“ASYETIS” OZIQ OVQAT QO’SHILMASI TARKIBIDAGI  VITAMINLAR MIQDORINI ANIQLASH

Materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va
qayta tarqatish hamda maqoladan toʻgʻri iqtibos keltirish
va litsenziyasini koʻrsatish sharti bilan istalgan maqsadda
foydalanish mumkin.

Annotatsiya:

Ushbu maqolada “Asyetis”

oziq ovqat qo’shilmasi tarkibidagi vitaminlar miqdori
tajribada aniqlanib adabiyotlar asosida tahlil qilindi..

Kalit so‘zlar:

Asyetis

,

Yetmak(bex

),

dorivor

issop, xalq tabobati, oziq-ovqat, farmatsevtika,
kimyoviy tarkibi, vitaminlar, HPLC, suyuqlik
xromatografiyasi, asetonitril, YuSSX.

Аннотация:

В этой статье количество

витаминов в пищевой добавке “Asyetis” было
определено в эксперименте и проанализировано
на основе литературы..

Ключевые

слова

:

Асйетис,

колючелестник, иссоп лекарственный, народная
медицина, продукты питания, фармацевтические
препараты, химический состав, витамины,
ВЭЖХ, жидкостная хроматография, ацетонитрил,
Юссч.

Annotation:

In this article, the amount of

vitamins in a dietary supplement “Asyetis”was
determined experimentally and analyzed based on the
literature..

Keywords:

Asietis,

Acanthopyllum,

medicinal

hyssop,

folk

medicine,

food,

pharmaceuticals, chemical composition, vitamins,
HPLC, liquid chromatography, acetonitrile, Yussch.

Universal International Scientific Journal

2024, 1(3)

Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal

Jurnalning bosh sahifasi:

https://universaljurnal.uz

Universal International Scientific Journal

2024, 1(3)

31

UNIVERSAL international scientific journal

KIRISH:

Vitaminlar inson va hayvonlar

uchun muhim ahamiyatga ega bo’lgan, turli
kimyoviy tuzilishdagi organik birikmalardir.
Organizm uchun juda kam miqdorda talab
etiladigan (oqsil, yog’ va uglevodlardan farqi)
bu birikmalar fermentlar molekulasi tarkibiga
kirib, to’qimalardagi moddalar almashinuvida
ishtirok etadi. Odam organizmi ko’pchilik
vitaminlarni faqat o’simliklardan oziq ovqat
bilan birga oladi. Shuning uchun ovqat
mahsulotlari tarkibida biror vitaminning
bo’lmasligi yoki yetishmasligi inson ya
hayvonlar

organizmida

moddalar

almashinuvining buzilishiga, keyinchalik esa
avitaminoz

hamda

gipovitaminoz

deb

ataladigan og’ir kasalliklarning yuzaga
kelishiga sabab bo’ladi.Vitaminga boy va
dorivor o'simliklarga turli xil kasalliklarning
oldini olish yoki davolash uchun xalq yoki
an'anaviy tibbiyotda ishlatiladigan xom ashyo
olish uchun ishlatiladigan o'simliklarning katta
guruhi kiradi. Vitaminga boy va dorivor
o'simliklardan foydalanish tarixi insoniyatning
uzoq

o'tmishiga

borib

taqaladi.

Xalq

tabobatida

foydalanish

uchun

dorivor

o'simliklardan Dorivor Issop o‘simligini guli
va bargi hamda Yetmak(bex) o’simliginining
poya qismidan 3:1 nisbatdagi aralashmalik,
“Asyetis” nomlik oziq ovqat qo’shilmasi
tarkibida uchraydigan vitaminlar miqdorini
aniqladik.

NAZARIY QISM:

Yetmak(bex) oziq-

ovqat, qandolat va vinochilik sanoatida,
tibbiyotda

(balg’am

ko’chiruvchi

va

organizmni

mustahkamlovchi

dorilar

tayyorlashda)

qo’llaniladi,

to’qimachilik

sanoatida gazlamalarni oqartirish, ipak va jun
gazlamalarni

yuvish

uchun

ham

ishlatiladi.Tabobatimizda xam juda katta
axamiyat ega.Yetmak o’simligi balg’am

ko’chiruvchi vosita sifatida bronxit, nafas
yo’llarining

boshqa

shamollash

kasalliklarida qo’llash mumkin.Xalq
tabobatida xam yetmak (bex) turlaridan
tayyorlangan qaynatma bronxit, yo’tal va
nafas yo’llarining boshqa kasalliklarida
xamda

turli

yaralarni

davolashda

foydalanish mumkin. Yetmak turlarining
ildizidan

toza

saponinlar

olinishi

mumkin. Bu o’simlikdan oziq ovqat,
yengil sanoatda xamda xalq xo’jaligining
boshqa tarmoqlarida keng miqyosda
foydalanish mumkin Shunday holatlarda
ularga

asosan

tabiiy

yo`l

orqali

tayyorlangan turli xil damlamalar va
qaynatmalar beriladi.

Dorivor issop qadim zamonlardan

beri ko’plab kasalliklarni davolashda
samarali dorivor o’simlik sifatida
ishlatiladi. Dorivor maqsadlarda dorivor
issop barglari, o’simlik ildizi, va yuqori
gullaydigan qismlari ishlatiladi. Unda
yog'lar, shuningdek taninlar, organik
kislotalar (masalan, oleanolik va ursolik),
flavonoidlar va taninlar mavjud. Dorivor
issop o’simlikdagi efir moyining yuqori
miqdori va organizmga foydali ta’sir
ko’rsatadigan boshqa ko’plab elementlar
tufayli dorivor o’simlik sifatida keng
qo’llaniladi. Bargsiz novdasi shifobaxsh
hisoblanadi. Ular gullashni boshaganda
terib

olinadi

va

dorivor

sifatida

ishlatiladi.

TAJRIBA

QISM:

Ushbu

labaratoriya

ishida

suvda

eruvchi

vitaminlar miqdori yuqori samarali
suyuqlik

xromotografiyasi

usulida

oʻrganildi.

Asyetis oziq ovqat qo’shilmasi

tarkibidagi suvda eruvchi vitaminlar

Universal International Scientific Journal

2024, 1(3)

32

UNIVERSAL international scientific journal

yuqori samaradorlikka ega boʻlgan suyuqlik
xromatografiyasi usuli yordamida aniqlandi.
Tortmadan 5-10 gr miqdorida Asyetis oziq
ovqat qo’shilmasidan analitik tarozida tortib
olinib, 300 ml hajmdagi yassi kolbaga
solinadi. Ustiga 50 ml 40% li etanol
eritmasidan qoʻshiladi. Aralashma magnit
aralashtirgich,

teskari

sovutkich

bilan

jihozlanib,

1

soat

davomida

intensiv

aralashtirib turgan holda qaynatiladi va
keyinchalik 2 soat davomida xona haroratida
aralashtiriladi. Aralashma tindirilib filtrlab
olinadi. Qolgan qismiga 25 ml 40 foiz
etanoldan solib 2 marta qayta ekstraksiya
qilindi. Filtratlar birlashtirildi va 100 ml
oʻlchagich kolbaga solinib chizigʻigacha 40%
etanol bilan toʻldiriladi (5-10%). Hosil boʻlgan
eritma

sentrafugada

7000

oborot/minut

tezlikda 10 daqiqa davomida aylantiriladi.
Hosil boʻlgan eritma ustki qismidan analiz
uchun olindi.

Suvda eruvchan vitaminlar 1mg/ml

konsentrasiyali ishchi eritmalari tayyorlab
olindi. Buning uchun har bitta vitamin
standartidan analitik tarozida 50,0 mg aniq
tortma tortib olinadi va 50 ml oʻlchagich
kolbaga 40 foizli etanolda eritildi va
chizigʻigacha

toʻldirildi.

Biz

ushbu

labaratoriya

ishimizda

suvda

eruvchi

vitaminlarni asetatli bufer sistemasi hamda
asetonitrildan foydalandik.

Xromotografiya sharoitlari:

-Xromotograf Agilent-1200 (avtodozator

bilan jihozlangan)

-Kolonka Exlipse XDB C 18 (teskari

fazali), 5 mkm, 4,6 x250mm

-Diod matrisali detektor (DAD), 250 nm

identifikasiya qilindi.

-Oqim tezligi 0,8 ml/min
- Elyuent asetatli bufer: asetonitril:

0-5 min 96:4,
6-8 min 90:10,
9-15 min 80:20,
15-17 min 96:4,
termostat harorati 250S,-5 mkl

kiritilgan miqdor (vkol)

Xromotografga

dastlab,

ishchi

standart

eritmalar,

keyinchalik

tayyorlangan ishchi eritmalar kiritildi.

NATIJALAR:

Dorivor issop va

Yetmak(bex) o’simliklari xalq tabobatida
turli

kasalliklarni

davolashda

ishlatilganligi sababli, bu o’simliklarni
aralashmasidan oziq ovqat qo’shilmalari
olish uchun antioksidantlik miqdorini
aniqladik. Oziq ovqat qo’shilmasidan
1:1, 1:3 va 3:1 nisbatdagi antioksidantlik
miqdori 2,2-difenil-1-pikril gidrazil usuli
yordamida aniqladik. Natijaga ko’ra eng
yuqori ko’rsatkich dorivor issop
o’simligi 3 nisbatda yetmak(bex)
o’simligi 1 nisbatda aniqlandi. Bu
aralashmani biz “ Asyetis” deb
nomladik.Bu oziq ovqat qo’shilmasi
tarkibidagi vitaminlar miqdorini aniqlash
uchun dorivor issop o’simligi 3 nisbatda
yetmak(bex) o’simligi 1 nisbatdagi
qo’shilmadan foydalandib, suyuqlik
xromatografiyasi

usuli

yordamida

vitaminlar miqdorini aniqladik.

Olingan natijaga ko’ra “Asyetis”

oziq ovqat qo’shilmasi tarkibidagi
vitaminlar

miqdori

1-jadvalda

ko’rsatilgan.

1-jadval:

VITAMINLAR

“Asyetis” oziq ovqat

qo’shilmasi

Mg/g konsentratsiyasi

B1

29,13

B-2

39,1

B-6

22,7

B-9

57.5

Universal International Scientific Journal

2024, 1(3)

33

UNIVERSAL international scientific journal

Figure 1: Vitaminlar miqdori

XULOSA:

“Asyetis” oziq ovqat

qoʻshilmasidan aniqlangan vitaminlar miqdori
yuqori koʻrsatkichda aniqlandi. Eng yuqori
ko’rsatgich Vitamin B-9 da 57,5 mg/g
konsentratsiyada aniqlandi. Shuningdek B-2,

B-6 va PP В-3 vitaminlar ham yuqori
konsentratsiyada aniqlandi. Natijalarga
ko’ra dorivor issop o’simligi 3 nisbatda
yetmak(bex) o’simligi 1 nisbatdagi
“Asyetis”

nomli

oziq

ovqat

qo’shilmasidan foydalanib, Ilmiy tibbiyot
va xalq tabobatini uygʻunlashtirgan holda
bu

oʻsimliklar

antioksidant

yallig’lanishga qarshi, nafas yo’li
kasalliklarida asosan, balg’am ko’chirish
uchun, shuningdek ayollar kasalikklarida
va koʻplab immuntaqisligidan kelib
chiqadigan kasalliklarni oldini olishda va
davolashda yordam beruvchi oziq-ovqat
qoʻshilmalarini ishlab chiqarish va
amaliyotga tadbiq etish tavsiya etildi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. Асқаров.И.Р. Табобат қомуси . Тошкент.- Мумтоз сўз. - 2019.
2. Қаюмов А.Қ., Бердиев Э.Т., Ҳамроев Ҳ.Ф., Турдиев С.А. // Дендрология-тошкент,// -
“Фан ва технологиялар”., - 2015
3. Jumanova, B. (2023). CHEMICAL COMPOSITION OF THE MARMARAK MEDICINAL
PLANT (SALVIA OFFICINALIS) AND USE IN PEOPLE'S MEDICINE

https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=5yBnCGoAAAAJ&ci
tation_for_view=5yBnCGoAAAAJ:2osOgNQ5qMEC

4. Abdujabborova, C. (2023). STYPHONOLOBIUM JAPONICUM (SOFORA JAPONICA)
THE CHEMICAL COMPOSITION AND APPLICATION IN MEDICINE

https://sirpublishers.org/index.php/jomap/article/view/271

https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=hKvs_GgAAAAJ&ci
tation_for_view=hKvs_GgAAAAJ:eQOLeE2rZwMC

5. Gulomova, N. (2023). КОЛЮЧЕЛИСТНИК, ТУРКЕСТАНСКИЙ МЫЛЬНЫЙ КОРЕНЬ:
ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ И ПРИМЕНЕНИЕ В МЕДИЦИНЕ. Евразийский журнал
медицинских и естественных наук, 3(12), 178–183. извлечено от

https://in-

academy.uz/index.php/EJMNS/article/view/25175

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.10437434

6.

Абдужабборова Ч.С. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ЛЮПИНА В НАРОДНОЙ МЕДИЦИНЕ И

РЕЦЕПТАХ . “Fizikaviy va kolloid kimyo fanlarining fundamental va amaliy muammolari
hamda ularning innovatsion yechimlari” Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman. - 2024/2/10. -С.
1140,1141.

https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=hKvs_GgAAAAJ&ci
tation_for_view=hKvs_GgAAAAJ:AvfA0Oy_GE0C

7. Асқаров И.Р. Товарлар кимёси (Монография). Фан ва технологиялар Марказининг
босмахонаси. -Тошкент - 2019. -1000 б.

8.Askarov, I. R., & Gulomova, N. S. (2023). Chemical Composition of Sambucus Nigra and its
role in folk medicine. International Bulletin of medical sciences and clinical research (Т. 3,
Выпуск 12, сс. 16–20). Zenodo.

https://doi.org/10.5281/zenodo.10361541

9. Jumanova, B. (2023). Chemical Composition of the Marmarak medicinal plant (Salvia
officinalis) and use in people’s medicine. В academic research in modern science (Т. 2, Выпуск
26, сс. 158–162). Zenodo.

https://doi.org/10.5281/zenodo.1038941

Bibliografik manbalar

Асқаров.И.Р. Табобат қомуси . Тошкент.- Мумтоз сўз. - 2019.

Қаюмов А.Қ., Бердиев Э.Т., Ҳамроев Ҳ.Ф., Турдиев С.А. // Дендрология-тошкент,// -“Фан ва технологиялар”., - 2015

Jumanova, B. (2023). CHEMICAL COMPOSITION OF THE MARMARAK MEDICINAL PLANT (SALVIA OFFICINALIS) AND USE IN PEOPLE'S MEDICINE

https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=5yBnCGoAAAAJ&citation_for_view=5yBnCGoAAAAJ:2osOgNQ5qMEC

Abdujabborova, C. (2023). STYPHONOLOBIUM JAPONICUM (SOFORA JAPONICA) THE CHEMICAL COMPOSITION AND APPLICATION IN MEDICINE https://sirpublishers.org/index.php/jomap/article/view/271 https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=hKvs_GgAAAAJ&citation_for_view=hKvs_GgAAAAJ:eQOLeE2rZwMC

Gulomova, N. (2023). КОЛЮЧЕЛИСТНИК, ТУРКЕСТАНСКИЙ МЫЛЬНЫЙ КОРЕНЬ: ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ И ПРИМЕНЕНИЕ В МЕДИЦИНЕ. Евразийский журнал медицинских и естественных наук, 3(12), 178–183. извлечено от https://in-academy.uz/index.php/EJMNS/article/view/25175 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.10437434

Абдужабборова Ч.С. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ЛЮПИНА В НАРОДНОЙ МЕДИЦИНЕ И РЕЦЕПТАХ . “Fizikaviy va kolloid kimyo fanlarining fundamental va amaliy muammolari hamda ularning innovatsion yechimlari” Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman. - 2024/2/10. -С. 1140,1141. https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=hKvs_GgAAAAJ&citation_for_view=hKvs_GgAAAAJ:AvfA0Oy_GE0C

Асқаров И.Р. Товарлар кимёси (Монография). Фан ва технологиялар Марказининг босмахонаси. -Тошкент - 2019. -1000 б.

Askarov, I. R., & Gulomova, N. S. (2023). Chemical Composition of Sambucus Nigra and its role in folk medicine. International Bulletin of medical sciences and clinical research (Т. 3, Выпуск 12, сс. 16–20). Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.10361541

Jumanova, B. (2023). Chemical Composition of the Marmarak medicinal plant (Salvia officinalis) and use in people’s medicine. В academic research in modern science (Т. 2, Выпуск 26, сс. 158–162). Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.1038941