84
IJTIMOIY FALSAFA TARAQQIYOTIDA QADRIYATLAR O’RNI
Usmanova Shohsanam., Igamberdiyev Doniyorjon.,
Xolboyev Dilmurod., Qobiljonov Kamronbek
Andijon davlat pedagogika instituti
Maqola haqida ma’lumot
Qabul qilingan: 12.06.2024
Qayta qabul : 14.06.2024
Saytda mavjud : 19.06.2024
Muallif (lar)
Sh.Usmanova
D. Igamberdiyev
D.
Xolboyev
K. Qobiljonov
Muallif bilan aloqa
© Sh.Usmanova va boshqalar
UNIVERSAL xalqaro ilmiy jurnal
Ochiq ma’lumotlar:
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal
Maxfiylik bayonoti
Materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va
qayta tarqatish hamda maqoladan toʻgʻri iqtibos keltirish
va litsenziyasini koʻrsatish sharti bilan istalgan maqsadda
foydalanish mumkin.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada
qadriyatlar
tizimi,
qadriyatlarning
ijtimoiy hayotda tutgan o‘rni haqida so‘z
boradi.
Kalit so‘zlar.
Qadriyatlar, voqelik,
tizim, aksiologiya, milliy ong, milliy
g‘urur.
Абстрактный.
В данной статье
говорится о системе ценностей, роли
ценностей в общественной жизни.
Ключевые слова.
Ценности,
реальность,
система,
аксиология,
национальное сознание, национальная
гордость.
Abstract.
This article talks about
the value system, the role of values in
social life.
Keywords.
Values, reality, system,
axiology, national consciousness, national
pride.
Universal International Scientific Journal
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
85
UNIVERSAL international scientific journal
Qadriyat — voqelikdagi muayyan
hodisalarning
umuminsoniy,
ijtimoiy
axloqiy, madaniy ma’naviy ahamiyatini
ko‘rsatish uchun qo‘llanadigan tushuncha.
Inson va insoniyat uchun ahamiyatli
bo‘lgan barcha narsalar, masalan, erkinlik,
tinchlik, adolat, ijtimoiy tenglik, ma’rifat,
haqiqat, yaxshilik, go‘zallik, moddiy va
ma’naviy boyliklar, an’ana, urf-odat va
boshqalar qadriyatlar hisoblanadi. Ijtimoiy
fanlarning qaysi sohasida qadriyatga doir
tadqiqot olib borilgan bo‘lsa, bu
tushunchaga shu jihatdan ta’rif berishga
intilishgan. Holbuki qadriyat aksiologiyaga
xos kategoriyadir. Qadriyatni aksiologiya
nuqtayi nazaridan talqin qilish uni
kategoriya sifatidagi mohiyati, mazmuni,
obyektiv asosi, namoyon bo‘lish shakllari
va xususiyatlarini o‘rganish imkonini
beradi. Qadriyat kategoriyasi faqat buyum
va narsalarning iqtisodiy qimmatini emas,
jamiyat va inson uchun biror ahamiyatga
ega
bo‘lgan
voqelikning
shakllari,
holatlari, narsalar, voqealar, hodisalar.
talab va tartiblar va boshqalarning qadrini
ifodalash
uchun
ishlatiladi.
Ijtimoiy
jarayonlar ta’sirida kishilarning qadriyatlar
to‘g‘risidagi qarashlari o‘zgarib boradi.
Tarixiy zaruriyatga qarab goh u, goh bu
qadriyat ijtimoiy taraqqiyotning oldingi
safiga chiqadi.
Qadriyatlar tizimi. Har qanday
jamiyat, ijtimoiy-tarixiy birliklar (urug’,
qabila,
elat,
halq,
millat),
ijtimoiy
sub`ektlar va boshqalar o’ziga hos
qadriyatlar tizimiga ega bo’ladi. Bu
qadriyatlar tizimida asosiy bo’lmagan
qadriyatlar muayyan qatorni tashkil qiladi,
turli holatlarda namoyon bo’ladi. Jamiyat
rivojining muayyan davri yoki biror
davlatda ham ana shunday qadriyatlar
tizimi mavjud bo’ladiki, u o’sha davr,
jamiyat va davlat kishilari, ularning
faoliyati
uchun
umumiy
mezon
vazifasini o’taydi. Har bir ijtimoiy
tarixiy birlik, sinf va partiyalar ham
ana shunday qadriyatlar tizimi asosida
faoliyat
ko’rsatadilar,
ulardan
foydalanadilar
yoki
ularga
erishishning
turli
usullarini
qo’llaydilar.
Jamiyat taraqqiyotining muayyan
bosqichlarida ijtimoiy hodasilarga
munosabat
Xilma-xil
tarzda
namoyon
bo‘ladi. Xususan, mustaqilligimizning
birinchi
kunidan
boshlab,
hayotimizning
barcha
jabhalarida
«qadriyatlar», «milliy tiklanish»,
«milliy ong», «milliy g‘urur», «milliy
iftixor»
kabi
atamalar
tez-tez
ishlatiladigan bo‘lib qoldi. Bu bejiz
emas. Zotan, mustaqillik ayni paytda
milliy tiklanish hamdir. Uni esa
mazkur tushunchalarsiz tasavvur etib
bo‘lmaydi.
Qadriyatlar
falsafiy
va
sotsiologik tushuncha. U birinchidan,
biror obʼektning
Ijobiy va salbiy qimmatini,
ikkinchidan,
ijtimoiy
ongining
normativ belgilovchi – baholovchi
jihati (subʼektiv qadriyatlar yoki ong
qadriyatlari)ni ifoda etadi».
Shunga yaqin nuqtai nazar
O‘zbek Sovet entsiklopediyasida ham
bayon etilgan:
«Qadriyatlar
(falsafa
sotsiologiyada)
–
voqelikdagi
muayyan xodisalarning inson,
Ijtimoiy va madaniy ahamiyatini
ko‘rsatish
uchun
qo‘llaniladigan
tushuncha».
Taniqli
faylasuf
olim
V.P.
Tugarinovning fikricha, «qadriyatlar
muayyan jamiyat
Universal International Scientific Journal
86
UNIVERSAL international scientific journal
Va sinfga mansub kishilar turmushi va
madaniyatining
haqiqiy
yoki
ideal
neʼmatlari bo‘lgan tabiat va jamiyat
xodisalarining mohiyati yoki hodisaning
bir jihatidir. Bu neʼmatlarning qadriyatlar
deyilishiga
sabab
– kishilar ularni
qadrlaydilar, chunki bu qadriyatlar
ularning shaxsiy va ijtimoiy turmushini
boyitadi. Shuning uchun ham kishilar o‘z
tasarruflaridagi
qadriyatlarni
himoya
qiladilar va o‘zlari uchun maqsad yoki
ideal qadriyatlarni amalga oshirishga
intiladilar. Qadriyatlar ichida eng birinchi
va eng umumiysi hayotning o‘zidir, chunki
hayotda muhim bo‘lish boshqa barcha
qadriyatlardan foydalanishni yo‘qqqa
chiqaradi, qolgan qadriyatlar, aslini
olganda, hayot neʼmatlarining mohiyatidir,
madaniy qadriyatlardir».
Millat va xalqlarning diniy eʼtiqodi,
marosim va anʼanalari milliy qadriyatlar
sifatida o‘zining asl hayotiy
sifatini tiklab olmoqda.
Bundan shunday xulosa chiqarish
mumkin: tabiat va jamiyat xodisalarini
qadriyat turkumiga kiritish va
kiritmaslik kishilarning ehtiyojlari,
manfaatlari,
orzu-umidlari,
maqsadlari bilan belgilanadi.
Demak, qadriyat deyilganda
inson va insoniyat uchun ahamiyatli
bo‘lgan millat, elat va ijtimoiy
guruhlarning
manfaatlari
va
maqsadlariga xizmat qiladigan va shu
tufayli ular tomonidan baholanib
qadrlanadigan
tabiat
va
jamiyat
neʼmatlari xodisalari tushunilmog‘i
lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Falsafa. Qomusiy lug’at. - T., “Sharq”, 2004 yil.
2. J.Tulenov Jamiyat falsafasi. Oltinchi bo’lim. - T., 2001 yil.
3. Falsafa. O’quv qo’llanma. E.Yusupovning umumiy tahrir ostida. - T.,“Sharq”, 1999
yil.
4. Falsafa (Matbua Axmedovaning umumiy tahriri ostida) - T., “Oʻzbekiston
filasouflari Milliy jamiyati” nashriyoti, 2006 yil.
5. Jahon falsafasi tarixidan lavhalar.1-kitob. – Toshkent , 2004. – B.43
6. Abdulhay Valiyev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil, referat.
