasini
oshirish,
ularning
yangi
texnologiyalardan
foydalanishga
imkoniyat
yaratish,
ta'lim
jarayonini
mustahkamlash va yangilash uchun zarur bo'lgan tadbirlar amalga oshiriladi.
— Innovatsiyalar va yangiliklar: O'zbekistonda ta'lim tizimining strategik
boshqaruvining bir qismi innovatsiyalar va yangiliklar bo'yicha islohotlarni
amalga oshirishdir. Bu jarayon texnologiyalar, metodlar va dasturlar sohasida
yangiliklarni qo'llash, ta'lim jarayonini zamonaviy usullar bilan muvofiq qilishni
ta'minlaydi.
— Ta'lim sifatini baholash va monitoring: O'zbekistonda ta'lim tizimining
strategik boshqaruvining muhim qismi ta'lim sifatini baholash va monitoringdir.
Bu jarayon o'quv natijalarini tahlil qilish, ta'lim jarayonini baholash, zarur bo'lgan
o'zgarishlarni aniqlash va amalga oshirishni o'z ichiga oladi.
418
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Bu yo'nalishlar O'zbekistonda ta'lim tizimining strategik boshqaruvini
rivojlantirish uchun muhimdir va ta'lim sohasidagi yangiliklarni amalga
oshirishga yordam beradi.
Amerika va Yaponiya davlatlarining ta'lim tashkilotlaridagi boshqaruv
tizimlari o'zaro farqliliklarga ega bo'ladi, ammo ularning hammasi ta'lim sohasida
yuqori sifat va samaradorlikni ta'minlash uchun katta e'tibor berilgan tizimlar
hisoblanadi.
Amerika ta'lim tashkilotlarida boshqaruvning demokratik tizimi.
Shuningdek, boshqaruv organlari o'zaro shura va konsensussizlikni ko'rsatishga
intiladi. Amerika ta'lim tizimida muassasalar, okullar va universitetlar o'zaro
mustaqil ravishda boshqariladi va har bir tashkilot o'z maqsadlarini o'zlashtiradi.
Boshqaruv organlari o'zaro hamkorlikda ishlashadi va ta'lim sohasidagi
yangiliklarni qabul qilish uchun imkoniyatlar yaratishadi.
Yaponiya
ta'lim
tashkilotlarida
boshqaruvning
traditsion
tizimi
ommalashtirilgan. Boshqaruv organlari ko'pchilik bilan konsensusga muvofiq
ravishda ishlaydi va jamiyatning umumiy maqsadlariga yo'naltirilgan
strategiyalarni belgilaydi. Yaponiya ta'lim tashkilotlarida boshqaruv organlari
o'zaro ishonch va hamkorlikni oshirish uchun katta e'tibor beradi va ta'lim
sohasidagi yangiliklarni qabul qilish uchun yagona strategiyalar belgilaydi.
Amerika va Yaponiya ta'lim tashkilotlaridagi boshqaruv tizimlari o'zaro
farqliliklarga ega bo'lsa ham, ularning asosiy maqsadi ta'lim sohasida yuqori sifat
va samaradorlikni ta'minlashdir. Har ikki davlatda ham boshqaruv organlari ta'lim
tizimlarini rivojlantirish, xodimlarni rivojlantirish va maqsadlarga yo'naltirilgan
faoliyatni amalga oshirishda muhim rol o'ynaydilar.
Amerika ta'lim tizimining boshqaruv modeli ommalashtirilgan demokratik
tizimdir. Amerika ta'lim tizimida boshqaruv organlari, mas'uliyat va huquqlar
bo'yicha bir-biriga qarshi hisob-kitoblarni o'rganish uchun o'zaro shura va
konsensusga muvofiq ravishda ishlaydi. Amerika ta'lim tizimining boshqaruv
organlari quyidagi shakllarda bo'lishi mumkin:
1. Qo'mitadagi boshqaruv: O'zaro tanlash orqali tanlangan a'zolar
tomonidan yaratilgan qo'mita, mas'uliyat va huquqlarni o'rganish, strategiyalarni
belgilash va maqsadlarga erishish uchun ishlaydi.
2. Ma'muriy organlar: Ta'lim muassasalarining direktorlari, prorektorlari va
boshqa ma'muriy hodimlar tomonidan boshqariladi. Ular ta'lim muassasalarining
kundalik faoliyatlarini boshqarish, xodimlarni rivojlantirish va maqsadlarga
yo'naltirilgan faoliyatni amalga oshirishda muhim rol o'ynaydilar.
3. Xodimlar: Amerika ta'lim tizimida xodimlar o'z maqsadlarini
o'zlashtirish, yangiliklarni qabul qilish va ta'lim sohasida yuqori sifat va
samaradorlikni ta'minlash uchun ishlaydilar
TAHLIL VA MUNOZARALAR
Amerika ta'lim tizimining boshqaruv modeli o'zaro hamkorlik, innovatsiya
va yangiliklarni qabul qilishga intiladi. Boshqaruv organlari ta'lim sohasidagi
yangiliklarni tezda qabul qilish uchun imkoniyatlar yaratish va ta'lim
muassasalarini rivojlantirish uchun strategik yondashuvlar belgilaydilar. Bu tizim,
419
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
ta'lim sohasida mustaqil fikr, rivojlanish va samaradorlikni oshirishga yordam
beradi. Yaponiya ta'lim tizimi, boshqaruv modeli o'ziga xos va o'zaro aloqador
tizimga ega. Yaponiya ta'lim tizimining boshqaruv organlari quyidagi shakllarda
bo'lishi mumkin:
1. MEXT (Monbu Kagaku-sho): Yaponiya ta'lim tizimini boshqaruv organi
sifatida MEXT (Monbu Kagaku-sho) mavjud. Bu organ Japoniyadagi ta'lim
sohasini boshqarish, ta'lim standartlarini belgilash, ta'lim dasturlarini yaratish va
ta'lim muassasalarining faoliyatlarini nazorat qilish bilan shug'ullanadi.
2. Ta'lim muassasalari: Japoniyadagi ta'lim muassasalari o'z maqsadlarini
o'zlashtirish, o'quv jarayonini tashkil etish va talabalar uchun yuqori sifatli ta'limni
ta'minlash uchun ishlaydilar. Ta'lim muassasalari rektorlar, prorektorlar va boshqa
ma'muriy hodimlar tomonidan boshqariladi.
3. Shikoyatlar va takliflar qabul qiluvchi organlar: Japoniyadagi ta'lim
tizimida shikoyatlar va takliflar qabul qiluvchi organlar mavjud. Bu organlar
o'quvchilar, ota-onalar, o'qituvchilar va boshqa ta'lim sohasidagi shaxslarning
fikrlarini eshitish, muammolar yechish va ta'limni rivojlantirishga yordam berish
uchun faoliyat ko'rsatadi.
Yaponiya ta'lim tizimi, o'quv jarayonini samarali va mustaqil rivojlanishga
yo'naltiradi. Boshqaruv organlari, ta'lim muassasalari va shikoyatlar qabul
qiluvchi organlar o'quv jarayonini o'rganish uchun birbiriga qarshi hisob-
kitoblarni o'rganish, yangiliklarni qabul qilish va ta'lim sohasida rivojlantirishga
intiladi. Bu tizim, ta'lim sohasida samarali va yuqori sifatli ta'limni ta'minlashga
intiladi va yangiliklarni tezda amalga oshirishga imkon beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. "Strategic Management: Concepts and Cases" - Fred R. David
2. "Competitive Strategy: Techniques for Analyzing Industries and
Competitors" - Michael E. Porter
3. "Blue Ocean Strategy: How to Create Uncontested Market Space and Make
the Competition Irrelevant" - W. Chan Kim, Renée Mauborgne 4. "The
Innovator's Dilemma: When New Technologies Cause Great Firms to Fail" -
Clayton M. Christensen 5. "Good Strategy Bad Strategy: The Difference and
Why It Matters" - Richard P. Rumelt.
