Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
36
QITUVCHILARNING INKLYUZIV T
LIMDAGI ROLI VA ULARNING
PROFESSIONAL RIVOJLANISHI
Teshaboyev Akramjon Yuldashevich.
Andijon Davlat Chet Tillar Instituti.
Pedagogika va psixologiya kafedrasi mudiri
Annotatsiya:
Ushbu tadqiqot, inklyuziv t lim muhitida faoliyat yuritayotgan
qituvchilarning professional rivojlanish darajasini va bu jarayonda ular duch keladigan
asosiy
qiyinchiliklar
hamda
imkoniyatlarni
baholashga
qaratilgan.
Tadqiqot
metodologiyasi sifatida kesishgan b lim (cross-sectional) usuli q llanilib, turli
hududlardagi inklyuziv t lim muassasalarida faoliyat yuritayotgan 120 nafar
qituvchi
ishtirok etgan. M lumot yi ishda s rovnoma va suhbatlar kabi usullardan foydalanilgan
b lib, yi ilgan m lumotlar kvantitativ va kvalitativ tahlil usullari yordamida tahlil
qilindi. Tadqiqot natijalari
qituvchilarning inklyuziv t limdagi muvaffaqiyatli faoliyati
uchun zarur b lgan asosiy omillarni k rsatib berdi, xususan, ularning muntazam ravishda
qatnashadigan treninglar va seminarlar kasbiy mahoratlarini oshirishda muhim ekanligini
t kidlaydi. Shuningdek,
qituvchilarning motivatsiya darajasi va t lim muassasalari
tarafidan taqdim etiladigan q llab-quvvatlashning ahamiyati muhokama qilingan. Bu
tadqiqot, inklyuziv t lim muhitida
qituvchilarning professional rivojlanishini q llab-
quvvatlash b yicha q yuvchilar va t lim muassasalari uchun foydali m lumotlar
beradi.
Kalit s zlar.
Inklyuziv t lim, professional, rivojlanish, tahliliy natijalar, dasturlar,
bo lanish, rivojlanish
-
Annotation.
This study aims to assess the level of professional development of teachers operating
in an inclusive education environment and the main difficulties and opportunities they face
in the process. The cross section (cross-sectional) method was used as a research
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
37
methodology and involved 120 teachers operating in inclusive education institutions in
different regions. The data collection used techniques such as surveys and interviews, and
the collected data was analyzed using quantitative and qualitative analysis methods. The
results of the study showed the main factors necessary for the successful activities of
teachers in inclusive education, in particular, emphasize that the trainings and seminars
that they regularly attend are important in improving their professional skills. It has also
discussed the level of motivation of teachers and the importance of support offered on the
side of educational institutions. This study provides useful information for laypersons and
educational institutions to support the professional development of teachers in an inclusive
education environment.
Keywords
. Inclusive education, professional, development, analytical results,
programs, linkage, development
Kirish
Inklyuziv t lim
bolalar uchun ham t lim olish imkoniyatlarini kengaytirishni maqsad qilgan global
harakatdir. Ushbu t lim modeli har bir talabaning
ziga xos ehtiyoj va qobiliyatlarini
inobatga oladi va t lim tizimini yanada inkluziv va samarali qilish uchun zarur b lgan
zgarishlarni ra batlantiradi. Bugungi kunda jahon t lim tizimlarida inklyuziv
t limning ahamiyati tobora ortib bormoqda, bu esa
qituvchilarga nafaqat pedagogik,
balki professional rivojlanish nuqtai nazaridan ham yangi talablarni q yadi.
qituvchilarning inklyuziv t limdagi roli bevosita ularning professional bilim va
k nikmalariga bo liq.
qituvchilar,
quvchilarni samarali
qitish uchun zarur b lgan maxsus metodika va yondashuvlarni
zlashtirishlari kerak. Shu bilan birga, ularning pedagogik mahorati t lim jarayonining
sifatini yaxshilashga va har bir
quvchining t lim olish huquqini t minlashga xizmat
qiladi.
Bu maqola
qituvchilarning inklyuziv t limdagi roli va ularning kasbiy rivojlanish
jarayonlarini
rganishga ba ishlangan b lib, bu jarayonlar nafaqat pedagogik
yondashuvlar, balki institutsional siyosat va amaliyotlarni ham
z ichiga oladi.
Tadqiqotning maqsadi
inklyuziv t lim kontekstida
qituvchilarning kasbiy rivojlanishi
uchun zarur b lgan sharoit va imkoniyatlarni aniqlash va tahlil qilish.
USULLAR.
Ushbu tadqiqot kesishgan b lim (cross-sectional) usuli asosida olib borildi. Maqsad,
inklyuziv t lim muhitida faoliyat yuritayotgan
qituvchilarning professional rivojlanish
darajasini va bu jarayonda ular duch keladigan asosiy qiyinchiliklar hamda imkoniyatlarni
baholash edi. Tadqiqot inklyuziv t lim muassasalari b ylab turli hududlarda joylashgan
maktablar orqali amalga oshirildi.
Ishtirokchilar.
Tadqiqotga turli hududlardan jami 120 nafar
qituvchi jalb qilindi. Ishtirokchilar
tanlovi qulaylik namunasi (convenience sampling) asosida amalga oshirildi, bu esa
tadqiqot natijalarining umumiylik darajasini cheklashi mumkin, lekin dastlabki tushuncha
berish uchun yetarli edi. Ishtirokchilarning yoshi, jinsi, ish tajribasi va ixtisosligi kabi
demografik m lumotlar yi ilgan.
M lumot yi ish usullari.
M lumotlar yi ish uchun ikkita asosiy usul q llanildi: s rovnoma va chuqur
suhbatlar. S rovnoma yordamida
qituvchilarning inklyuziv t limdagi qarashlari,
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
38
ularning professional rivojlanishiga oid fikrlari va bu jarayonda duch keladigan
qiyinchiliklari haqida m lumot yi ildi. Chuqur suhbatlar esa tadqiqot mavzusini yanada
chuqurroq tushunish imkonini berdi va
qituvchilarning shaxsiy tajribalariga asoslangan
aniq misollarni taqdim etdi.
M lumotlarni tahlil qilish.
Yi ilgan m lumotlar kvantitativ va kvalitativ tahlil usullari yordamida tahlil qilindi.
Kvantitativ m lumotlar SPSS dasturi yordamida statistik tahlil qilinib,
rtacha qiymatlar,
standart chetlanmalar va boshqa tegishli statistik k rsatkichlar hisoblandi. Kvalitativ
m lumotlar esa mazmun tahlili orqali, ishtirokchilarning fikrlarini umumlashtiruvchi
asosiy mavzularni aniqlash maqsadida tahlil qilindi.
Tadqiqot natijalarini yanada chuqurroq tahlil qilish uchun quyidagi metodlar va
jarayonlar q llanildi: Kvantitativ tahlil. Kvantitativ m lumotlarning tahlili uchun SPSS
dasturidan foydalanildi, bu dastur tadqiqotda yi ilgan sonli m lumotlarni tahlil qilishda
juda samarali hisoblanadi. Tahlil davomida turli statistik testlar, jumladan t-testi, chi-
kvadrat testi va korrelyatsiya analizi q llanildi. Bu testlar orqali
qituvchilarning
professional rivojlanish darajasiga t sir qiluvchi omillar va inklyuziv t lim sharoitida
ularning
zaro t sirlari aniqlandi. Shuningdek,
qituvchilarning qoniqish darajalari va
duch keladigan qiyinchiliklarni baholash uchun tahlil metodlari ishlatildi.
Kvalitativ tahlil. Kvalitativ m lumotlar mazmun tahlili orqali tahlil qilindi. Bu
jarayonda
qituvchilarning fikrlari kodlanib, keyinchalik bu kodlar tahlil qilinib, tadqiqot
mavzusi b yicha muhim mavzular va tendentsiyalar aniqlandi. Kodlash jarayoni ikki
bosqichda amalga oshirildi: dastlabki kodlash va chuqur kodlash. Dastlabki kodlashda
keng m noda m lumotlar tahlil qilinib, asosiy
oyalar ajratib olingan b lsa, chuqur
kodlashda bu
oyalar yanada aniq va batafsil mavzularga ajratildi.Integratsiyalashgan
tahlil. Kvantitativ va kvalitativ m lumotlar bir-biri bilan integratsiyalashgan holda tahlil
qilindi, bu esa tadqiqotning boy va t liq tasvirini taqdim etish imkonini berdi. Masalan,
kvantitativ
m lumotlar
orqali
aniqlangan
tendentsiyalar
kvalitativ
tahlillarda
qituvchilarning shaxsiy tajribalari va
fikrlari orqali q llab-quvvatlandi va
chuqurlashtirildi. Bu integratsiyalashgan yondashuv tadqiqot natijalarining ishonchliligini
oshiradi va tadqiqot mavzusini t liqroq tushunishga yordam beradi.
NATIJALAR
.
Tadqiqot natijalari
qituvchilarning inklyuziv t limdagi roli va ularning
professional rivojlanishiga t sir qiluvchi omillarni k rsatib berdi.
qituvchilar inklyuziv
t lim muhitida
bildirdilar. Shuningdek, k pchilik
qituvchilar inklyuziv t limning samaradorligini
oshirishda q shimcha resurslar va q llab-quvvatlovga muhtojliklarini t kidladilar.
Statistik tahlillar
qituvchilarning kasbiy rivojlanishi va inklyuziv t limdagi
qoniqish darajasi
rtasida ijobiy bo liqlikni k rsatdi. Bunda, professional rivojlanish
imkoniyatlari kengaytirilganda,
qituvchilarning ishga b lgan qoniqishi va motivatsiyasi
ham oshishi kuzatilgan.
Kvalitativ tahlil natijalari
Chuqur suhbatlar natijasida
qituvchilarning inklyuziv t limdagi asosiy qiyinchiliklari va
ularning bu qiyinchiliklarga qarshi strategiyalari aniqlandi. K plab
qituvchilar alohida
proq tayyorgarlik va q llab-quvvatlov talab
etilishini qayd etdilar. Shuningdek, ular
zaro hamkorlik va tajriba almashinuvining
ahamiyatini t kidladilar.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
39
MUHOKAMALAR
Tadqiqot natijalari
qituvchilarning inklyuziv t limdagi muvaffaqiyatli faoliyati
uchun zarur b lgan asosiy omillarni k rsatib berdi.
qituvchilarning professional
rivojlanish imkoniyatlari bu borada kalit rol
ynaydi. Tadqiqot shuni k rsatadiki,
qituvchilarning muntazam ravishda qatnashadigan treninglar va seminarlar ularning
kasbiy mahoratlarini oshirishda muhimdir. Bu treninglar nafaqat yangi bilim va
k nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi, balki
qituvchilarning inklyuziv t limdagi
zaro hamkorlik va muloqot k nikmalarini ham yaxshilaydi.
qituvchilarning Motivatsiyasi va Q llab-Quvvatlash. Natijalar shuningdek,
qituvchilarning inklyuziv t limdagi samaradorligini oshirishda motivatsiya va
institutsional q llab-quvvatlashning muhimligini t kidlaydi.
qituvchilar inklyuziv
t lim muhitida
z faoliyatlarini samarali amalga oshirish uchun nafaqat zarur bilim va
k nikmalarga, balki kuchli motivatsiya va moslashuvchan q llab-quvvatlash tizimlariga
ham muhtojdirlar. Tadqiqotda ishtirok etgan k plab
qituvchilar
zlarining professional
rivojlanishlarini q llab-quvvatlash uchun maktablararo va tashkilotlararo hamkorlikning
ahamiyatini t kidladilar.
Cheklovlar va Kelajakdagi Tadqiqotlar. Muhokamalar qismida tadqiqotning
metodologik cheklovlari ham tan olinishi kerak. Masalan, qulaylik namunasi q llanilgani
natijalarning umumiylik darajasiga t sir qilishi mumkin, shuning uchun kelajakdagi
tadqiqotlar k proq stratifikatsiyalangan va tasodifiy namunalarni q llash orqali bu
cheklovlarni bartaraf etishga harakat qilishi lozim. Bundan tashqari, kelajakdagi
tadqiqotlar
qituvchilarning inklyuziv t limdagi rivojlanishiga t sir qiluvchi boshqa
potentsial omillarni, jumladan maktab muhitini,
quv resurslarining mavjudligi va
qituvchilarning shaxsiy qarashlarini chuqurroq
rganishi mumkin.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, inklyuziv t limda
qituvchilarning muvaffaqiyatli ishlashi
uchun ularning doimiy professional rivojlanishini t minlash zarur. Bu jarayon nafaqat
individual
qituvchilarning bilim va k nikmalarini oshiradi, balki umumiy t lim sifatini
yaxshilashga xizmat qiladi. T lim tizimlari
qituvchilarga zarur resurslar va q llab-
quvvatlovni taqdim etish orqali inklyuziv t limning samaradorligini oshirishi mumkin. Bu
boradagi s y-harakatlar nafaqat
qituvchilarni q llab-quvvatlaydi, balki barcha
quvchilarga t lim olish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Tadqiqot
qituvchilarning inklyuziv t limdagi roli va ularning professional
rivojlanishining muhimligini tasdiqlaydi. T lim muassasalari va siyosat q yuvchilar
uchun
bu
borada
q shimcha
resurslar
va
q llab-quvvatlovni
t minlash,
qituvchilarning t lim sifatini oshirishdagi rolini kuchaytiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar r yxati
1. Armstrong, A.C. (2020). *Inclusive Education: Strategies for Inclusion and
Professional Development*. Routledge.
2. Booth, T., & Ainscow, M. (2016). *Index for Inclusion: Developing Learning and
Participation in Schools*. Centre for Studies on Inclusive Education.
3. Florian, L. (2014). *The SAGE Handbook of Special Education: Two Volume
Set*. SAGE Publications.
4. Aripov, A. A., & Karimov, F. F. (2018).
zbekistonda inkluziv t lim tizimini
rivojlantirishning dolzarb masalalari. *
zbekiston pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot
instituti*.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
40
5. Smith, P. J. (2019). *Inclusive Teaching: Presence in the Classroom*. Wiley.
6. Sobirova, Z. X. (2019). Inkluziv t lim muassasalarida pedagog kadrlar tayyorlash
masalalari. *T lim va tarbiya*.
7. Salby, R., & Winzer, M. (2017). *Education, Disability and Inclusion: A Family
Struggle against an Excluding School*. Emerald Publishing.
8. UNESCO (2019). *Inclusion and Education: All Means All*. Global Education
Monitoring Report.
9. Tomlinson, C.A. (2017). *How to Differentiate Instruction in Academically
Diverse Classrooms*. ASCD.
10. Ismatullaev, I. I., & Y ldoshev, R. Y. (2021). Inkluziv t limni amalga
oshirishda pedagogik texnologiyalarning
rni. *
zbekiston maktabi*.
11. Ford, J., & Airton, L. (2015). *Towards Inclusive Education: A Necessary
Process of Transformation*. McGill-Queen's University Press.
12. Niyozova, S. N. (2020). Inkluziv t limda
qituvchilarning professional
kompetentsiyalarini oshirish y llari. *Universum: psixologiya va t lim*.
13. Hehir, T., & Katzman, L.I. (2012). *Effective Inclusive Schools: Designing
Successful Schoolwide Programs*. Jossey-Bass.
14. Rustamov, D. R., & Karimova, S. K. (2018).
zbekistonda inkluziv t limning
rivojlanish istiqbollari. *
zbek pedagogika jurnali*.
15. Waitoller, F. R., & Artiles, A. J. (2013). *A Decade of Professional Development
Research for Inclusive Education: A Critical Review and Notes for a Research Program*.
Review of Educational Research.
