“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
122
PYTHON DASTURLASH TILIDA MATEMATIK FUNKSIYALARNI
KENGAYTIRUVCHI MATH MODULI BILAN ISHLASH
Toshpo‘latov Hamdam Bekmuhammadovich
Jizzax Davlat pedagogika universiteti
Informatika va raqamli ta’lim
texnologiyalari kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya:
ushbu maqolada python dasturlash tili va bu dasturlash tilining math
moduli, uning bir qator funksiyalari haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
python, dastur, dasturlash tili, modul, math, cos, sin, tan, log, math.pi.
Bugun hayotimizni turli kompyuterlar, truli xil gadjetlar va ulardagi ilova dasturlarisiz
tasavvur qilish muammoga aylanib ulgurdi. Ana shu ilova dasturlari esa siz va bizga
o‘xshagan insonlar dasturchilar tomonidan tuziladi. Bugun qaysiki jamiyat, mamlakat
taraqqiyot bo‘lishini, iqtisodiy-ijtimoiy hayoti yuksalishini istasa dasturchilik sohasini
rivojlantirishga, o‘zining kuchli dasturchi mutaxassislarini tayyorlashiga to‘gri keladi.
Mamlakatimizda ham bu boradagi ishlar jadal sur’atlarda olib borilmoqda bunga misol
qilib “One million uzbek coders” loyihasini, har bir viloyatda IT PARK larning va har bir
tumanda IT Markazlarning tashkil etilganligini misol qilishimiz mumkin.
Python dasturlash tili o‘rganishga qulayligi va boy kutubxonalar bazasiga egaligi uchun
bugun dasturchilar tomonidan juda ko‘p foydalaniladi.
Python dasturlash tilida matematik funksiyalar ro‘yxatini kengaytirish uchun
math
modulini ulash kerak bo‘ladi.
Buning uchun dasturimizning boshiga:
import math
buyrug‘ini kiritishimiz kerak.
Matematik modulni import qilganingizdan so‘ng, modulning fuksiyalari va
konstantalaridan foydalanishni boshlashingiz mumkin.
Masalan,
math.sqrt()
funksiyasi sonning kvadrat ildizini qaytaradi:
import math
x = math.sqrt(64)
print(x) #8.0
math.ceil()
funksiyasi sonni eng yaqin katta butun songa yaxlitlaydi,
math.floor()
funksiyasi esa eng yaqin kichkina butun songa yaxlitlaydi va natijani qaytaradi:
import math
x = math.ceil(1.4)
y = math.floor(1.4)
print(x) # 2
print(y) # 1
math.pi
doimiysi PI qiymatini qaytaradi (3.14...):
import math
x = math.pi
print(x) # 3.141592653589793
math modulida mavjud bo‘lgan boshqa fuksiyalarnig kengaytirilgan jadvalii
keltiramiz.
Funksiya
Izoh
acos()
soning arccosiusini qaytaradi
asin()
soning arcsinusini qaytaradi
atan()
soning arctangensini qaytaradi
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
123
cos()
Sonning kosininusini qaytaradi
sin()
Sonning sinusini qaytaradi
tan()
Sonning tangensii qaytaradi
degrees()
Radianda berilgan burchakni, gradusda
qaytaradi
radians()
Gradusda berilgan burchakning radianda
qaytaradi
exp()
e
x
ni qaytaradi
fabs()
Sonig absolyut qiymatini qaytaradi
factorial()
Sonning faktorialini qaytaradi
fmod()
Qoldiqli bo‘lish
gcd()
Eng katta umumiy bo‘luvchii topadi
sqrt()
Soning kvadrat ildizini qaytaradi
isqrt()
Soning kvadrat ildizining butu qismini
qaytaradi
log()
Natural logarifmni qaytaradi
ln
log10()
10 asosli logarifmni xisoblaydi
lg
log1p()
1+x sonining natural logarifmini xisoblaydi
log2()
2 asosli logarifmni xisoblaydi
pow()
x ning y- darajasini xisoblaydi
remainder()
Qoldiqni xisoblaydi. Bunda bo‘luvchi ham,
bo‘linuvchi ham haqiqy son bo‘lishi mumkin va
qoldiq ham haqiqiy son bo‘ladi
trunc()
Sonning butu qismini xisoblaydi
ceil()
sonni eng yaqin katta butun songa
yaxlitlaydi
floor()
sonni eng yaqin kichik butun songa
yaxlitlaydi
-acos(x)
import math
print(math.acos(0.55)) # 0.9884320889261531
print(math.acos(-0.55)) # 2.15316056466364
print(math.acos(0)) # 1.5707963267948966
print(math.acos(1)) # 0.0
print(math.acos(-1)) # 3.141592653589793
sin(x)
import math
print (math.sin(0.00)) # 0.0
print (math.sin(-1.23)) # -0.9424888019316975
print (math.sin(10)) # -0.5440211108893698
print (math.sin(math.pi)) # 1.2246467991473532e-16
print (math.sin(math.pi/2)) # 1.0
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
124
degrees(x)
import math
print (math.degrees(8.90)) # 509.9324376664327
print (math.degrees(-20)) # -1145.9155902616465
print (math.degrees(1)) # 57.29577951308232
print (math.degrees(90)) # 5156.620156177409
radians(x)
import math
print(math.radians(180)) # 3.141592653589793
print(math.radians(100.03)) # 1.7458528507699278
print(math.radians(-20)) # -0.3490658503988659
python dasturlash tilida trigonometrik funskiyalar berilgan qiymatlarni radian deb
qabul qiladi. Biz burchakni gradusda berishimiz uchun
radians()
fuksiyasidan foydalanib
berishimiz kerak. Masalan cos(30
o
) ni xisoblash uchun dastur quyidagicha bo‘ladi:
import math
print(math.cos(30)) #0.15425144988758405
print(math.cos(math.radians(30))) #0.8660254037844387
print(3**(1/2)/2) # 0.8660254037844386
factorial(n)
import math
print(math.factorial(0)) #1
print(math.factorial(1)) #1
print(math.factorial(3)) #6
print(math.factorial(5)) #120
print(math.factorial(10)) # 3628800
fmod(a, b)
import math
print(math.fmod(20, 4)) # 0.0
print(math.fmod(20, 3)) # 2.0
print(math.fmod(15, 6)) # 3.0
print(math.fmod(-10, 3)) # -1.0
print(math.fmod(0, 0)) # xatolik. 0 ga bo‘lish mumkin emas
gcd(a, b)
import math
print (math.gcd(3, 6)) #3
print (math.gcd(60, 8)) #4
print (math.gcd(12, 36)) #12
print (math.gcd(-12, -36)) #12
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
125
print (math.gcd(5, 12)) #1
print (math.gcd(10, 0)) #10
print (math.gcd(0, 34)) #34
print (math.gcd(0, 0)) #0
remainder(a, b)
import math
print (math.remainder(9, 2)) # 1.0
print (math.remainder(9, 3)) # 0.0
print (math.remainder(18, 4)) # 2.0
print (math.remainder(23.5, 5)) # -1.5
print (math.remainder(23, 5.5)) # 1.0
print (math.remainder(12.5, 2.5)) # 0.0
print (math.remainder(12, 2)) # 0.0
trunc(a)
import math
print(math.trunc(2.77)) # 2
print(math.trunc(8.32)) # 8
print(math.trunc(-99.29)) # -99
Matematik konstantalar
Nomi
Izoh
math.e
Eyler
raqamini
qaytaradi (2,7182...)
math.pi
PI qaytaradi (3.1415...)
Bu
yerda
math
modulini
ulagandan
keyin
modulning
funksiyalariga
math.funksiya_nomi()
kabi murojaat qilish biroz noqulay bo‘lsa modulni ulagaimizdan
so‘ng unga o‘zimizga qulay bo‘lgan belgilash kiritb olishimiz mumkin bo‘ladi. Buning uchun
as
xizmatchi so‘zidan foydalanamiz. Masalan, quyidagi misolda
math
modulini ulab unga
m
deb belgilash kiritib olamiz:
import math as m
print(m.trunc(7.25)) #7
Ko‘rib turganingizdek
m.trunc()
deb funksiyaga murojaat qilish
math.trunc()
deb
murojaat qilishdan ancha qulay.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Tashpulatov H. B. Peculiarities of using mental map in the process of forming
algorithmic thinking in the process of teaching future teachers in mathematics and
computer science //Thematics Journal of Education. – 2022. –
Т
. 7. –
№
. 5.
2.Tashpulatov X.
Обьектно
-
ориентированное
программирование
как
эффективное
средство
развития
алгоритмического
мышления
студентов
//Science and
innovation. – 2022. –
Т
. 1. –
№
. B8. –
С
. 2268-2275.
