Universal International Scientific Journal
20
Bobonazarova Madina Baxtiyor qizi
Termiz Iqtisodiyot va Servis universiteti
Tarix ta’lim yo’nalishi Ijtimoiy gumanitar fanlar fakulteti
2- bosqich 2.23-guruh talabasi
Uzbekistan
Annotatsiya:
Ushbu maqola O‘rta Osiyoning qadimgi va o‘rta asrlar davri shaharlar tarixini
o‘rganishda arxeologik tadqiqotlar, tarixiy ma’lumotlar, tarixiy manbalar, arab va xitoy manbalarining
muhim o‘rin haqida. O‘rta asr shaharlarining rivojlanishi, ularning iqtisodiy va madaniy hayotdagi
ahamiyati hamda sanoat va savdo yo‘llaridagi roli tahlil etiladi. Shaharlarning shakllanish omillari,
geografik joylashuvi va ijtimoiy-iqtisodiy tarkibi yoritilib, ularning savdo markazi sifatida tutgan o‘rni
ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, karvon yo‘llari, bozorlardagi faoliyat va hunarmandchilik markazlari haqida
ma’lumotlar keltirilgan. Maqolada O‘rta asr shaharlarining mahalliy va xalqaro savdodagi o‘rni hamda ular
orqali iqtisodiy aloqalarning kengayishi yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
arxeologiya, manba, kashfiyot, minora, iqtisodiyot, moddiy manbaa, ma’naviy
manbaa, shaharsozlik.
Аннотация:
в статье говорится о важном месте археологических, исторических данных,
исторических источников, арабских и китайских источников в изучении истории современных и
средневековых городов Центральной Азии. Анализируется значение средневековых городов в
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
O‘RTA ASR SHAHARLARI VA ULARNING SANOAT VA SAVDO YO‘LLARIDAGI RO‘LI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 2
Published: 10.02.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
2
1
экономической, экономической и культурной жизни, их роль на промышленных и торговых путях.
Выделены место образования, географическая структура и социально-экономическое положение
городов, рассмотрена их роль как торгового центра. , информация о караванных маршрутах,
рыночной деятельности и ремесленных центрах. В статье описывается роль средневековых городов
в международной и международной торговле и расширение экономических связей с ними.
Ключевые слова:
археология, ресурс, открытие, башня, экономика, материальный ресурс,
духовный ресурс, градостроительство.
Abstract:
The article discusses the important role of archaeological, historical data, historical
sources, Arabic and Chinese sources in the study of the history of the cities of Central Asia in the modern
and medieval periods. The article analyzes the importance of medieval cities in economic, economic and
cultural life, as well as their role in industrial and trade routes. The location of the formation, geographical
composition and socio-economic background of the cities are highlighted, and their role as trade centers is
considered. , caravan routes, information about activities in markets and centers of crafts. The article
discusses the role of medieval cities in international and international trade and the expansion of economic
relations with them.
Keywords:
archeology, source, discovery, tower, economy, material source, spiritual source, urban
planning.
Language:
Uzbek
Citation:
Bobonazarova , M. (2025). MEDIEVAL CITIES AND THEIR ROLE IN INDUSTRY
AND TRADE ROUTES. Universal International Scientific Journal, 2(2), 20–24. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1432
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14859137
Kirish: Yurtimizda ilk shaharsozlik
asoslarining paydo bo‘lishi, shakllanish
bosqichlari asosan yozuvsiz davrlarga
to‘g‘ri keladi. Bu o‘rinda arxeologik
ma’lumotlarning ahamiyati nihoyatda
ulkan bo‘lib, ilk shaharlar tarixini
yoritishda manbalar sifatida foydalanildi
va bundan tashqari shaharlar tarixini
yoritishda yurtimizga kelgan elchilar va
sayyohlarning yozib qoldirgan manbalari
haqida
yozilgan
kitoblar,
asarlar
mavzularni yoritishda muhim manba bo‘lib
xizmat
qiladi.
Shaharsozlik
madaniyatining shakllanishi va rivojlanishi
tarixini
o‘rganishning
eng
asosiy
xususiyatlaridan yana biri shundaki,
sivilizatsiya bilan bog‘liq bo‘lgan yangi
shaharsozlik madaniyati markazlarining
turli hududlarda paydo bo‘lishi o‘zining
ahamiyatiga
ko‘ra,
jamiyat
rivojlanishining o‘zaro aloqalari va
umummadaniy
an’analarida
ham
Universal International Scientific Journal
22
kuzatiladi. Shaharlar tarixini o‘rganish
natijasida har bir hududda aholining
yashash tarzi va ularning mehnat faoliyati,
shaharning
iqtisodiy
va
madaniy
sohasidagi
yutuqlarni,
avlodlarga
qoldirilgan moddiy va ma’naviy boyliklar
haqidagi
ma’lumotlarni
ko‘rishimiz
mumkin. Talabalarda Vatanimiz tarixiga
oid bilim va ko‘nikmalarini yanada
shakllantirish uchun mavzuni yoritishda
davlatchilik va shaharsozlik madaniyati,
toponimik,
etnologik,
etnografik,
arxeologik, numizmatik ma’lumotlarga
tayanib
shaharlar
tarixini
batafsil
yoritishda
ularning
xronologiyasiga
alohida e’tibor qaratildi. Xullas, oliy o‘quv
yurtlari “Arxeologiya” ta’lim yo‘nalishi
bo‘yicha tahsil olayotgan talabalar uchun
mo‘ljallangan ushbu o‘quv qo‘llanma
O‘rta Osiyoning qadimgi va o‘rta asrlar
davri urbanizatsiya jarayonlari va uning
tarixiy bosqichlari bo‘yicha nazariy hamda
amaliy bilimlar berib, fan bo‘yicha
mustahkam ko‘nikma va malakaga ega
bo‘lishga ko‘maklashadi. Berilgan har bir
mavzu so‘nggida nazorat savollari va test
topshiriqlari talabalarga mustaqil ravishda
fikr yuritishga, mavzu bo‘yicha olgan
bilimlarni takrorlash va mustahkamlashga
yordam beradi.
Shaharlarning
shakllanishida
savdo-sotiq rivoji ham muhim omillardan
hisoblanadi.
Janubiy
Turkmanistonda
eramizdan
avvalgi
IV-III
ming
-
yilliklardayoq dastlabki loydan yasalgan
g‘ildirakning paydo bo‘lishi, eramizdan
avvalgi III ming - yillik o‘rtalarida tuyaga,
ba’zan xo‘kizga qo‘shilgan to‘rt g‘ildirakli
aravalarning paydo bo‘lishi, eng qadimgi
savdo yo‘li-lazurit yo‘lining ham aynan
shu
davrda
paydo
bo‘lganligi,
transportning rivoji shaharlarga qishloq
xo‘jaligi markazi, shuningdek zaruriy
hamda
qo‘shimcha
mahsulotning
taqsimlovchi manzilgoh vazifasini bajarish
imkonini
yaratadi.
Shaharlarning
shaklanishida
diniy
tushunchalardagi
o‘zgarishlar ham sabab bo‘ladi. “Iloh”ga
va “Ilohlar”ga sig‘inishning paydo bo‘lishi
natijasida shaharlar nafaqat iqtisodiy, shu
bilan birga diniy markaz vazifasini ham
bajara
boshlaganlar.
Jarqo‘tondagi
ibodotxona
fikrimizning
dalilidir.
Shaharlarda shahar va yaqin atrofdagi
qishloqlar
aholisini
bosqinchilardan
himoya
qilish
maqsadida
mudofaa
inshootlari
quriladi.
Sopollitepadagi
murakkab mudofa inshoatlari ana shu
vazifalarni bajargan. “Sivilizatsiya” -
madaniyatdan farqli ravishda tarixiy
tushuncha bo‘lib, u kishilik taraqqiyotining
ma’lum
bosqichida
paydo
bo‘ladi.
“Sivilizatsiya” tushunchasi insonning
paydo bo‘lishi bilan, neolit revolyusiyasi
(ya’ni dehqonchilik va chorvachilikning
paydo bo‘lishi) bilan va urbanizatsiya
jarayoni bilan yoki davlatning paydo
bo‘lishi bilan bog‘liq. Sivilizatsiya
insoniyatning
texnik-texnologik
taraqqiyotdagi
yutuqlari,
ijtimoiy
hayotdagi chuqur o‘zgarishlarni aks
ettiradi.
Texnologik
taraqqiyotdagi
yutuqlari deganda: O‘rta Osiyoda sun’iy
sug‘orishga
asoslangan
dehqonchilik
Universal International Scientific Journal
2
3
rivoji,
hunarmandchilik
taraqqiyotida
bronzaning kashf etilishi, charxning kashf
etilishi, g‘ildirak va aravaning kashf etilishi
savdo-sotiqning rivojlanishi tushuniladi.
Ijtimoiy hayotdagi o‘zgarishlar mulkiy va
ijtimoiy tabaqalanishni, diniy tizim hamda
hashamatli me’morchilikning shakllanishi
tushuniladi. Eng qadimgi sivilizatsiyalar
Misr va Messopotamiya hududlarida
bundan 6-7 ming -yillar oldin paydo
bo‘lgan bo‘lsa, O‘rta Osiyo xalqlari o‘z
sivilizatsiya bosqichiga bronza davrida 3-
3,5 ming -yil avval o‘tganlar. Turkiston va
O‘zbekistnnning janubida ilk shaharlar
eramizdan avvalgi III-II ming - yillikda
paydo bo‘lgan 12 bo‘lsa, O‘rta Osiyoning
shimoliy-sharqiy
hududlarida
bir
oz
kechroq, eramizdan avvalgi I ming - yillik
boshlarida paydo bo‘ladi. Buning asosiy
sababi, bizning nazarimizda, O‘rta
Osiyoning
shimoliysharqida
ishlab
chiqarish
rivojining
nisbatan
sust
borganligi bilan bog‘liq. Ilk shaharlar
hayot tarziga qisqacha to‘xtalib o‘tamiz:
Namozgohtepa - Turkistonning janubidagi
qadimgi Parfiya hududidagi eng yirik ilk
shahar. Uning maydoni 70 gektarni tashkil
etadi. Er. avv. IV-II ming - yilliklarga oid
yodgorlik. Ko‘p xonali uylardan iborat.
Uylarning devori xom g‘ishtdan qurilgan.
Har bir uy o‘zining kichik hovlisiga ega.
Xonalarning ko‘pi to‘g‘ri burchak shaklida
qurilgan. Ular ichida supalar va o‘choqlar
bo‘lgan, devorlariga tokchalar o‘rnatilgan
bo‘lgan. Namozgohtepa sopol idishlari
rangli va naqshlidir. Naqshlar ichida
o‘simliklar va hayvonlar rasmlari uchraydi.
Rivojlangan bronza davriga kelib (er. avv.
III- ming - yillik o‘rtalarida- II-ming -
yillik birinchi yarmi) Nomozgohtepada
sopol idishlar charxda yasala boshlagan va
ikki yarusli xumdonlarda pishirilgan.
Kulolchilik charxi O‘rta Osiyoda birinchi
bor aynan shu yerda -Turkmanistonning
janubida paydo bo‘lgan. Jarqo‘ton -
Surxondaryo viloyatining Sherobod shahri
yaqinida bo‘lgan. Maydoni 100 gektar.
Eramizdan
avvalgi
2
ming
-yillik
o‘rtalariga oid. Yodgorlik akademik
A.Asqarov
boshchiligidagi
olimlar
tomonidan o‘rganilgan. Yodgorlik uch
qismdan iborat: 1. Ark-5gektarni tashkil
qilgan. Mudofaa devorlari bilan o‘rab
olingan. Bu yerda saroy qoldiqlari ochib
o‘rganilgan. U kvadrat shaklida(o‘lchami
36x 36 metrga teng) bo‘lib, atrofi qalinligi
4,5 metr bo‘lgan mudofaa devori bilan
o‘rab olingan. Arkka maxsus darvoza
orqali kirilgan.
Afrosiyob - er.avv. VI asrda paydo
bo‘lgan. Hozirgi Samarqandning shimoli-
sharqiy qismida joylashgan. Er.avv. I ming
- yillik o‘rtalarida shahar 219 gektarni
tashkil etgan. Shahar dastlab tuproq bilan
o‘rab olingan bo‘lgan. Keyinchalik, xom
g‘ishtdan qurilgan devor bilan o‘rab
olingan. Devorning ma’lum joylarida o‘q
otish uchun mo‘ljallangan shinaklar
bo‘lgan. Shaharning shimoliy qismida ark
joylashgan bo‘lib, bu qism qo‘shimcha
ravishda
mustahkamlangan
bo‘lgan.
Afrosiyob ilk bor yozma manbalarda 14
Marakanda
nomi
bilan
Aleksandr
Makedonskiy bosqini bilan bog‘liq
Universal International Scientific Journal
2
4
voqealar munosabati bilan tilga olinadi.
Qiziltepa - er. avv. VIII-VII asrlarda
aholi manzilgohi sifatida paydo bo‘ladi. Er.
avv.VI asrda mudofaa devori bilan o‘rab
olingan. Shahar ushbu davrda to‘rtburchak
ko‘rinishga ega bo‘lib, umumiy maydoni
30 gektarni tashkil etgan. Shaharning
janubiy-g‘arbiy qismida ark joylashgan.
Uning maydoni 2 gektarni tashkil etadi.
XULOSA: Xulosa qilib aytadigan
bo’lsak,Talabalarda Vatanimiz tarixiga oid
bilim
va
ko‘nikmalarini
yanada
shakllantirish yoritishda davlatchilik va
shaharsozlik
madaniyati,
toponimik,
etnologik,
etnografik,
arxeologik,
numizmatik
ma’lumotlarga
tayanib
shaharlar
tarixini
batafsil
yoritishda
ularning xronologiyasiga alohida e’tibor
qaratishdir.Negaki, o’z tarixini bilmagan
insonning kelajagi ham bo’lmaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. Ravshanov R. Naxshab va Kesh tarixi manbalari. Qarshi, Nasaf, 2005
2. O‘zbekiston Miliy Ensiklopediyasi.T .8.T. O‘zM.E nashriyoti. 2006.
3. History of civilizations of Central Asia. UNESКO publishing. 1996.
4. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 1- жилди. “Ўзбекистон миллий энци-
клопедияси Давлат нашриёти”, Тошкент. 2000.
5. Хатамова М. Ўзбекистон шаҳарлари VI-VIII асрларда. Тошкент, 2017.
6. Akhmedova, V. T. (2024). LIFE STRATEGY OF UZBEK WOMEN: FAMILY AND
LABOR RELATIONS. Confrencea, 2, 66-69.
7. Maxmudova, M., & Vaziraxon, A. (2022, November). TAYANCH–HARAKATI
A’ZOLARI FALAJLANGAN BOLALAR LUG’ATINI RIVOJLANTIRISH YO’LLARI.
In Conference Zone (pp. 259-263).
8. Tursunboyevna, A. V. (2023, December). METHODS OF SPEECH SKILLS
FORMATION IN THE DEVELOPMENT OF CHILDREN'S SPEECH. In
INTERNATIONAL SCIENTIFIC-PRACTICAL CONFERENCE ON" MODERN
EDUCATION: PROBLEMS AND SOLUTIONS" (Vol. 2, No. 12, pp. 472-479).
9. Vazira, A. (2023). Methodical recommendations for bartending speech defects in
children with paralysis of the members of the base movement. Confrencea, 3(03), 26-27.
10. Sobirkhanovna, M. M., & Vazirakhan, A. (2023). EFFECTIVE ORGANIZATION
OF CORRECTIONAL-LOGOPEDIC WORK IN CHILDREN WITH CEREBRAL
PALSY. Open Access Repository, 4(3), 134-141.
Internet resurlari:
1.w.w.w.ziyonet.uz
2.w.w.w.tdpu.uz
3.w.w.w.history.ru
