Universal International Scientific Journal
183
D.M. Ibroximova.,
M.I. Maxmudova.,
M.A. Ro‘ziboyeva., F.M.To‘xtaboyeva
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
mukadamhonmahmudova303@gmail.com
maftunaruziboyeva753@gmail.com
feruzatoxtaboyeva1971@gmail.com
REKOMBINANT DNK TEXNOLOGIYASI YORDAMIDA INSULINNI SINTEZ QILISH
Abstract:
This thesis provides a detailed overview of the processes involved in insulin synthesis
using recombinant DNA technology. The functions of insulin in the div and its importance in the
treatment of diabetes are explained. The work discusses the genetic engineering methods for insulin
production, the fundamentals of recombinant DNA technology, the stages of using bacterial and yeast cells,
and the purification processes in detail.
Keywords:
Recombinant DNA technology, Insulin synthesis, Genetic engineering, Diabetes, Cell
culture, Escherichia coli, Bioreactor, Protein purification, Biopharmaceuticals, Hormone production.
Annotatsiya:
Mazkur tezisda rekombinant DNK texnologiyasi yordamida insulin sintez qilish
jarayonlari batafsil yoritilgan. Insulin gormonining organizmdagi vazifalari va uning diabet kasalligini
davolashdagi ahamiyati tushuntirilgan. Ishda insulin ishlab chiqarishning genetik muhandislik usullari,
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
183
rekombinant DNK texnologiyasining asoslari, bakterial va xamirturush hujayralaridan foydalanish
bosqichlari va tozalash jarayonlari batafsil ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Rekombinant DNK texnologiyasi, Insulin sintezi, Genetik muhandislik, diabet, hujayra
madaniyati, Escherichia coli, Bioreaktor Protein tozalash, Biofarmatsevtika, Gormon ishlab chiqarish.
Аннотация:
В данной работе подробно рассмотрены процессы синтеза инсулина с
использованием рекомбинантной ДНК технологии. Объяснены функции гормона инсулина в
организме и его значение для лечения диабета. В работе подробно рассмотрены методы
генетической инженерии для производства инсулина, основы рекомбинантной ДНК технологии,
этапы использования бактериальных и дрожжевых клеток, а также процессы очистки.
Ключевые слова:
Рекомбинантная ДНК технология, Синтез инсулина, Генетическая
инженерия, диабет, клеточная культура, Escherichia coli, биореактор, очистка белка,
биофармацевтика, Производство гормонов.
Language:
Uzbek
Citation:
Ibrokhimova, D., Makhmudova, M., Ruziboyeva, M., & Tokhtaboyeva, F. (2024).
SYNTHESIS OF INSULIN USING RECOMBINANT DNA TECHNOLOGY. Universal International
Scientific
Journal,
1(9),
183–186.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1387
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14564901
Rekombinant
DNK
texnologiyasi
zamonaviy
biotexnologiyaning
asosiy
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, bu usul yordamida
turli biologik dori vositalar, jumladan, insulin
sintez qilinadi. Insulin diabet kasalligini
davolashda
muhim
gormon
bo‘lib,
rekombinant texnologiyalar uni xavfsiz va
samarali ishlab chiqarish imkonini beradi.
Rekombinant
insulin
ishlab
chiqarishning tarixiy rivojlanishi. 1921-yilda
insulin kashf etilgan, dastlab hayvonlarning
(cho‘chqa va sigir) oshqozon osti bezidan
olinardi. Biroq bu usul allergik reaksiyalar va
cheklangan miqdorda ishlab chiqarish bilan
bog‘liq muammolarni keltirib chiqardi.1978-
yilda Genentech kompaniyasi rekombinant
DNK texnologiyasi yordamida insulin sintez
qilishda birinchi muvaffaqiyatga erishdi.1982-
yilda
rekombinant
insulin
tibbiyotda
foydalanish uchun tasdiqlandi va savdo
markasi Humulin nomi bilan chiqarildi.[1]
Insulinning
biologik
mohiyati
va
ahamiyati. Insulinning organizmdagi roli:
glyukozaning metabolizmi va qondagi shakar
miqdorini tartibga solish.Diabet kasalligi: I va
II tip diabetning sabablari va oqibatlari.
Insulin
–
bu
qand
miqdorini
boshqaruvchi va organizmdagi metabolizm
Universal International Scientific Journal
183
jarayonlariga ta'sir etadigan gormon. U asosan
me'da osti bezi (pancreas) beta hujayralarida
ishlab chiqariladi. Insulin yetishmovchiligi,
masalan, diabet kasalligi rivojlanishiga olib
kelishi mumkin[2].
Rekombinant DNK texnologiyasining
asoslari genetik modifikatsiya va genetik
materiallarni manipulyatsiya qilish bilan
bog'liq
bo'lib,
bu
texnologiya
genetik
materialni
o'zgartirish, bir organizmdan
boshqasiga ko'chirish va yangi xususiyatlar
yaratish imkonini beradi.Rekombinant DNK
texnologiyasining
mohiyati
va
ishlash
pprinsiplari Insulin genini klonlash va hujayra
ichiga kiritish jarayoni[3].
Rekombinant
DNK
texnologiyasi
yordamida insulin sintezi uchun quyidagi
asosiy bosqichlar amalga oshiriladi:
a) Insulin genining ajratilishi. Insulinni
kodlovchi gen (odatda insulinning alfa va beta
zanjirlarini
kodlovchi
qismlar)
odam
DNK'sidan ajratib olinadi.
b) Rekombinant vektor yaratilishi.
Insulin genini boshqa xujayralarga olib borish
uchun,
odatda,
bakteriogen
vektorlar
(masalan, plazmidlar) ishlatiladi. Bu vektorlar
genni o'z ichiga olib, mikroorganizmlarga
kirishi uchun ishlab chiqiladi.
c)
Transformatsiya.
Rekombinant
vektorlar, masalan, Escherichia coli (E. coli)
bakteriyalariga yoki maya xujayralariga
kiritiladi. Bu xujayralar endi insulin sintez
qilishga qodir bo'ladi.
d)
Insulin
ishlab
chiqarish.
Transformatsiya qilingan xujayralar o'stiriladi,
va ular insulin ishlab chiqara boshlaydi.
Olingan insulin miqdori va sifatini nazorat
qilish uchun turli xil laboratoriya usullari
qo'llaniladi.
e) Proteinni tozalash. Ishlab chiqarilgan
insulin tozalanadi va fermentativ yoki
kimyoviy usullar bilan chiqariladi.
Genetik muhandislik: Inson insulin
genini bakteriya (Escherichia coli) yoki
xamirturush
(Saccharomyces
cerevisiae)
hujayrasiga o‘rnatish. Hujayra madaniyati:
Genetik o‘zgartirilgan mikroorganizmlarni
bioreaktorda ko‘paytirish. Olingan mahsulotni
tozalash: Rekombinant insulin molekulalarini
ajratib olish va tozalash texnologiyalari[3,4].
Rekombinant
insulin
ishlab
chiqarishning afzalliklari. Tez va samarali
ishlab
chiqarish:
Rekombinant
DNK
texnologiyasi
yordamida
insulin
ishlab
chiqarish jarayoni ancha tez va samarali,
chunki mikroorganizmlar tez o'sib, katta
miqdorda insulin ishlab chiqarishi mmumkin
Yuqori sifat: Ishlab chiqarilgan insulinning
sifatini boshqarish va optimallashtirish oson.
Jahonda
keng
tarqalgan
qo'llanilishi:
Rekombinant
insulin,
diabetes
kasalligi
bo'yicha yuqori talabga ega bo'lib, uning
Universal International Scientific Journal
183
ishlatilishi
dunyo
bo'ylab
kengaygan.
Hayvonlardan olingan insulinga nisbatan
yuqori xavfsizlik. Insulinning individual
muvofiqligi va yuqori tozaligi. Ko‘p miqdorda
ishlab chiqarish imkoniyati[4].
Sanoat va ijtimoiy ahamiyati. Insulin
ishlab chiqarishning diabet bemorlarining
hayot sifati va umr davomiyligiga ta’siri.
Rekombinant insulin ishlab chiqaruvchi
yetakchi kompaniyalar: Novo Nordisk, Sanofi,
Eli Lilly[5].
Rekombinant DNK texnologiyasining
asosiy bosqichlari:
-
DNK
fragmentlarini
aniqlash
va
ajratish.
-
Vektorlarni
tanlash
va
kiritish
(plazmidlar, viruslar).
-
Mezbon
hujayralarda
(bakteriya,
xamirturush
yoki
sutemizuvchilarning
hujayralari) ekspressiya.
-
Genetik
modifikatsiyalarning
ahamiyati.
Hayvonlardan olingan insulin bilan
solishtirish ,gigiyena ,allergik reaksiyalarning
kamayishi,Yetkazib
berishning
barqarorligi,Iqtisodiy va tibbiy ahamiyat,m
uammolar
va
cheklovlar,texnologiyaning
qimmatligi,mutatsiyalar va oqibatlari,kam
rivojlangan
davlatlarda
qo‘llanilish
imkoniyatlari,
kelajakdagi
istiqbollarni
yaratishdan iborat. Insulinning yangi sintetik
shakllari.Nanotexnologiya va insulin etkazib
berish usullari (masalan, insulin pompasi yoki
nanokapsulalar).Gen terapiyasi yordamida
diabetni davolash imkoniyatlarini yaratadi[6].
XULOSA
Rekombinant
DNK
texnologiyasi
yordamida insulin ishlab chiqarish zamonaviy
tibbiyotda ulkan yutuq hisoblanadi. Ushbu
texnologiya orqali diabet kasalligini samarali
nazorat qilish imkoniyati yaratilgan bo‘lib,
kelajakda boshqa murakkab gormonlarni ham
shu usulda ishlab chiqarish ustida izlanishlar
davom etmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Watson, J. D., et al. (2007). Recombinant DNA: Genes and Genomes - A Short Course. Cold Spring
Harbor Laboratory Press.
2. Lodish, H., et al. (2021). Molecular Cell Biology. W.H. Freeman and Company.
3. Primrose, S. B., & Twyman, R. M. (2013). Principles of Gene Manipulation and Genomics. Wiley-
Blackwell.
4. Goeddel, D. V., et al. (1979). "Expression in Escherichia coli of a chemically synthesized gene for
human insulin." Proceedings of the National Academy of Sciences, 76(1), 106-110.
5. Walsh, G. (2005). "Biopharmaceutical benchmarks." Nature Biotechnology, 23(3), 255-260.
6. Scheller, J., et al. (2006). "Production of biopharmaceuticals and vaccines in plants." Biotechnology
Journal, 1(7‐8), 750-768.
7. Mirakbarova, Moxira, et al. "TENEBRIO MOLITOR LICHINKASIDAN OLINGAN YOG’NING
MIKROBIOLOGIK TAHLILI." Universal xalqaro ilmiy jurnal 1.2 (2024): 60-66.
