14
QADIMGI RIM KISHILIK JAMIYATIDA IJTIMOIY
HARAKATCHANLIK OMILLARI
Usmanova Shohsanam., Igamberdiyev Doniyorjon., Qosimjonov
Mirjalol., Qobilov Muhammadsobir., Sattorov Sanjar
Andijon davlat pedagogika instituti
Maqola haqida ma’lumot
Qabul qilingan: 02.06.2024
Qayta qabul : 10.06.2024
Saytda mavjud : 12.06.2024
Muallif (lar)
Sh. Usmanova
D. Igamberdiyev
M. Qosimjonov
Q. Qobilov
*S. Sattorov
Muallif bilan aloqa
© Sh.Usmanova va boshqalar
UNIVERSAL xalqaro ilmiy jurnal
Ochiq ma’lumotlar:
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal
Maxfiylik bayonoti
Materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va
qayta tarqatish hamda maqoladan toʻgʻri iqtibos keltirish
va litsenziyasini koʻrsatish sharti bilan istalgan maqsadda
foydalanish mumkin.
Annotatsiya:
Ushbu
maqolada
Ijtimoiy
harakatchanlik, individlarning ijtimoiy ierarxiya
boʻyicha yuqoriga yoki pastga siljish qobiliyati
qadimgi Rim jamiyatida murakkab va koʻp qirrali
hodisa boʻlgan. Rim imperiyasi o'zining qattiq sinfiy
tuzilishi va tabaqalanishi bilan mashhur boʻlsa-da,
shaxsning ijtimoiy mavqeini oʻzgartirish qobiliyatiga
ta’sir qilishi mumkin boʻlgan turli omillar mavjud edi.
Kalit so
‘
zlar:
Oʻrta dengiz, Rim, Italiya, dengiz,
yirik davlat, jamiyat, ritorika, falsafa, huquq, ta’lim.
Аннотация:
В данной статье социальная
мобильность, способность людей двигаться вверх
или вниз по социальной иерархии, была сложным и
многогранным
явлением
в
древнеримском
обществе. Хотя Римская империя была известна
своей
строгой
классовой
структурой
стратификацией,
существовали
различные
факторы, которые могли повлиять на способность
человека изменить социальный статус.
Ключевые слова:
Средиземноморье, Рим,
Италия, море, большое государство, общество,
риторика, философия, право, образование.
Abstract:
In this article, Social mobility, the
ability of individuals to move up or down the social
hierarchy,
was
a
complex
and
multifaceted
phenomenon in ancient Roman society. Although the
Roman Empire was known for its strict class structure
and stratification, there were various factors that could
affect an individual's ability to change social status.
Key words:
Mediterranean, Rome, Italy, sea,
large state, society, rhetoric, philosophy, law,
education.
Universal International Scientific Journal
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
15
UNIVERSAL international scientific journal
Miloddan avvalgi 3-asr oʻrtalariga
kelib, butun Italiya hududini tobe etgan
Rim yirik davlatga aylangan. U Oʻrta
dengiz havzasida gegemon boʻlishga
intilgan,
bu
Rimni
Karfagen
bilan
toʻqnashuviga
sabab
boʻlgan.
Puni
urushlaritsan soʻng miloddan avvalgi 146
yil Karfagen ustidan gʻalaba qozongan
Rim, Oʻrta dengiz havzasining eng yirik
davlatiga aylangan. Yirik yer egaligi va
qulchilikning
rivojlanishi
dehqonlar
ommasini xonavayron boʻlishiga, qishloq
kambagʻallari, qullar qoʻzgʻolonining avj
olishiga (Spartak qoʻzgʻoloni) sabab
boʻlgan; Rim shahri koʻchalarida fuqarolar
urushi boshlanib ketish xavfi tugʻilgan.
Qadimgi
Rimda
ijtimoiy
harakatchanlikning asosiy omillaridan biri
ta’lim edi. Ta’lim olish imkoniyati elita
sinflari uchun cheklangan edi, ammo
rasmiy ta’lim olishga qodir boʻlganlar
uchun bu yuqori ijtimoiy lavozimlarga
eshiklarni ochishi mumkin edi. Ritorika,
falsafa va huquq boʻyicha ta’lim Rim
jamiyatida
yuqori
baholangan
va
hukumatdagi nufuzli lavozimlarga yoki
kuchli shaxslarga maslahatchi sifatida olib
kelishi
mumkin
edi.
Ijtimoiy
harakatchanlikning yana bir muhim omili
harbiy xizmat edi. Rim imperiyasida harbiy
xizmat quyi tabaqa vakillari uchun yuqori
harakatlanish yoʻli sifatida qaralgan.
Armiyada xizmat qilish va janglarda ajralib
turish orqali askarlar oʻzlarining ijtimoiy
mavqeini
oshirishi
mumkin
boʻlgan
martaba va mukofotlarga ega boʻlishlari
mumkin edi. Nikoh ittifoqlari ham ijtimoiy
harakatchanlikda muhim rol oʻynadi.
Boy yoki nufuzli oilaga turmush
qurish, koʻtarilish va quyi sinflarda
tugʻilganlar uchun mavjud boʻlmagan
resurslardan foydalanish imkoniyatini
berishi mumkin. Bundan tashqari, turli
ijtimoiy tabaqalar oʻrtasidagi nikohlar
ular oʻrtasidagi tafovutlarni bartaraf
etishga yordam beradi va yuqoriga
koʻtarilish
uchun
imkoniyatlar
yaratadi. Tadbirkorlik va iqtisodiy
muvaffaqiyat ham qadimgi Rimda
ijtimoiy harakatchanlikning muhim
omillari boʻlgan. Savdo, savdo yoki
yerga egalik qilish orqali boylik
orttirishga
muvaffaq
boʻlganlar
jamiyatda ta’sir va obroʻ qozonishlari
mumkin
edi.
Ushbu
iqtisodiy
muvaffaqiyat elita sinflari orasida
ijtimoiy mavqe va qabulning oshishiga
olib kelishi mumkin. Tarbiya va maori
fan qadimgi davrlarda bolalar oilada
tarbiyalangan. Miloddan avvalgi 5-
asrda ibtidoiy maktablar vujudga
kelgan. Bolalar maktabga 7 yoshdan
qabul qilinib, 4—5 yil oʻqitilgan.
Uyda va maktabda lotin, yunon tillari,
yozish, oʻqish, hisob oʻrganilgan.
Bolalar
dastlab
xonadonlarda
oʻqituvchi
yollab
oʻqitilgan,
keyinchalik
maktablarda
taʼlim
berishning yangi tizimi shakllandi.
Rim respublikasi davrining lotin ilmiy
adabiyoti yodgorliklari juda ham kam.
Miloddan avvalgi 1-asrda Aristotel
asarlariga sharxlar yaratilgan. I-asr
oxirlarida
astronomiya
va
Universal International Scientific Journal
16
UNIVERSAL international scientific journal
matematikaga
qiziqish
ortgan.
Ptolemeyning mashhur “Almagest” asarida
(II-asr) olamning geotsentrik sistemasi
bayon etildi. Sharqda astrologiya keng
tarqalgan.
Diafantning
“Arifmetika”
(taxminan III-asr), III — IV -asrlarda Papp
Aleksandriyskiyning
“Matematika
toʻplami” asarlari mashhur boʻlgan.
Ilmiytexnika adabiyotlari, asosan, qishloq
xoʻjaligi, veterinariya, harbiy texnikaga
bagishlandi. Miloddan avvalgi I-asr oxirida
Vitruviyning “Arxitektura haqida 10 kitob”
asari shuhrat qozondi. Tarix fani rivoji
yilningmuhim
voqealari
tavsiflangan
annallardan boshlanadi. Miloddan avvalgi
taxminan 130-yilda annallar 80 kitobdan
iborat boʻlib “Katta annallar” nomi bilan
tayyorlangan. Ilk tarixchilar annalchilar
deb atalgan. Dastlabki yetuk tarixchi
Polibiy
(miloddan
avvalgi
II-asr)
Yunoniston, Makedoniya, Kichik Osiyo,
Suriya, Karfagen va Rimning 40 kitobdan
iborat tarixini yaratdi. Tit Liviyning “Rim
tarixi”, Yuliy Sezarning Galliya urushlari,
fuqarolar
urushi
haqidagi
kitoblari,
Sallyustiy, Korneliy Nepot (miloddan
avvalgi 1-asr) kabi sarkardalarning koʻp
sonli biografik asarlari maʼlum. Imperiya
davrida Korneliy Tatsit I—II-asr boshlari
badiiydidaktik ruhdagi “Annallar” va
“Tarix”
Avgustning
vafotidan
Domitsianning vafotigacha, 14 yildan 96
yilgacha boʻlgan voqealar nomli asarlarini
yaratdi. II-asr boshlarida tarixiybiografik
janr
rivojlandi.
Plutarx,
imperator
Adrianning kotibi boʻlgan Svetoniylar
atoqli
kishilarning
biografiyalarini
yaratdilar.
Yunon
tarixchilaridan
Appian II-asrning 2-yarmi Rimdagi
fuqarolar urushi tarixini, Dion Kassiy
kad. davrlardan 229 yilgacha boʻlgan
Rim tarixini yaratdilar. Antik davrning
soʻnggi yirik tarixchisi Ammian
Marsellin IV-asr imperator Yulian
davri tarixiga oid asarlari bilan
mashhur.
Imperiyaning
soʻnggi
davrida xristian tarixchiligi vujudga
keldi.
Qadimgi
Rim
jamiyatida
shaxsning
ijtimoiy
ierarxiyadan
yuqoriga
yoki
pastga
siljish
qobiliyatini aniqlashda bu omillar
muhim rol oʻynagan boʻlsada,
koʻpgina shaxslar uchun haqiqiy
ijtimoiy
harakatchanlikni
cheklab
qoʻyuvchi
toʻsiqlar
hali
ham
mavjudligini
taʼkidlash
lozim.
Rimning
qat'iy
sinfiy
tuzilmasi
ko'pincha rivojlanish imkoniyatlarini
tug'ilish holati va kelib chiqishi bilan
cheklashini anglatardi.
Xulosa qilib aytish mumkinki,
qadimgi Rim jamiyatidagi ijtimoiy
harakatchanlikka
ta’lim,
harbiy
xizmat, nikoh ittifoqi va iqtisodiy
muvaffaqiyat kabi omillar ta’sir
koʻrsatgan. Garchi bu omillar ijtimoiy
ierarxiya
ichida
yuqoriga
qarab
harakatlanish yoʻllarini ta'minlagan
boʻlsa-da, ular jamiyatning barcha
a’zolari uchun bir xilda mavjud emas
edi. Bu turli omillarning oʻzaro taʼsiri
Qadimgi
Rimda
ijtimoiy
harakatchanlik
dinamikasini
Universal International Scientific Journal
17
UNIVERSAL international scientific journal
shakllantirgan va uning murakkab sinfiy
tuzilmasi
ichida
shaxsning
oʻrnini
aniqlashga yordam bergan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Sergeyenko M., Jizn Drevnego Rima, M. — L., 1964;
2. Utchenko S. L., Krizis i padeniye Rimskoy respubliki, M., 1965;
3. Sokolov G., Iskusstvo Drevnego Rima, M., 1971;
4. Alimuhamedov A., Antik adabiyoʻt tarixi, T., 1975.
5. Milliy istiqlol g‘oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. T. «O`zbekiston», 2000
yil.
6. Shavkatovna, U. S. (2022). ZAMONAVIY TA'LIM MUXITIDA
TALABALARDA ILMIY DUNYOQARASHNI SHAKLLANTIRISH TIZIMININI
TAKOMILLASHTIRISH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры, 2(2), 136-139.
7. Usmanova, S. (2022). TALABALARDA ILMIY DUNYOQARASHNI
SHAKLLANTIRISHDA
AKSIOLOGIK
PEDAGOGIKADAN
SAMARALI
FOYDALANISH. Theoretical aspects in the formation of pedagogical sciences, 1(7),
121-123.
8. Usmanova, S. (2022). Talabalarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirishda
pedagogik aksiologiyani ahamiyati. Евразийский журнал академических
исследований, 2(10), 51-55
9. Shavkatovna, U. S. (2022). ZAMONAVIY TA’LIMDA ILMIY PEDAGOGIK
MUHITNING TALABALAR DUNYOQARASHIGA TA’SIRI: MUAMMO VA
YECHIMLAR
