Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
206
UMUMIY O`RTA T
LIM MAKTABI O`QUVCHILARIDA MILLIY
pedagogika kafedrasi v.b.dotsenti,
Amurshayeva Gulzoda Mirzajamshid qizi
Andijon davlat univ rsit ti Ijtimoiy-iqtisodiyot fakult ti
P dagogika va psixologiya yo`nalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada umumiy o`rta t lim maktabi o`quvchilarida milliy
ongni shakllantirish dolzarb p dagogik muammo ekanligiga t xtalib
tilgan.
Kalit s zlar:
milliy ong, urf-odat, an'ana, qadriyat, m naviyat, rivojlanish,
tarbiyalash, shakllantirish, omil, p dagogik t sir, milliy g`urur, milliy iftixor va milliy
o`zlikni anglash.
Annotation:
This article focuses on the fact that the formation of national
consciousness among general secondary school students is an urgent pedagogical problem.
Key words:
national consciousness, custom, tradition, value, spirituality,
development, education, formation, factor, pedagogical effect, national pride, national
pride and awareness of national identity.
:
Milliy ong
muayyan millatga mansub kishilar tomonidan milliy qadriyatlarga
tayangan holda ijtimoiy munosabatlar hamda hayotiy faoliyatlarni samarali tashkil etishga
tushunchasiga shunday t
-odatlari, an'analari,
qadriyatlari va m naviyatining pastdan yuqoriga, oddiydan murakkabga tomon rivojlanib
O`z navbatida milliy ongning rivojlanb borishi
har bir millatning o`z-o`zini anglash darajasiga ko`taradi.
O`quvchilarda milliy ongni shakllantirishga qaratilgan faoliyat mohiyatini
dagogik t
tushunchalar sifatida namoyon bo`ladi. Tadqiqot muammosini ijobiy hal etishda bu
tushunchalarning mazmunini to`laqonli anglab olish taqozo etiladi.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
207
-birini o`rnini to`ldiruvchi
tushunchalar ekanligi to`g`risidagi qarashlar ham mavjud. Ularga ko`ra, shakllantirish
jarayoni rivojlantirish va rivojlantirish jarayoni esa shakllantirish n gizida sodir bo`lishi
g`oyasi ilgari suriladi.
Shaxsni tarbiyalash tarbiya jarayonini tashkil etish chog`ida ro`y b rib, shaxsda
m lum m naviy-axloqiy, irodaviy va shaxsiy xislatlarni qaror toptiradi. Tarbiya ijtimoiy
hayotning umumiy va muhim kat goriyasi sanaladi. Shu bilan birga ijtimoiy hodisa
sifatida bir qator xususiyatlarga ega. Masalan, ajdodlar tomonidan to`plangan tajribalarni
avlodlarga tkazish, insoniyat tomonidan yaratilgan bilimlarni egallash, inson salomatligi
va rivojini t minlash, dunyoqarashni tarkib toptirish va boshqalar. Tarbiya jarayonining
samarasi maqsadning aniq b lgilanganligi, faoliyat asosida tashkil etilgan faoliyatning
natijalanganligi va uning mazmunida aks etuvchi ko`rsatkichlar bilan b lgilanadi.
Yuqoridagi fikrlarga tayangan holda qayd etish lozimki, o`quvchilarda milliy ongni
shakllantirish uzoq muddatli, tizimli va izchil yondashuvni talab etuvchi p dagogik
faoliyat jarayonidir. Bu jarayon barkamol shaxs va malakali mutaxassisni tarbiyalash
borasidagi ijtimoiy maqsadni amalga oshirish borasidagi yaxlit jarayonning muhim
tarkibiy qismi sanaladi.
Umumiy o`rta t lim o`quvchilarida milliy ongni shakllanganligini aniqlash uchun
bu tushunchaning mohiyatini anglab olish talab etiladi. Shu sababli uning manbalarda
yoritish holatini tahlil qilish asosida o`quvchilarda milliy ongni shakllanganlik darajasini
aniqlashga yordam b ruvchi m zonlarni yaratishga urinib ko`ramiz.
Milliy iftixor tuyg`usi
o`z milliy mansubligidan fahrlanish imkoniyati. Milliy
iftixor tuyg`usi o`z millatining boy tarixi, madaniy va m naviy m rosidan, uning jahon
sivilizatsiyasiga qo`shgan hissasidan g`ururlanish imkoniyati. Milliy iftixor tuyg`usi
o`zligini anglash va o`zgalarni tushunishga d vat etuvchi qudratli kuch.
Ko`rinib turibdiki, bu o`rinda g`urur tushunchasini shaxsga, iftixor tushunchasini
millatga xos tuyg`u sifatida e'tirof etadilar. Aynan mana shu holat ular o`rtasidagi farqni
ko`rsatuvchi ko`rsatkich sifatida qabul qilinadi. Har ikki tushunchaga b rilgan t rifdan
g`urur tushunchasi individuallik, iftixor tushunchasi esa ijtimoiylik xususiyatiga ega
bo`ladi, d gan xulosaga k lish mumkin.
Milliy g`urur (iftixor),
d b t rif b riladi manbalarda, - shaxs yoki ijtimoiy
guruhning milliy o`z-o`zini anglashi asosida shakllanadigan ajdodlari qoldirgan moddiy-
m naviy m ros, o`z xalqining jahon sivilizatsiyasiga qo`shgan hissasi, o`zga millatlar
oldidagi qadr-qimmati, obro`-e'tiboridan fahrlanish hissini ifodalovchi tushuncha.
Bu tuyg`u shaxsda quyidagi shakllarda namoyon bo`ladi:
millatning yutuqlari, obro`-e'tibori bilan fahrlanish, uning muammolariga
b farq bo`lmaslik;
xalqi, millatining taqdiri uchun jonkuyar bo`lish;
o`z millatining moddiy-m naviy m rosini asrab-avaylash;
xalq odatlari, an'analari, qadriyatlarini hurmat qilish, ularni boyitish va
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
208
takomillashtirish to`g`risida qayg`urish;
xalqi, millatiga m hr-muhabbatini amaliy faoliyatda namoyon qilish.
Milliy g`urur, milliy iftixor o`zi mansub bo`lgan millat, xalqning ravnaqi,
taraqqiyoti uchun kurashishnigina emas, shu bilan birga o`zga millatga mansub kishilarga
hurmat-ehtirom ko`rsatishni taqozo qiladi. Bunday tuyg`uga ega m naviy
tuk kishi
milliylikni millatchilikdan, haqiqiy milliy g`ururni millatparastlikdan farqlay oladi, boshqa
millat vakillarining izzat nafsi va g`ururini kamsitmaydi. Shuningd k, milliy g`urur va
iftixor tuyg`usiga ega insonda milliy o`zlikni anglash tuyg`usi shakllanadi.
Milliy o`zlikni anglash bu millatchilik emas, balki o`z millati, xalqi, an'analari, urf-
odatlari, tug`ilib o`sgan joyi, Vatani, tili, dini, avlod-ajdodlari, kasb-kori, shajarasi,
oilasidan g`ururlanish, ularni avaylab-asrash hamda boshqa xalqlar va millatlarni ham
hurmat qilish d makdir.
Muammoga oid manbalarni o`rganish, shaxsda milliy ongni shakllantirish
jarayonida quyidagilar muhim o`rin tutishi aniqlandi:
1. Milliy mansublik shaxsning muayyan millat vakili ekanligini ifodalovchi holat,
maqom. Mazkur tushuncha shaxsning nasabini ham ifodalashga xizmat qiladi.
Z ro, ota-ona yoki sulolaning qanday millat vakili ekanligi farzandlarda ana shu
millatga xos xususiyatlarning namoyon bo`lishini kafolatlaydi. Milliy mansublikni
b lgilashda onaning maqomi muhim ahamiyatga ega.
2. Milliy tuyg`u, ruhiyat (milliy psixologiya) sub' ktning ob' ktga bo`lgan muhim
munosabati, mazkur munosabat mazmunida aks etuvchi xususiyat bo`lib, u ijtimoiy
munosabatlar, shaxsning atrof-muhitga t sirida namoyon bo`ladi. Milliy tuyg`uga ega
shaxs o`zini millat vakili ekanligini his eta olishi, u k chiradigan turmush tarzi
millatdoshlariniki bilan uyg`un bo`la olishi lozim.
3. Milliy xarakt r
millat vakillari ruhiyatida aks etuvchi barqaror psixik
xususiyatlar birligi bo`lib, u ham ijtimoiy borliqqa munosabatda aks etadi. Millat
vakillarining turmush tarzi, ijtimoiy maqsadlari, hayotiy faoliyatlari hamda ruhiy
k chinmalarining yaxlitligi milliy xarakt rga xos takchi psixik xususiyatlarni ifodalashga
xizmat qiladi [3].
4. Milliy o`z-o`zini anglash har bir millat (elat)ning o`zini r al mavjud sub' kt,
muayyan moddiy va m naviy boyliklarni ifodalovchisi, yagona til, urf-odatlar, an'analar,
qadriyatlar va davlatga mansubligini, manfaatlar hamda ehtiyojlar umumiyligini tushunib
tishlaridir. Milliy o`z-o`zini anglash millatning jahon hamjamiyatida tutgan o`rni va uning
umumiy taraqqiyotiga t sirining munosib baholanishiga xizmat qiladi.
5. Milliy g`urur har bir millatning o`z-o`zini anglashi natijasida sodir bo`ladigan
ichki ruhiy kayfiyat. Bu tuyg`u o`z ona zamini, ajdodlar tomonidan qoldirilgan moddiy-
m naviy m rosdan, o`z millatining jahon sivilizatsiyasiga qo`shgan hissalaridan o`zga
millatlar oldidagi qadr-qimmati, oro`-e'tibori bilan fahrlanish hissiyotidir. ... Milliy
urur
har bir insonda o`z millatining moddiy-m naviy m rosini o`zlashtirish, urf-odatlarini,
an'analar, qadriyatlari, tarixini mukammal bilish va uni o`zga millatlar bilan qiyoslash
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
209
natijasida shakllanadi hamda unda o`z millatiga m hr-
Milliy g`ururga egalik millat vakili sifatida o`zi mansub bo`lgan millat tomonidan
tarixiy
taraqqiyot
davomida
qo`lga
kiritilgan
yutuqlardan,
millatning
jahon
sivilizatsiyasiga qo`shgan hissasidan fahrlanishnigina ifodalab qolmay, balki milliy
taraqqiyot, millat taqdiri va istiqboli uchun kurashish, bu borada chuqur mas'ullikni his
etish hamdir.
6. Milliy iftixor
milliy g`urur tuyg`usiga egalikning yuqori bosqichi bo`lib, u
tuyg`usiga egalik, shuningd k, millatning kishilik taraqqiyoti tarixida tutgan o`rnini, jahon
sivilizatsiyasiga qo`shgan munosib hissasini, qadr-qimmati, obro`-e'tiborini munosib
baholay olish, millat istiqboliga bo`lgan ishonchga egalikni ham ifodalaydi.
D mak, umumiy o`rta t lim maktabi o`quvchilarida milliy ongni shakllantirish
ijtimoiy zaruriyat bo`lib, bu muammoning hal etilishi milliy rivojlanishimizni
mustahkamlash va millatning xalqaro maydondagi obro`sini oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. bdullayev M. E. Etnopedagogik qadriyatlar vositasida
quvchilarda milliy
urur tuy usini shakllantirish tizimi: p. f. b.f. d. (phd) dis. Far ona 2022.
2.
. Birinchi jild. Toshkent, 2000.
3.https://www.hufocw.org.
