Universal International Scientific Journal
201
F.M.To‘xtaboyeva.,
M.O.Yaquboliyeva.,
N.D.Murodaliyeva., M.A.Ergasheva
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
feruzatoxtaboyeva1971@gmail.com
O‘SIMLIK VA HAYVON IRSIYATINI GEN INJENERIYASI USULI BILAN
O‘ZGARTIRISH
Abstract:
This article describes in detail the methods of introducing genes into plants and animals,
in particular, transformation and microinjection using Agrobacterium, as well as the processes of genetic
modification for animals. It also analyzes the benefits and risks of genetic engineering, including the impact
on the ecosystem and human health, ethical issues and risks.
Keywords:
genetic engineering, clone, hepatitis, vaccine, Agrobacterium, plasmid, transgene,
transformation.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o’simliklar va hayvonlarga gen kiritish usullari, xususan,
Agrobakteriya yordamida transformatsiya va mikroinyektsiya, shuningdek, hayvonlar uchun genetik
modifikatsiya jarayonlari batafsil bayon qilinadi. Shuningdek, gen injeneriyasining afzalliklari va xavflari,
jumladan, ekosistema va inson salomatligiga ta’siri, etik masalalar va xavf-xatarlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
gen injeneriyasi, klon, gepatit, vaktsina, agrobakterium, plasmid, transgen,
transformatsiya.
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
202
Аннотация:
В статье подробно описаны методы введения генов в растения и животных, в
частности трансформация и микроинъекция с использованием агробактерий, а также процессы
генетической модификации животных. В нем также анализируются преимущества и риски генной
инженерии, включая воздействие на экосистемы и здоровье человека, этические проблемы и риски.
Ключевые слова:
генная инженерия, клон, гепатит, вакцина, агробактерия, плазмида,
трансген, трансформация.
Language:
Uzbek
Citation:
Tokhtaboyeva, F., Yakuboliyeva, M., Murodalieva, N., & Ergasheva, M. (2025).
MODIFICATION OF PLANT AND ANIMAL GENETICS THROUGH GENETIC ENGINEERING.
Universal
International
Scientific
Journal,
1(9),
201–205.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1391
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14590981
Genetika muhandisligi, organizmni yoki
organizmlar
populyatsiyasini
o'zgartirish
uchun DNK yoki boshqa nuklein kislota
molekulalarini sun'iy manipulyatsiya qilish,
o'zgartirish va rekombinatsiya qilishdir. Gen
muhandisligi
atamasi
odatda
mikrobial
genetikadagi asosiy tadqiqotlar natijasida
paydo
bo'lgan
rekombinant
DNK
texnologiyasi
usullariga
nisbatan
qo'llaniladi[1].
Gen
injeneriyasida
qo'llaniladigan texnikalar tibbiy ahamiyatga
ega bo'lgan mahsulotlar, jumladan, inson
insulini, inson o'sish gormoni va gepatit B
vaktsinasini ishlab chiqarishga, shuningdek,
kasalliklarga chidamli o'simliklar kabi genetik
jihatdan
o'zgartirilgan
organizmlarning
rivojlanishiga olib keldi[2].
Hujayra va gen injeneriyasi yutuqlari
hayvon zotlarini yaxshilash uchun ham tatbiq
etilgan.
Bu
yo'nalishdagi
dastlabki
biotexnologiyalardan biri yuqori xo'jalik va
genetik ko'rsatkichlarga ega bo'lgan qoramol
zotlari tuxum hujayrasining ko'plab hosil
bo'lishiga erishishdi. Ma'lumki, sigirlar bir
yilda faqat bir dona, ba'zan 2 dona tuxum
hujayra hosil qiladi. Shu sabab nomdor
qoramol zotini zudlik bilan ko'paytirish
imkoni bo'lmagan. Ko'p miqdorda yuqori
sifatli sut beruvchi qoramolga ma'lum gormon
inyeksiya qilinib, tajriba o'tkazilayotgan
sigirdan ko'plab tuxum hujayra olishga
erishiladi. Bu tuxum hujayralar bachadondan
sidirib olinib, sun'iy urug'lantiriladi va hosil
bo'lgan zigota xo'jalik ahamiyati kam, xashaki
sigir bachadoniga kiritiladi. Natijada xashaki
o‘gay ona qoramoldan qimmatbaho zotli avlod
olinadi[3,4]. Bu biotexnologiya bizning
mamlakatimizda ham qo'llaniladi .AQSHning
Universal International Scientific Journal
20
3
dunyoga mashhur Monsanto kompaniyasi gen
injeneriya usuli bilan o'sish gormonini (growth
hormone) ishlab chiqarib sigirlarga inyeksiya
qildi va shu yo'l bilan sigirlardan sog'iladigan
sut miqdorini oshirishga erishdi. Hozirgi
kunda AQSH oziq-ovqat do'konlarida bu
mahsulot
sotilmoqda.
Zigotaga
(urug'lantirilgani tuxum hujayraga) har xil
genlarni
mikroinyeksiya
qilib
transgen
sichqon
yoki
kalamush
olish
ko'plab
laboratoriyalarda bajarildi. Mamlakatimizda
akademik J.H. Hamidov rahbarligida shu
usulni qo'llab quyon zigotasiga o'sish gormoni
geni kiritildi va odatdagiga nisbatan yirik va
tez o'suvchi transgen quyon olindi. Ma'lumki,
klon deb mikroorganizmning bir hujayrasi
bo'linishi natijasida hosil bo'lgan bakteriya
koloniyasiga aytiladi. O'simliklarning kloni bir
hujayradan sun'iy sharoitda ko'paytirilib yoki
qalamchalardan vegetativ ko'paytirish usuli
bilan olinadi. Yuksak hayvonlar vegetativ yo'l
bilan ko'paymasligi sababli ularning klonini
olish yaqin kunlargacha muammo bo'lib
kelmoqda. 1997-yil shotlandiyalik olim Roslin
qo'yning klonini yaratdi va bu ixtiro juda ko'p
shov-shuvlarga sabab bo'ldi. Bu tajribaga
qadar yadrosi olib tashlangan zigotaga boshqa
embrional bujayradan olingan yadro ko'chirib
o'tkazilar va hosil bo'l gan transplant tuxum
hujayra o'gay ona bachadoniga kiritilar
(Implantatsiya qilinar) edi. Roslin erishgan
natijalarming Gyordon tajribasidan va boshqa
yuqorida keltirilgan natijalardan farqi, Roslin
ilk bor yadrosi olib tashlangan zigotaga
voyaga yetgan organizm ning somatik
hujayrasidan ajratilgan yadroni kiritib yetuk
organizm olganligidir[4,5].
Klassik genetik usul bilan irsiyatni
o'zgartirishda ikki xil genotipli organizm
chatishtirilganda ularning barcha xo'jalik
uchun molik va molik bo'lmagan genlari o'zaro
rekombinatsiyalashadi. Natijada yaratilgan
navga tadqiqotchi istagan gendan tashqari,
navning xususiyatini buzuvchi boshqa ko'p
genlar ham o'tadi. Gen muhandisligi usullari
orqali irsiyati o'zgartirilgan o'simliklarda esa
faqat inson manfaatlariga mos keladigan
belgixossalar mujassamlashgan bo'ladi[6].
Muayyan bir genni hujayraga kiritish uchun
tuproq
bakteriyasi
Agrobakterium
hujayrasidagi
plazmiddan
foydalaniladi.
Agrobakteriyaning
ayrim
turlari
(Agrobacterium tumefaciens) ikki urug'pallali
o'simliklarni zararlab, ularda shish keltirib
chiqarishi
mumkin.
Agrobacterium
tumefaciens - tuproq bakteriyasi shish hosil
qilish xususiyatiga ega. Bu xususiyati Ti-
plazmid deb ataladigan plazmida bilan bog'liq.
Ti-plazmida hujayraga genetik axborotni
kiritish
uchun
zarur
bo'lgan
barcha
xususiyatlarga ega tabiiy vektor bo'lib
hujayraga genetik axborotni kuritish uchun
Universal International Scientific Journal
20
4
zarur
xususiyatlarga
ega.
O'simlik
zararlangandan so'ng Ti-plazmidaning bir
qismi
o'simlik
hujayralariga
kiradi.
Zararlangan o'simlik tanasidagi hujayralar
tartibsiz bo'linishi natijasida shish hosil
bo'ladi. Bu shishni Ti plazmid genomining T-
DNK (shish hosil qiluvchi DNK) bo'lagi
chaqiradi. Buning sababi T-DNK o'simlik
hujayrasi genomiga birikishi va uning
xususiyatini
buzishidir.
T-DNKning
bu
xususiyatidan
gen
muhandisligida
keng
foydalaniladi. Agrobacteriumning Ti-plazmidi
birmuncha yirik bo'lganligi uchun undan gen
injeneriyasi maqsadlarida foydalanish qiyin.
Shu
sababli,
o'simlik
irsiyatini
gen
muhandisligi usuli bilan o'zgartirish uchun
plazmidning T-DNK qismi maxsus restriktaza
bilan kesib olinadi va pBR 322 plazmidasiga
ko'chirib o'tkaziladi[5]. Yaratilgan sun'iy
plazmid Ti-plazmidaga nisbatan birmuncha
kichik bo'lib, ulardan foydalanish ancha
osonroq va unumliroqdir. Bunday molekulalar
vektor konstruksiya deb ataladi. Vektor
konstruksiyaning T-DNK qismini kesib, unga
o'simlik geni kiritiladi. Natijada T-DNK shish
chaqirish qobiliyatini yo'qotadi, chunki yot
gen T-DNKni ikki bo'lakka bo'lib yuborgan.
Tarkibida T- DNK va yot genga ega vektor
konstruksiya Ti-plazmidi genomidan T-DNK
qismi olib tashlangan, o'simlik uchun zararsiz
maxsus agrobakterium shtammlariga kiritiladi.
Genetik transformatsiya qilingan o'simlik
hujayrasidan
transgen
o'simlik
olinadi.
Transformatsiya qilingan o'simlik hujayrasi
bo'linishi natijasida hujayralar to'plami kallus
to'qima
hosil
bo'ladi.
Kallus
to'qima
hujayralaridan ayrimlari o'simlik gormoni va
boshqa regulator moddalar ta'sirida ma'lum
programma
bo'yicha
bo'lina
boshlaydi.
Natijada bunday hujayralardan bosqichma-
bosqich o'simlik embrioni va barcha jihatdan
normal, voyaga yetgan transgen o'simlik
olinadi. Transgen o'simlikning har bir hujayra
xromosomasida ko'chirib o'tkazilgan gen
saqlanadi. Shu sababdan transgen o'simlik
jinsiy yo'l bilan ko'paytirilganda yot gen
nasidan nasiga beriladi. Olimlar tomonidan
qishloq
xoʻjaligi
ekinlarining
turli
kasalliklarga va zararkunanda hasharotlarga
chidamli transgen navlarini yaratish ishlari
olib
borilmoqda.
Jumladan,
g'o'za
oʻsimligining zararkunanda hasharotlarga
chidamli,
ertapishar,
transgen
navlari
yaratildi.[6]
XULOSA
O’simlik va hayvon irsiyatini gen
injeneriyasi
usuli
bilan
o’zgartirish,
zamonaviy biologiya va genetika sohasida
yuzaga kelgan eng muhim yutuqlardan biridir.
Bu usul, organizmlarning genetik tuzilishini
o’zgartirish
orqali,
ularning
yangi
xususiyatlarga ega bo’lishini ta’minlash
Universal International Scientific Journal
20
5
imkonini beradi. O’simliklar va hayvonlar
genetik modifikatsiyasi ko’plab sohalarda,
jumladan qishloq xo’jaligi, tibbiyot va
ekologiyada o’zgarishlar yaratishda muhim rol
o’ynaydi.
O’simliklarda
pestitsidlarga
chidamli va yuqori hosil beruvchi navlarning
yaratilishi, hayvonlarda esa kasalliklarga
qarshi turish qobiliyati kuchayishi kabi ijobiy
natijalar
keltirishi
mumkin
Biroq,
bu
texnologiyaning qo’llanilishi va rivojlanishi
bir qator etik va ekologik masalalarni keltirib
chiqarishi
mumkin.
Xususan,
genetik
o’zgartirishlar
va
modifikatsiyalar,
ekosistemalar va genetik diversitetga ta’sir
ko’rsatishi ehtimoli bor. Shuningdek, bunday
tadqiqotlar va innovatsiyalarni tartibga solish
va nazorat qilish zarurati mavjud. Shu sababli,
gen injeneriyasi yordamida o’simliklar va
hayvonlarning irsiyatini o’zgartirish - yuqori
samarali va foydali bo’lishi mumkin bo’lsa-da,
bu sohada ehtiyotkorlik bilan yondashish va
mas’uliyatli yondashuvni ta’minlash zarur.
Tibbiy, ekologik va ijtimoiy jihatlarni inobatga
olgan holda, bu texnologiyaning kelajagi juda
katta imkoniyatlarni taqdim etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Lobashev M.Ye., Vorri K.V., Tixamirova M.M. Genetika s osnovami selektsii. Moskva,
«Prosveshenie», 1979 – yil, – P: 108-110.
2.
X.J. Qambarov "Biotexnologiya" electron darsligi 2010-yil, –P: 98-99.
3.
D.Yu.Adilbekova BIOTEXNOLOGIYA ASOSLARI 2018-yil, –P: 146-147.
4.
Воронцов Н. П., Сухорукова Л.Н. Эволюционная органического мира. М. Просвещение
1991-yil, –P: 183-184.
5.
Иордажжие Н. Н. Эволюция жизни, М.Мадательский центр "Академия" 2001-yil, –P: 120-
122
6.
Xo‘jamshukurov, N., Avazova, O., Kuchkarova, D., Abdutolibov, M., & Rustamov, M. (2024).
ISSIQXONA TUPROG ‘IDA OG ‘IR METALLAR TA’SIRI.
Universal xalqaro ilmiy
jurnal
,
1
(3), 51-56.
7.
Xo‘jamshukurov, N., Avazova, O., Kuchkarova, D., Abdutolibov, M., & Rustamov, M. (2024).
BIOSUBSTRATNING
CUCUMIS
SATIVUS
L.
O
‘SIB-RIVOJLANISHIGA
TA’SIRI.
Universal xalqaro ilmiy jurnal
,
1
(3), 57-67.
8.
Туйчиева, Д. С., Аманбаева, С. С., & Абдутолипов, М. З. (2016). Влияние некоторых
пестицидов на ультраструктуру печени беременных крыс. In
Вестник научных
конференций
(No. 2-1, pp. 102-103). ООО Консалтинговая компания Юком.
9.
Xo‘jamshukurov, N., Avazova, O., Kuchkarova, D., Abdutolibov, M., & Rustamov, M. (2024).
BIOSUBSTRATNING
CUCUMIS
SATIVUS
L.
O
‘SIB-RIVOJLANISHIGA
TA’SIRI.
Universal xalqaro ilmiy jurnal
,
1
(3), 57-67.
10.
Тўхтабоева, Ф., Ҳошимжонова, М., & Абдутолипов, М. ТЕМИР УДК ВА
ФЕРРОСТИМУЛЯТОРЛАР
ТАЪСИРИДА
ҒЎЗА
ЧИГИТИНИНГ
ЗАХИРА
ОҚСИЛЛАРИНИ АНИҚЛАШ.
ILMIY XABARNOMA
, 47.
