Universal International Scientific Journal
100
Bobonazarova Madina Baxtiyor qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Tarix ta’lim yo’nalishining 2-bosqich talabasi
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Shayboniylarning hukmronlikka kelish sabablari, ularning boshqaruv
tizimi, qo‘shni davlatlar bilan munosabatlari va bu jarayonning umumiy ahamiyati yoritiladi.
Movarounnahrda Shayboniylar hukmronligining o‘rnatilishi jarayoni tarixiy manbalar va ilmiy adabiyotlar
asosida tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
o‘zbeklar, markazlashgan davlat, siyosiy jarayonlar, tarixiy jarayon, boshqaruv, tizim,
Movarounnahr, Shayboniylar.
Аннотация:
В статье рассматриваются причины прихода к власти Шейбанидов, их система
управления, их отношения с соседними государствами и общее значение этого процесса. На основе
исторических источников и научной литературы анализируется процесс установления правления
Шейбанидов в Трансоксании.
Ключевые слова:
узбеки, централизованное государство, политические процессы,
исторический процесс, управление, система, Мавераннахр, шейбаниды.
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
SHAYBONIYLAR SULOLASINING KELIB CHIQISHI VA UNING
MOVAROUNNAHRDAGI HUKMRONLIGI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 2
Published: 24.02.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
101
Abstract:
This article examines the reasons for the rise of the Shaybanids to power, their system of
government, their relations with neighboring states, and the overall significance of this process. The process
of establishing the Shaybanid rule in Transoxiana is analyzed based on historical sources and scientific
literature.
Keywords:
Uzbeks, centralized state, political processes, historical process, administration, system,
Transoxiana, Shaybanis.
Language:
Uzbek
Citation:
Bobonazarova , M. (2025). THE ORIGIN OF THE SHAYBANID DYNASTY AND ITS
RULE IN MOVAROUNNAHR. Universal International Scientific Journal, 2(2), 100–105. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1447
https://doi.org/10.5281/zenodo.14916838
KIRISH
Shayboniyxon Abulxayr davlatini qayta
tiklashga boʻlgan bir qancha muvaffaqiyatsiz
urinishlardan
soʻng
Oʻrta
Osiyodagi
temuriylar shaharlarini egallashga qaror
qiladi. 1499-yilda Movarounnahrni zabt
etishga kirishdi va 1500 — 1501-yillarda
ularning poytaxti Samarqandni temuriylardan
bosib olib, Shayboniylar davlatiga asos soldi.
Butun Movarounnahrva Xuroson ustidan oʻz
hokimiyatini oʻrnatdi. Shayboniyxon oʻz
davlati tashkil topgan paytdan to vafotigacha
qoʻshni davlatlarning koʻpchiligi bilan doimiy
urushda boʻlgan. U doimiy ravishda Sharqiy
Dashti
Qipchoq
choʻllarida
qozoq
koʻchmanchi
lagerlarida
bosqinlar
uyushtirgan, Safaviylar bilan oʻz davlatini
kengaytirish
uchun
kurashgan.1510-yil
dekabrda Muhammad Shayboniyxon Marv
yaqinida eron shohi Ismoil I Safaviy
tomonidan
magʻlubiyatga
uchradi
va
oʻldiriladi.Shayboniyxonning
amakisi
Kuchkunjixon (hukmronligi 1510 — 1530)
vafoti va uning o‘g‘li Abu Saidxon (1530 —
1533) qisqa muddat hukmronligidan so‘ng
Shayboniyning
jiyani
Ubaydullaxon
(hukmronligi 1533-1540) davlat boshlig‘i
bo‘ldi.Shayboniylar temuriylarni Chingiziylar
xonlari taxtini egallab oluvchilar, deb
hisoblab, Xuroson va temuriylarning ikkinchi
poytaxti Hirot uchun safaviylar bilan doimiy
kurash olib bordilar. Shayboniylar sulolasi
hukmronlik
qilgan
davrdagi
Buxoro
xonligining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy tizimi
tarixchilar tomonidan alohida mavzu sifatida
tadqiq etilgan emas. Ayrim tarixchi va
sharqshunos olimlar oʻz tadqiqotlarida
maz¬kur mavzuga maʼlum maqsadlarda
Universal International Scientific Journal
102
toʻxtalib oʻtganlar XV asrning ikkinchi
yarmida Dashti Qipchoqda ko’chmanchi
feodal boylar va oliy hokimiyat o’rtasida
keskin kurash bordi. Abulxayrxonning (1428-
1468) o’limidan so’ng ayniqsa, bu qonli
o’zaro urush yanada kuchaydi. Hokimiyat
tepasiga uning nabirasi - Abulxayr Shayboniy
(1451- 1510) kelganidan so’ng o`zbek
feodallarining nizolari barham topdi. U
ko’pchilik o’zbek urug’larini birlashtirib,
temuriylarga qarshi chiqdi. XV asr oxiri, XVI
asr boshlarida ko’chmanchi o’zbeklarning
O’rta Osiyoning madaniy hududlariga tomon
harakatlanishi avj oldi. «Nusratnoma»da o’sha
davr
tarixiy
sharoitning
qanchalik
murakkabligi,
Movarounnahr
xalqining
noroziligi
kuchayishining,
Samarqand,
Buxoro, O’sh, Axsi, Andijon, Qarshi,
Qorako’l va O’rta Osiyoning boshqa ko’plab
shahar va mintaqalaridagi qo’zg’olonlarning
sabablarini tushunish uchun ko’plab qiziqarli
ma`lumotlar berilgan. Shuningdek, o’zbek
xalqi etnogenezi, XV-XVI asrlardagi O’rta
Osiyo
aholisining
etnik
tarkibi
bilan
shug’ullanayotgan etnograf ham bu kitobdan
juda qiziqarli ma`lumotlar olishlari mumkin.
Kitob xronologik tarzda tartblangan bo`1ib,
barcha turk va mo’g’ullarning afsonaviy
bobosi hisoblangan O’g’izxon sulolasi tarixi
«Tavorixi guzida»ning birinchi qismini
egallaydi. Ikkinchi qism esa Chingizxon va
uning avlodlari tarixini, Shayboniyxonning
tug’ilishidan,
to
Samarqand
taxtiga
o’tirgunicha o’tgan davrni o’z ichiga oladi.
Uning 909 (1503-1504) yilgacha butun
Movarounnahr hududini egallagani tarixi
kitobning uchinchi qismidan joy olgan.
"Turk tarixining markazi bulgan
Movarounnaxr bugungi kungacha unlab
davlatlarga
mezbonlik
kilgan
strategik
xususiyatga ega bulgan mintaka xisoblanadi.
Mazkur
xususiyatidan
kelib
chiqib
mintaqaning XVI asrgacha bulgan tarixiga
nazar
tashlaydigan
bo‘lsak,
xududda
o‘zlarining bunyodkorlik va memorchilik
faoliyati bilan mashxur bulgan Qoraxoniylar,
aznaviylar, Saljukiylar, Xorazmshoxlar va
Temuriylar, boskinchilik va vayronagarchilik
bilan mashxur bo‘lgan Koraxitoylar va
Mỹgullar kabi davlatlarning hukmronlik
qilishganini kurishimiz mumkin. XVI asrdan
boshlab esa kelib chiqishi Chingizxonga borib
taqaladigan va o‘zbeklar deb tariflangan
Shayboniylar davlati mintaqada hukmronlik
qila boshladi. Shayboniylar davlati Oltin
O‘rda Jo‘ji ulusining o‘zbek deb atalgan turk-
mo‘g‘ul qabilalaridan bazilarining Jo‘jining
beshinchi o‘g‘li Shibon naslidan bulgan
Abulxayrxon boshchiligida XV asrning
oxirlarida
mintaqaga
kelib,
temuriylar
hukmronligiga yakun yasashlari bilan paydo
buldi va Muhammad Shayboniyxon bilan
Universal International Scientific Journal
10
3
mintaqaning yangi, hukmron va siyosiy
kuchiga aylandi. Natijada Shayboniylar
davlati bir asrga yaqin vaqt mobaynida
Movarounnahr, Xorazm, Fargona va uning
atrofidagi xududlarda hukmronlik qildi."
Shayboniylar davrida fan va madaniyatning
rivojlanishida
mazkur
sulola
namoyandalarning tutgan o’rni katta bo’lgan.
Avvalo, ularning o’zlari nihoyatda o’qimishli
shaxslar edilar. Chunonchi, Muhammad
Shayboniyxon,
Ko’chkinchixon,
Ubaydulloxon,
Abdulazitzxon
kabi
Shayboniylar turkiy va forsiyda she‟r
bitganlar. Diniy va dunyoviy ilmlarda yetarli
salohiyatga ega bo’lganlar. Muhammad
Shayboniyxon yoshligida ta’limni Buxoro
madrasasida olgan. Ubaydulloxonning musiqa
ilmiga katta rag’bati bo’lgani, musiqiy
asboblar chalgani, nozik xusnixat egasi
bo’lgani ma’lum. Shayboniylar davrida ham
tarix ilmi juda rivoj topgan. “Tarixga e’tibor
qaratsak, Shayboniylar asli XI asrdan boshlab
Balxash
ko‘li
va
Sirdaryoning
quyi
oqimlaridan
Dnepr
daryosining
quyi
oqimlarigacha bo‘lgan hududlarda qipchoq va
boshqa turkiy qabilalarning hukmronlik
qilgan. Botuxon 1236- yilda asos solgan Oltin
O‘rda davlati XIV asr boshlarida ikki qismga
ajralib ketgan bo‘lib, uning sharqiy qismida
ayrim
tarixiy
manbalarda
“O‘zbeklar
mamlakati” deb yuritilgan Oq O‘rda davlati
tashkil topdi. Bu hududda Jo‘jixonning
beshinchi o‘g‘li Shaybon urug‘idan bo‘lgan
Abulxayrxon (1412-1468 yy.) 1428-yilda
mustaqil davlatga asos soldi. Lekin urug‘
boshliqlarining
mustaqil
hukmronlikka
intilishlari va 1468- yilda 132 Abulxayrxon
vafoti bu davlatning inqirozga uchrashiga
sabab bo‘ldi. XV asrning 80-yillariga kelib,
Abulxayrxonning nabirasi, Budoq Sultonning
o‘g‘li Muhammad Shohbaxt Shayboniyxon
bobosining
davlatini
qayta
tiklab,
Shayboniylar sulolasiga asos soldi. Buxoro
xonligiga Shayboniylar sulolasi asos sogan va
Buxoroni
1500-1601-yillar
davomida
boshqargan.
Bu
sulolaga
Muhammad
Shayboniyxon asos solgan bo‘lib, XV-asr
oxiri va XVI asr boshlarida toju-taxt uchun
o‘zaro
kurashayotgan
temuriy
shahzodalarning o‘zaro nizolari oqibatida
Movarounnahrning
asosiy
shaharlari:
Samarqand va Buxoroni osonlik bilan egallab,
yangi davlatga asos soldi. Keyinchalik
Movarounnahrning qolgan hududi va Xuroson
ham bu davlat tarkibiga kiritildi”. Bundan
tashqari Muhammad Shayboniyxon davrida
Binoiyning “Ajoyib ul Maxluqot” geografik
asarini ham aytishimiz mumkin. XV asrning
ikkinchi yarmida milliy – madaniy markazi
bolgan Hirot, XVI asrga kelib o’z mavqieni
yo’qotdi, avval Shayboniy, keyinchalik esa
Eron shohi Safoviy hukmdorlarning chekka
Universal International Scientific Journal
10
4
shaharlaridan biriga aylanib qoldi. Bu davrga
kelib madaniy va adabiy markazlik roli
Samarqand va Buxoroga ko’chgandi. Bu
shaharlarga
faqatgina
O’rta
Osiyo
territoriyasidangina
emas,
balki
Eron,
Afg‟oniston, Hindiston shaharlaridan ham bu
yoki u sohalarning ishtiyoqmandlari kelar
edilar. Natijada bu o’lkada o’sha zamon
madaniyati va adabiyotining turli sohalarida
ancha – kozga ko’ringan vakillar yashab ijod
etishgan.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda Shayboniylar
davrida
ham
temuriylar
zamonidagi
yuksalishning ruhi so’nmagan edi. Nafaqat
poytaxt shaharlar bo’lmish Samarqand va
Buxoroda, balki shular bilan bir qatorda
Karmana hududlarida ham bunyodkorlik
ishlari davom etar, barcha viloyatlarimizda
ham bizkim o’zbeklar bag’ridan yetishib
chiqqan
iste’dodli
olimlar,
shoirlar,
tarixchilar, ulamolar, san’atkorlar va shu kabi
madaniyat, ilm – fan, adabiyot va san’at ahli
samarali va barakali faoliyat ko’rsatar edilar.
Shaybiniylar davrida ilm - fan madaniyat
rivojlanib temuriylar qodirgan meros davom
ettirildi.
Hukmdorlardan
Shayboniyxon,
Ubaydullaxon kabi shoirlarni xalqimizning
ma’naviy
merosiga
qo’shgan
hissasi
nihoyatda katta ekanligi dalillar asosida
asoslandi.
Shayboniylar
davlatida
katta
qurilish ishlari olib borildi. Shayboniyxon
madrasasi,
Abdurahm
Sadr
madrasasi,
Baroqxon madrasasi, Masjidi kalon, Mir arab
madrasasi, Abdullaxon, Ko’kaldosh kabi
madrasalar, Buxoro darvozalari buni yaqqol
misoli sifatida ko’satib berildi. “XVI asr
Buxoro me’morchiligida asosiy rivojlanish
yo‘nalishlari bo‘yicha har biri taxminan uch
o‘n yillikni qamraydigan uchta qurilish davrini
ajratish mumkin. Birinchi davr - 1500-1530-
yillar, ya’ni Buxoroning Temuriylardan
keyingi rivojlantirish davrini o‘z ichiga olib, u
asosan
Ubaydullaxonning
bunyodkorlik
faoliyati bilan bog‘liq. Unda bir tomondan,
Temuriylar davri me’morchiligi ana’nalari
hali kuchli bo‘lgan, ikkinchi tomondan,
Buxoro me’morchilik maktabining o‘ziga xos
mahalliy xususiyatlari shakllangan davr edi.
Bu davr binolarining hali ham boy va
sermehnat naqsh-qoshinli sopol, yig‘ma
mozaika bezatib turadi. Masalan, XVI asr
boshlarida qayta qurilgan Masjidi Kalon kirish
kismining naqshi, shuningdek, Masjidi Baland
va Xo’ja Zayniddin binolari ham shular
jumlasidandur”.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Muhammad Solih “Shaybiniynoma”. T., 1988 yil. b – 92. 43
2.
“O’zbekistonda ijtimoiy fanlar” jurnali. 2005 yil. №4.
Universal International Scientific Journal
105
3.
A. Inoyatov (mustaqil tadqiqotchi)
4.
Фазлуллуҳ ибн Рўзбеҳхон. Меҳмонномаи Бухоро // Ўзбекистон тарихи. Хрестоматия. ХVIХIХ
асрлар. – Т.: – Фан ва технология, 2014. – Б. 30- 34.
5.
Зайниддин Маҳмуд Восифий. Бадоеъ улвақоеъ. – Т.: “Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва
санъат нашриёти”, 1979. – Б. 39-68.
6.
Абулғозий Баҳодирхон. Шажараи турк. – Б. 110-115.
7.
Биноий К. Шайбонийнома // Ўзбекистон тарихи. Хрестоматия. ХVI-ХIХ асрлар. – Т.: – Фан ва
технология, 2014. – Б. 9-11.
8. Khusanovich, T. M. O. DEVELOPING STEAM COMPETENCIES IN OLDER PRESCHOOLERS.
https://orcid.org/0009-0004-8134-3925 ORCID
Akhmedova, V. T. (2024). LIFE STRATEGY OF UZBEK WOMEN: FAMILY AND LABOR RELATIONS.
Confrencea, 2, 66-69.
9. Maxmudova, M., & Vaziraxon, A. (2022, November). TAYANCH–HARAKATI A’ZOLARI
FALAJLANGAN BOLALAR LUG’ATINI RIVOJLANTIRISH YO’LLARI. In Conference Zone (pp. 259-263).
11. Tursunboyevna, A. V. (2023, December). METHODS OF SPEECH SKILLS FORMATION IN THE
DEVELOPMENT OF CHILDREN'S SPEECH. In INTERNATIONAL SCIENTIFIC-PRACTICAL
CONFERENCE ON" MODERN EDUCATION: PROBLEMS AND SOLUTIONS" (Vol. 2, No. 12, pp. 472-479).
12. Vazira, A. (2023). Methodical recommendations for bartending speech defects in children with paralysis
of the members of the base movement. Confrencea, 3(03), 26-27.
13. Sobirkhanovna, M. M., & Vazirakhan, A. (2023). EFFECTIVE ORGANIZATION OF CORRECTIONAL-
LOGOPEDIC WORK IN CHILDREN WITH CEREBRAL PALSY. Open Access Repository, 4(3), 134-141.
