Universal International Scientific Journal
21
Hayitov Zokir Turaboеvich
Alfraganus universiteti
Uzbekistan
Annotatsiya.
Jahon bo‘ylab, sayyoramizning turli burchaklarida energiya va resurslarni tejashga
yordam beradigan texnologiyalardan foydalanishlarni uchratish mumkin. Bunda ushbu texnologiyalarning
ko‘pi asrlar davomida qo‘llanilib, avloddan- avlodga o‘tib kelmoqda. Insoniyat hayoti uni o‘rab turgan
tabiiy muhit bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, buni tasdiqlaydigan manbalar har qadamda uchrab turadi. Jahon
ko‘lamida jadal surʼatlar bilan kechayotgan fan-texnika inqilobi odamlarning mehnat sharoiti, turmush
darajasi yaxshilanishiga ijobiy taʼsir etish bilan birga u tug‘dirgan ekologik o‘zgarishlar, o‘z navbatida,
insoniyatga, uni o‘z bag‘rida saqlayotgan ona tabiatga asoratli taʼsir ko‘rsatmoqda.
Kalit so‘zlar:
Gidrotaran, taʼminot quvur, bosim klapan, zarba klapan.
Аннотация:
По всему миру, в разных уголках планеты можно найти применение
технологиям, помогающим экономить энергию и ресурсы. Многие из этих технологий
использовались на протяжении веков и передавались из поколения в поколение. Жизнь человека
неразрывно связана с окружающей природной средой, и источники, подтверждающие это, можно
встретить на каждом шагу. Научно-техническая революция, происходящая быстрыми темпами в
мировом масштабе, положительно влияет на улучшение условий труда и уровня жизни людей, а
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
GIDROTARANNING ISH SIFATINI OSHIRISH
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 3
Published: 03.03.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
22
вызванные ею экологические изменения, в свою очередь, оказывают сложное воздействие на
человечество и мать-природу, которая держит его в своем лоне.
Ключевые слова:
Гидравлический насос, подводящая труба, напорный клапан, ударный
клапан.
Abstract:
Around the world, in different corners of our planet, one can find the use of technologies
that help save energy and resources. Many of these technologies have been used for centuries and have
been passed down from generation to generation. Human life is inextricably linked with the natural
environment surrounding it, and sources confirming this are found at every step. The scientific and
technological revolution that is taking place at a rapid pace on a global scale has a positive impact on the
improvement of people's working conditions and living standards, but the ecological changes it has caused,
in turn, have a complex impact on humanity and on Mother Nature, which supports it.
Keywords:
Hydropower, supply pipeline, pressure valve, shock valve.
Language:
Uzbek
Citation:
Hayitov , Z. (2025). IMPROVING THE QUALITY OF HYDROTARAN’S WORK.
Universal
International
Scientific
Journal,
2(3),
21–25.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1461
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14986073
Kirish:
Mamlakatimizdagi
sug‘oriladigan yerlarning ko‘pgina qismiga
suv ko‘tarish orqali suv yetkazib beriladi.
Buning uchun ulkan sondagi davlat
nasoslari qo‘llanib kelinmoqda. Shulardan
ko‘pchiligi yerdan suv ko‘tarib beradi. Shu
maqsadda yangi mexanizimlarni ishlab
chiqish va qo‘llash zaruriyati paydo
bo‘lmoqda. Suv ko‘tarish qurilmalarining
turli xil mexanizmlari mavjud. Buning
uchun katta miqdorda energiya talab
etiladi. Odatdagi nuqtai nazarga ko‘ra
suvning potensial energiyasini kinetik
energiyaga o‘zgarishi o‘z-o‘zidan amalga
oshadi. Buning uchun daryo o‘zani
balandliklarining
tabiiy
farqidan
foydalanish yoki mumkin bo‘lgan joylarda
shunday farqni sunʼiy yaratish kifoyadir.
Tushayotgan
suvdan
foydalanishga
asoslangan energiyani o‘zgartirishning
maʼlum usulida shunday oddiy va tabbiy,
tashqi energiya qo‘llamasdan suvni
yuqoriga ko‘tarishga imkon beruvchi
energiyani o‘zgartirib, avtomatik ishlovchi
nasoslarga
ehtiyoj
seziladi.
Bunday
nasoslar ancha ilgari ixtiro qilingan.
Universal International Scientific Journal
2
3
Gidrotaran ish unumdorligi undagi zarb
jarayoniga bog‘liq. Suvdagi zarb jarayoni
sodir bo‘lishi kavitasiyaga sabab bo‘luvchi
omillar, yaʼni suvdagi uzluksizligining
buzilishi, suvdagi qovushqoqlik sabab
bo‘ladi. Gidrotaranda yuqoridagi omillar
zarb jarayonini yuzaga keltiradi. Real
suyuqliklarning harakati o‘rganilayotganda
ichki
ishqalanish
kuchini,
yaʼni
qovushqoqligini eʼtiborga olish shart.
Chunki qovushqoqlik haraktdagi real
suyuqlikning asosiy xossasi hisoblanadi.
Agar biror aniq yo‘l, yopishqoqligi
kam bo‘lgan suyuqlikning haqiyqi oqishini
yopishqoqlik
mutlaqo
bo‘lmagan
moddaning, yaʼni ideal suyuqlikning oqishi
bilan
taqqoslansa,
yuqorida
aytilgan
haqiyqi oqish manzarasi (uyurmalar hosil
bo‘lganligi) ideal suyuqlikning oqish
manzarasidan butunlay farq qiladi. Biroq
bu yerda asosiy farq suyuqliklarda
uyurmalar
mav-judligi
emas,
ideal
suyuqliklarda ham uyurmalar mavjud
bo‘libgina qolmay, ular yopishqoqligiga
kichik
suyuqliklardagi
uyurmalarga
o‘xshaydi. Farq faqat shundaki, birinchi
holda ular absolyut turg‘un, ikkinchi holda
ular asta sekin tormozlanadilar va natijada
ularning energiyasi molekulyar issiqlik
harakt energiyasiga aylanadi.
Ulardagi asosiy farq uyurmalarni
yuzaga
keltiruvchi
sharoitlardadir.
Yopishqoqligi eng kichiq suyuqlikda
maʼlum harakat tezliklarida uyurmalar
hosil bo‘lsa, ideal suyuqliklarda ular
yuzaga kelmagan bo‘lar edi. Binobarin,
yopishqoqlik qanchalik kichik bo‘lmasin,
qattiq jismni aylanib oquvchi suyuqlik
oqimida yopishqoqlik kattaroq (effektiv)
taʼsir ko‘rsatadigan joylar bo‘ladi. Bir-
biriga juda yaqin qatlamlarning tezliklari
kattalik jihatdan keskin farq qiladigan,
tezlik gradiyenti juda katta va shuning
uchun ishqalanish kuchi ham katta bo‘lgan
joylar ana shunday soxa bo‘lishi mumkin.
Yuqorida aytilganlaridan masalaning asl
mohiyati suyuqlik chegara qatlamining,
yaʼni suyuqlik aylanib oqayotgan jismning
sirtiga tegib turgan qatlamning tabiatiga
bog‘liq degan xulosa chiqadi. Uzluksizlik
jarayonida
gidravlik
yo‘qotishlar
ahmiyatli. Bu esa, to‘g‘ri zarb asosida
ishlovchi gidrotaranda uzunlik bo‘yicha
yo‘qotish va mahalliy yo‘qotishlar zarb
hosil bo‘lishini yuzaga keltiradi.
Universal International Scientific Journal
2
4
Gidrotaran zarb yo‘nalishlari sodir
bo‘lishiga,
zarb
klapanlarining
konstruksiyasiga
qarab
farqlanadi.
Ananaviy gidrotaranlardan farqli, to‘g‘ri
zarb asosida ishlovchi gidrotaranning
konstruksiyasini taklif etmoqdamiz (1-
rasm). Ish unumdorligi birmuncha past
bo‘lsada, bunday konstruksiyada suv isrofi
bo‘lmaydi. Bunday konstruksiyada
quvurlardagi kavitasiya quvur uzunligiga
bog‘liq
deb
sanaladi.
Amalda
qovushqoqlik
suvning
turbulentligiga
bog‘liq bo‘lib, suvning silindrik quvurdagi
harakat
uzunligiga
bog‘liq
bo‘ladi.
Gidrotaran
ish
prinsipi
qisqacha
aytiladigan bo‘lsa suvdagi uzluksizlikning
buzilishi, ulardagi erigan gaz pufakchalari
sababligidir. Suvda erigan gazlar ajralib
chiqishi yuqori bosim yoki past
temperatura sabablidir. Buning miqdorini
oshirish uchun ushbu (1-rasm) quyidagi
konstruksiya asosida amalga oshirish
mumkin.
1-rasm.
Suvdagi
uzluksizlikni
oshirish
uchun
taklif
etilayotgan
konstruksiya.
1-suv ombori. 2-zarb klapani, 3-bosim
klapani, 4-suv ustuni, 5-elektroliz vanna, 6-
havo qalpog‘i, 7-chiqish suv quvri.
Rasmda ko‘rsatilgan 4-suv ustuni
yuqori bosim hosil qilish uchun qo‘yilgan.
Uning pastidagi 3-bosim klapani pastga
suv bosimi taʼsirida ochiq va pastga
uzluksiz qo‘shimcha bosim berib turadi.
𝑃 = 𝜌𝑔ℎ
(1)
Tinch turgan suyuqlikdagi bosim
ikkita asosiy xossaga ega: birinchi xossasi
gidrostatik bosim o‘zi taʼsir qilayotgan
yuzaga normal bo‘yicha yo‘naladi.
Ikkinchi xossasi –gidrostatik bosim, u
taʼsir
qilayotgan
nuqtada
hamma
yo‘nalishlar bo‘yicha bir xil qiymatga ega.
(Buni isbotlash mumkin emas) 5-elektroliz
vanna biriktirilgan. Elektroliz taʼsirida N
2
va O
2
gazlari uzluksiz tarzda ajralib turadi
va yuqoridagi suv ustuni usti tomoniga
harakatga qiladi (Elektroliz natijasida 1gm
suvdan taxminan 1,9 l umumiy gaz ajralib
chiqadi). Bu gazlar 3-bosim klapaniga
yetib kelgunga qadar erishi natijasida,
uning qisqargan hajmi o‘rnida, suvda
gidrozarba yuzaga keladi. Natijada 3-
Universal International Scientific Journal
2
5
bosim klapani zarbni yuqoriga, 2-zarb
klapani orqaga o‘tishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Natijada zarb havo qalpog‘i ostiga
haydaladi. Buning bo‘shagan o‘rniga suv
manbaidan taʼminot quvuri orqali suv
harakati yuzaga keladi. Bu harakat suv
qovushqoqligi, turbuliyentligini oshiradi,
qo‘shimcha kavitatsiya yuzaga keladi. Bu
jarayon
uzluksizligini
elektroliz
vannasidan
ajralib
chiqayotgan
gaz
taʼminlab turadi.
Xulosa
.
Gidrozarb
jarayonini
oshirishda
elektrolizning qo‘llanilishi butunlay yangi
konstruksiya hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
Energiya sarflamaydigan suv ko‘taruvchi qurilmalar. S.Saidxodjayev,
N.Saidxodjayeva, B.Abduraxmonov. «O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi» jurnali 2008 yil 8-
son, Avgust.
2.
Gidrotarannaya nasosnaya ustanovka dlya podnyatiya vodi. S.A.Saidxodjayev
3.
Chistopolskiy S. D., Gidravlicheskie taranы, M. — L., 1936;
4.
Ovsepyan V. M., Gidravlicheskiy taran i tarannыe ustanovki, M., 1968.
