18
QADIMGI YUNONISTON JAMIYATI TARAQQIYOTIDA
IJTIMOIY HARAKATCHANLIK OMILLAR
Usmanova Shohsanam., Igamberdiyev Doniyorjon., Raxmonov
Mirjalol., Shavkatbekov Omadbek., Moʼydinov Hushnudbek
Andijon davlat pedagogika instituti
Maqola haqida ma’lumot
Qabul qilingan: 02.06.2024
Qayta qabul : 10.06.2024
Saytda mavjud : 12.06.2024
Muallif (lar)
Sh. Usmanova
D. Igamberdiyev
M. Raxmonov
O. Shavkatbekov
*H. Moʼydinov
Muallif bilan aloqa
© Sh.Usmanova va boshqalar
UNIVERSAL xalqaro ilmiy jurnal
Ochiq ma’lumotlar:
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal
Maxfiylik bayonoti
Materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va
qayta tarqatish hamda maqoladan toʻgʻri iqtibos keltirish
va litsenziyasini koʻrsatish sharti bilan istalgan maqsadda
foydalanish mumkin.
Annotatsiya.
harakatchanlik- bu ijtimoiy qatlamning
o‘zgarishidir. Ijtimoiy qatlamning bir
bosqichdan boshqa bir bosqichga o‘tishi
ijtimoiy harakatchanlik sanaladi.
Kalit
so’zlar:
harakatchanlik, qadimgi Yunoniston, jamiyat
taraqqiyoti
Абстрактный.
Социальная
мобильность – это смена социального
класса. Переход социального слоя из
одной стадии в другую называют
социальной мобильностью.
Ключевые
слова:
Социальная
мобильность,
Древняя
социальное развитие.
Abstract.
Social mobility is a change
in social class. The transition of a social
stratum from one stage to another is
considered social mobility.
Key words
: Social mobility, ancient
Greece, social development
Universal International Scientific Journal
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
19
UNIVERSAL international scientific journal
Jamiyat taraqqiyoti tabiiy-tarixiy,
qonuniy
jarayondir.
Moddiy
ishlab
chiqarish jamiyatning ijtimoiy tuzilishi,
yaʼni muayyan ijtimoiy qatlam, toifa va
guruhlarning rivojlanishiga bevosita taʼsir
koʻrsatadi. Jamiyatda turli qatlam va
toifalarning mavjudligi mehnat taqsimoti,
shuningdek, ishlab chiqarish vositalariga
boʻlgan
mulkchilik
munosabatlari,
jamiyatda yaratilgan moddiy boyliklardan
oladigan
ulushiga
bogʻliq.
Bular
jamiyatdagi kishilarning faoliyati hamda
daromadiga qarab turli kasbiy va ijtimoii
guruhlarga ajralishining negizidir. Jamiyat
hayoti
iqtisodiy,
ijtimoiy,
siyosiy,
madaniy-maʼnaviy
sohalarga ajraladi.
Iqtisodiy soha moddiy boyliklarni ishlab
chiqarish, taqsimlash, ayirboshlash va
isteʼmol qilishni oʻz ichiga oladi. Unda
mamlakatning xoʻjalik hayoti tashkil
etiladi, uning turli tarmoqlarining oʻzaro
bogʻlikligi hamda xalqaro iqtisodiy
hamkorlik amalga oshiriladi. Bu jamiyat
taraqqiyoti uchun eng asosiy sohadir.
Qadimgi
Yunoniston
taraqqiyotida
ijtimoiy
harakatchanlik
omillari haqida so‘z olib borar ekanmiz,
avvalo
ijtimoiy
harakatchanlik
tushunchasiga to‘xtalib o‘tish lozim.
Ijtimoiy
harakatchanlik-
bu
ijtimoiy
qatlamning o’zgarishi hisoblanadi.
Ijtimoiy
harakatchanlikka misollarni uzoqdan izlash
shart emas. Inson oddiy maktab o'quvchisi
sifatida ijtimoiy harakatini boshlaydi va u
talaba bo'lganida - ijtimoiy harakatchanlik
amalga oshgan bo‘ladi.
Qadimgi yunon falsafasi miloddan
avvalgi VI asrda, qadimgi Yunonistonning
qadimgi aholisi sharqdan vayron
qiluvchi bosqinlarni qaytarish uchun
kurash olib borgan bir paytda paydo
bo’lgan. Yunon falsafasi butun davr
mobaynida davom etdi. Ellinizm davri
va
davr
unda
Yunoniston
va
yunonlarda yashovchi ko’pchilik
yerlar
tarkibiga
kirgan
Rim
imperiyasi. Falsafa aql yordamida
dunyodan mantiqiy chiqish uchun
ishlatilgan. Unda turli xil mavzular,
shu jumladan astronomiya, siyosiy
falsafa, axloq qoidalari, metafizika,
ontologiya, mantiq, biologiya, ritorika
va estetika. Yunon falsafasi ko’p
narsalarga ta’sir ko’rsatdi G’arb
madaniyati tashkil topganidan beri.
Alfred Nort Uaytxed bir marta
ta’kidlagan: “ Eng xavfsiz umumiy
tavsifi Yevropa falsafiy an’anasi
Aflotunning izohlari qatoridan iborat
“.
Arxeologik
maʼlumotlarga koʻra, Yunoniston
hududida odamlar paleolit davridan
yashab kelmoqda. Xalkidika yarim
orolidan neandertal odamining bosh
suyagi
chiqqan.
Neolit
davrida
Yunoniston
aholisi
dehqonchilik,
chorvachilik bilan shugʻullanib, oʻtroq
hayot kechirgan. Yunonistoning jez
davri madaniyati shartli ravishda
Kritmiken madaniyati yoki Egey
madaniyati deb atalgan. Miloddan
avvalgi 3-ming yilliqda Yunoniston
etnik tarkibi rangbarang (pelasglar,
leleglar va boshqalar) boʻlgan; ularni
Universal International Scientific Journal
20
UNIVERSAL international scientific journal
protoyunon
qabilalari
—
axeylar,
ioniyaliklar siqib chiqarib oʻz tarkiblariga
singdirib yuborganlar. Miloddan avvalgi
taxminan 20—17-asrlarda Krit orolida
axeylarning ilk davlatlari (Knos, Fest,
AgiaTriada, Mikena, Tirinf, Pilos va
boshqalar) barpo etilgan. Miloddan avvalgi
taxminan 1260-yil Mikena, Tirinf va
boshqalar davlatlar Troyani bosib olib, uni
vayron etishgan (qarang Troya urushi).
Doriy
qabilalarining
kirib
kelishi
(miloddan avvalgi taxminan 1200 yil)
oqibatida davlatlar parchalanib, urugʻchilik
munosabatlari
jonlangan.
Miloddan
avvalgi 9-asrga kelib Shimoliy Yunoniston
da — eoliylar, Oʻrta Yunoniston va
Peloponnesda — doriylar, Attika va
orollarda — ioniyaliklar istiqomat qilgan:
8—6-asrlarda yunonlar Oʻrta dengiz,
Marmar va Qora dengiz sohillarini
kolonizatsiya
qilganlar.
Bu
davrda
Yunonistonda polislar (shahar davlatlar)
shakllangan.
Dehqonlar
va
hunarmandlarning urugʻ zodagonlari bilan
kurashi natijasiga qarab polisdagi davlat
hokimiyati yo demokratik (Afinada) yoxud
oligarxik (Sparta, Krit orolida) tarzda
boʻlgan. Iqtisodiy jihatdan taraqqiy etgan
polislarda (Korinf, Afina va boshqalar)
qulchilik keng tarqalgan; Sparta, Argos va
boshqalarda urugʻchilik tuzumi qoldiqlari
saqlanib qolgan. Miloddan avvalgi 6-asrda
polislar Sparta boshchiligida Peloponnes
ittifoqiga va Fiva rahbarligi ostida Beotiya
ittifoqiga
birlashganlar.
5—
4-asrlar
polislarning eng ravnaq topgan davri
sanaladi. U yunonfors urushlarida (500—
449) yunonlarning gʻalabasi natijasida
Afinaning
yuksalishi
va
Delos
ittifoqining
(Afina
boshchiligida)
barpo etilishi bilan bogʻliq boʻlgan.
Perikl
Afina
kuchqudratining
eng
kuchaygan, siyosiy tuzumning eng
demokratlashgan va madaniyatning
ravnaq topgan davri hisoblanadi.
Afina Yunonistonning asosiy iqtisodiy
va madaniy markaziga aylanadi, u
dengizda hukmronlikni oʻz qoʻliga
olgan.
Qadimgi yunon madaniyati
inson badiiy tafakkurining shunday
cho‘qqisiga chiqqanki, butun Yevropa
xalqlari oz madaniyatlarini taraqqiy
ettirishda mazkur xalq madaniyatiga
etalon sifatida qaraganlar. Hatto diniy
mutaassiblik hukmronlik qilgan Orta
asrlarda ham Yevropa madaniyati
qadimgi yunon madaniyatidan kuch
olgan. Uyg‘onish davrida esa Yevropa
xalqlari antik davr madaniyatidan
madad olib butun Yevropani chulg‘ab
olgan mutaassiblik va xurofotga qarshi
kurashganlar.
Qadimgi
yunon
madaniyatining taraqqiyot bosqichlari
to‘g‘risida to‘liqroq tasavvurga ega
bolish uchun uni davriylashtirib
o‘rganish muhim ahamiyatga ega.
Chunki, har bir tarixiy-madaniy
bosqichda
bir-biridan
farqlanib
turadigan mazmunan boy va g‘oyaviy
jihatdan mukammal madaniy boyliklar
yaratilganligi ko‘zga tashlanadi.
Universal International Scientific Journal
21
UNIVERSAL international scientific journal
Xulosa qilib aytganda, qadimgi
Yunonistonda dastlab quldorlik tuzumi avj
olgan
bo‘lib,
insonlar
orasida
tabaqalantirish kuchayib borgan. Ta‘lim
sohasida ham tabaqalashtirilgan holda
alohida maktablar tashkil etilgan. Shunday
bo‘lsada
yunon
diyoridan
ko‘plab
faylasuflar yetishib chiqqan. Ilm-fan ham
yetarli darajada yuksalgan. Suqrot
kabi mashxur yunon faylasuflarining
asarlari hali hanuz ilm-fan sohasida
yuksak baholanib kelmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Falsafa. Qomusiy lug’at. - T., “Sharq”, 2004 yil.
2. J.Tulenov Jamiyat falsafasi. Oltinchi bo’lim. - T., 2001 yil.
3. Falsafa. O’quv qo’llanma. E.Yusupovning umumiy tahrir ostida. -
T., “Sharq”, 1999 yil.
4. Falsafa asoslari. Axmedova M. va V.S. Xon tomonidan tahrirlangan). -
T., tahrir. "Mehnat", 2004 yil.
5. Falsafa (Matbua Axmedovaning umumiy tahriri ostida) - T.,“Oʻzbekiston
filasouflari Milliy jamiyati” nashriyoti, 2006 yil.
