Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
210
QUVCHILARGA M
NAVIY-AXLOQIY TARBIYA BERISHDA
XALQ O
ZAKI IJODIDAN FOYDALANISHNING
RNI VA AHAMIYATI
llayev Muxammadimin Egamberdiyevich
pedagogika kafedrasi v.b.dotsenti,
Baxridinova Nodirabegim Doniyorjon qizi
Andijon davlat univ rsit ti Ijtimoiy-iqtisodiyot fakult ti
P dagogika va psixologiya yo`nalishi talabasi
Annotatsiya:Ushbu maqolada
quvchilarga m naviy-axloqiy tarbiya berishda
xalq o zaki ijodidan foydalanishning
rni va ahamiyati masalalariga t xtalib
tilgan.
Kalit s zlar: xalq o zaki ijodi, ertak, afsona, maqol, matal, latifa, laparlar,
dostonlar, tez aytishlar, alla, topishmoqlar, naqllar, hikmatlar, globallashuv.
Annotation:This article focuses on the role and importance of using folk art in
providing spiritual and moral education to students.
Key words: folklore, fairy tale, legend, proverb, proverb, anecdote, stories, epics,
quick sayings, alla, riddles, sayings, proverbs, globalization.
:
.
zaki
ijodining t lim-tarbiya jarayonida q llanilishi va bu jarayonda nimalarga ahamiyat berish
kerakligi, jarayonni t
ri tashkil eta olish muxim pedagogik axamiyat kasb etadi. Zamon
shiddat bilan rivojlanmoqda. Buning natijasida esa globallashuv jarayoni xar bir xalqning
kelajak avlod t lim va tarbiya jarayoniga
z t sirini k rsatib kelmoqda. Shu sababli
t lim-tarbiya masalasiga jiddiy yondoshib, kelajak avlod tarbiyasi bosh vazifamiz
ekanligini unutmagan xolda, kirishmo imiz kerak. Zero Prezidentimiz SH.M.Mirziyoyev
t
z azm-u qarorida qoyim turmoq, maqsadga
erishmoq uchun mutasssil oldinga intilish, hayot va tafakkur tarzini isloh qilish,
quvchi
yoshlarga sifatli t lim berishda, va tarbiyalashda xalqimizning donoligi, yashash tarzi
davomida ortirilgan va sayqallanib, rivojlanib, tajribalari asosida sinalgan ijod namunalari
bilan bu jarayonni boyitishimiz va tarbiyaviyligini oshirmo imiz kerak. Xalq o zaki
xalqimizning turmush tarzi, milliy va rang-barang urf-odatlari, sabr va matonat bilan
amalga oshiradigan mehnat faoliyati, xalqimizning sodda qalbidagi orzu-umidlari,
am-
tashvishlari, armonlari, quvonchlarini ifodalab, har bir davrga hamnafas b lib, sayqallanib
boradi. Xalq o zaki ijodining, ertak, afsona, maqol, matal, latifa, laparlar, dostonlar, tez
aytishlar, alla, topishmoqlar, naqllar, hikmatlar shu kabi janrlari keng ommalashgan. Bu
janrlarda yosh avlodni manaviy-axloqiy tarbiyalash y llari, tarbiya usullari, mehr,
muhabbat, saxiylik, olijanoblik, qadr, vafo, sadoqat, yaxshilik, oqibatlilik, mehnatsevarlik,
kasb-hunarga muhabbat, halollik, adolat, insof, andishalik, insonparvarlik kabi xislatlar
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
211
ulu lanadi, qadrlanadi, ammo insonni bul ovchi, bevafolik, baxillik, xasislik, q rqoqlik,
nomussizlik, manmanlik, kaltabinlik, yol onchilik, ochk zlik,
rilik va boshqa salbiy
illatlar qoralanadi. Xalq o zaki ijodi namunalari odobaxloq, t lim-tarbiya borasida
ta
xayotiy, xalqchil va ibratliligini, shu bois uning umumbashariy ahamiyatga molik eknligini
t kidlash lozim.
Xalq o zaki ijodining tarbiyaviy imkoniyatlari cheksizdir. Bugun jamiyatimiz xalq
va amaliyotining yangi modellarini yaratmoqda. Xalq o zaki ijodiga, madaniyatning
bitmas-tuganmas manbai sifatida keyingi yillarda ijtimoiy-pedagogik muhitda ayniqsa faol
b ldi. Bu xalq o zaki ijodi janrlarining funksional xususiyatlari, xalq o zaki ijodining
chuqur m naviyati va hikmati, milliy madaniyatning avloddan-avlodga
tish
jarayonining uzluksizligi bilan bo liq. Yangi asr boshlarida milliy madaniyat, etnik
zaki ijodiga qiziqish kuchaydi. Olimlar har bir
xalqning tarixiy va milliy
z zini anglashidagi alohida
sishni qayd etib, buni ijtimoiy-
psixologik va siyosiy sabablar bilan izohlaydilar.
Milliy madaniyatni, uning ildizlarini asrab-avaylash va rivojlantirish tarix va
b lishni talab qiladigan eng muhim vazifadir. Xalq o zaki ijodi, xalq urf-odatlari,
kunning dolzarb muammosidir. Folklor, uning janrlari, vositalari, usullari xalq hayotining
butun manzarasini t liq t ldiradi, xalq hayoti, uning axloqi, m naviyati haqida yorqin
tasavvur beradi. Xalq o zaki ijodi xalqning ruhini, qadr-qimmatini, xususiyatlarini ochib
beradi.
Ilm-fan nuqtai nazaridan xalq o zaki ijodi alohida
rganishga, puxta baho
berishga loyiq hodisadir.Har qanday folklor kichik janrlarda, jumladan, topishmoqlar,
maqollar va matallardan kelib chiqadi. Maqol deganda hayotning eng xilma-xil
hodisalarini ifodalovchi va t liq gap shakliga ega b lgan, tuzatuvchi xarakterga ega
b lgan maqsadli majoziy s z tushuniladi. Maqollar ishchilarning k plab m naviy
ehtiyojlarini qondirdi: kognitiv va intellektual (tarbiyaviy), ishlab chiqarish, estetik,
axloqiy va boshqalar. Maqollar qadimiylik emas,
tmish ham emas, xalqning jonli ovozi
xalq
z xotirasida faqat bugun kerak b lgan va ertaga kerak b ladigan narsanigina
saqlaydi. Maqolda
tmish haqida gapirilsa, u bugun va kelajak nuqtai nazaridan
baholanadi
aforizmda aks etgan
tmish xalq ideallari, umid va intilishlariga qay
darajada mos kelishiga qarab qoralanadi yoki tasdiqlanadi. Maqolni hamma xalq yaratadi,
shuning uchun u xalqning umumiy fikrini ifodalaydi. Unda xalqning hayotga bergan
bahosi, xalq tafakkuri mushohadalari bor. Individual aql tomonidan yaratilgan
muvaffaqiyatli aforizm, agar u k pchilikning fikrini bildirmasa, xalq maqoliga
aylanmaydi. Xalq maqollari yodlash uchun qulay shaklga ega b lib, ularning
etnopedagogik vosita sifatidagi ahamiyatini oshiradi. Maqollar mustahkam esda qoladi.
Ularning yod olishiga s zlar, turli xil undoshlar, qofiyalar, ritmlar, b zan juda mohirona
ynash yordam beradi. Maqollarning pirovard maqsadi hamisha t lim-tarbiya b lib
kelgan, ular qadimdan pedagogik vosita vazifasini
tagan. Bir tomondan, ular pedagogik
oyani
z ichiga oladi, boshqa tomondan, ular tarbiyaviy t sirga ega, tarbiyaviy
funktsiyalarni bajaradilar.Maqol va matallar qiyosiy yoki allegorik gap b lib, xalqning
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
212
kundalik donoligini
z ichiga oladi. Ana shu ikki niholdan tashbeh (topishmoqlarda) va
sib boradi.
Q
shaklidir. Q shiqlardan k zlangan asosiy maqsad g zallikka muhabbat uy otish,
estetik qarash va didni rivojlantirishdan iborat. Q shiq xalq hayotining barcha jabhalari,
jumladan, yosh avlod tarbiyasi yuksak poetiklashtirilganligi bilan ajralib turadi.
Q shiqning tarbiyaviy ahamiyati shundaki, g zal kuylashni
rgatgan b lsa, u
z
navbatida g zallik va ezgulikka
rgatgan. Bolalar va yoshlarni mehnat tarbiyasida
q shiqning ahamiyati beqiyos. Yuqorida aytib
tilganidek, q shiqlar mehnat jarayoniga
j r b ldi va ra batlantirdi, ular ishchilarning mehnat s yharakatlarini muvofiqlashtirish
va birlashtirishga hissa q shdi.
Xulosa
rnida shuni aytish kerakki, xalq o zaki ijodi bolalar va yoshlarning ertak,
doston, afsonalar olamida ijodiy rivojlanishiga hissa q shadi. T limning zamonaviy
modelini qurishda xalq o zaki ijodida tizimlashtirilgan m
p
asrlik tarixi topilmalaridan foydalanish maqsadga muvofiq.
Foydalanilgan adabiyotlar.
zbekiston taraqqiyot
T ldirilgan
ikkinchi nashr.-
2. bdullayev M. E. Etnopedagogik qadriyatlar vositasida
quvchilarda milliy
urur tuy usini shakllantirish tizimi: p. f. b.f. d. (phd) dis. Far ona
2022.
3.
. Birinchi jild. Toshkent, 2000.
