Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
170
ZAMONAVIY T
LIMNING ASOSIY MEZONI SIFATIDA
TALABALARDA SO
LOM DINIY DUNYOQARASHNI RIVOJLANTIRISH
Atakulova Nargizaxon Alijonovna
Andijon davlat universiteti,
3-kurs doktoranti(DSc)
:
Maqolada so lom diniy dunyoqarashni shakllantirish
va
rivojlantirishning pedagogik shart-sharoitlari, vositalari, nazariy va metodologik asoslari
rganilgan. Sharq xalqlariga xos bo lgan diniy dunyoqarashning y nalishlari, asoslari,
oyalari, tamoyillari va t limotlari haqida m lumot berilgan. Shuningdek so lom diniy
dunyoqarashni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega b lgan tasavvuf t limoti
nomoyondalari va ular tar ib etgan
oyalarning m naviy va pedagogik imkoniyatlari
tahlil qilingan. Birinchi hamda ikkinchi Renessans davrida diniy dunyoqarashni rivojlanib
borish jarayonlari tahlil qilingan
Kalit s zlar:
dunyoqarash, so lom diniy dunyoqarash, shaxs kamoloti, nazariy
bilish, din, tasavvuf t limoti, aqliy va hissiy bilish, islomiy asos, ezgu
oyalar, yaxshi
amal
:
-
Annotation:
The article examines the pedagogical conditions, means, theoretical
and methodological foundations for the formation and development of a healthy religious
worldview. Information is given about the directions, foundations, ideas, principles and
teachings of the religious worldview characteristic of the peoples of the East. The spiritual
and pedagogical capabilities of the figures of mystical teaching and the ideas that they
promoted, which were important for the formation of a healthy religious worldview, were
also analyzed. The processes of development of the religious worldview during the period
of the first and second Renaissance (Renaissance) are analyzed
Key words:
worldview, healthy religious worldview, personality maturation,
theoretical knowledge, religion, mystical teaching, mental and emotional knowledge,
Islamic basis, noble ideas, good deeds
Bugungi kunda shaxs ongini egallashning turli usullaridan foydalnilmoqda. Islom
dini insonlarni bilim olish, ongli ravishda faoliyat k rsatish,
z xatti harakatlarini nazorat
vat
qiladi. Bugungi kunda talabalarga dinniy mazmun mohiyati, bunyodkorlikka undovchi
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
171
xususiyatlarni tushuntirish orqali ularda so lom diniy dunyoqarashni rivojlantirishga
y naltirilgan pedagogik faoliyatni amalga oshirishlari lozim.
saxovatlilik, saxiylikka undash, topgan halol mabla idan zakot berish, doimiy tarzda
ehson qilish, zaif va yordamga muhtojlarni q llab quvvatlash ezgu amallar b lib mazkur
amallarni bajarish har bir insonda qoniqish hissini vujudga keltiradi. So lom diniy
dunyoqarashga ega b lgan insonlar bunday amallar doimiy ravishda bajarishni farz deb
biladi.
Dunyoviy davlat hisoblangan
zbekiston jamiyatida Islom dinining ahamiyati juda
yuqori. Din insonlarni not
ri xatti harakatlardan saqlanishga d vat etadi. Diniy
dunyoqarashga ega b lgan har bir shaxs
z axloqini nazorat qilish layoqatiga ega b ladi.
Islom dini maqsadga muvofiq harakatlarimiz, xulq-atvorimiz, axloq-odobimiz,
shaxslararo munosabatlarimizning qanday b lishi lozimligini
zida mujassamlashtirgan
ulkan tarbiya manbai hisoblanadi. Shuning uchun ham bugungi kunda talabalarning diniy
dunyoqarashini boyitish, ularda so lom diniy tafakkurni shakllantirish alohida pedagogik
ahamiyatga ega. Chunki talabalar salbiy illatlarga tez beriluvchi, shunday qarashga ega
b lgan insonlarga k proq ergashuvchi ijtimoiy qatlamdir. Ularda aksariyat hollarda
norozilik kayfiyati k proq b ladi. Bu k proq ijtmoiy tarmoqlarda tarqatilayotgan turli
axborotlarning salbiy t siri bilan bo liq. Salbiy illatlarga tez beriluvchi talabalar jamiyat
hayotida kechayotgan bunyodkorlik va pozitiv harakatlarni marginal madaniyat t sirida
sezmay qolayaptilar. Bunday talabalarda negbinlik, ezgu amallarni bajarish, xayrixohlik
kabi insoniy sifatlarning jadal tarzda shakllanishida diniy dunyoqarashning ahamiyati
ulkan. Ikkinchi tomondan salbiy dunyoqarashga ega b lgan talabalar ommaviy madaniyat
t siriga berilib k plab tengdoshlarini
zlariga ergashtirish maqsadida d vat
qilmoqdalar. K plab yoshlarga bunday tashviqotlar
z t sirini k rsatmoqda. Ularda
qasoskorlik, jangarilik, salbiy illatlarni il ash kabilar namoyon b lmoqda. Buning
natijasida ularning safi kengaymoqda. M lumki
Islomiy qonun qoidalarga k ra ezgu amallarni tar ib qilish sunnat hisoblanadi. Mazkur
ra jamiyat
zolarining osoyishtaligi, tinchlikparvarlik, jamoa
zolarining
manfaati, salomatligiga alohada ahamiyat beriladi.
Islom dini dunyovilikni ham ulu lagan. Chunki dunyoviy ishlar birinchi navbatda
shaxs jamiyat davlat manfaatlariga mos kelishi lozim. Din ezgulikka asoslangan dunyoviy
ishlar, harakatlarni har doim q llab quvvatlaydi. Har bir ishning savobli jihatlari birinchi
navbatda inson m naviyatini yuksaltirishga qaratilganligidadir. Yuksak m naviyatli
shaxs ezgu amallarni bajarishga moil b ladi. Diniy qarashlar birinchi navbatda shaxsning
dunyoqarashi va m naviyatini boyitadi. Din jamiyat
zolarida, shu jumladan talabalarda
ham insonparvarlik, tolerantlik, hamjihatlik tuy usini shakllantirishga xizmat qiladi. U
yoshlarni halollik, poklik kabi fazilatlarni shakllantiruvchi qadriyatlar majmuidir. Shuning
uchun ham dindan salbiy maqsadlardan foydalanish
zining
arazli maqsadalarini
amalga oshirishda uni qurol qilish, so lom dunyoqarash egasiga yoddir.
Bugungi kunda diniy va dunyoviy
oyalarni integratsiyalash zaruriyati
kuchaymoqda. Bu islom niqobi ostida harakat qiladigan turli oqimlarning
arazli
niyatlarini amalga oshirishlariga zarba beradi. Bizning respublikamizda mustaqillik
prinsipi
tashkilotlar t
mamlakat fuqarolarimiz. Mazkur mamlakatda Islom din m naviy-axloqiy vositasi
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
172
hisoblanadi. Asrlar davomida
zbek xalqi Islom dini
oyalariga amal qilib kelmoqda.
Bunday qadriyatlar
-odatlari,
rin olgan.
zbek xalqining urf-odatlari va k p
zbekiston davlatchiligining huquqiy-
-huquqiy
manbalar barkamol shaxs t lim-tarbiyasida insoniy qadriyatlardan foydalanishga asos
yaratadi.
Bugungi kunda oliy t lim muassasalaridan tahsil olayotgan talaba yoshlarning
intellektual m naviy kamoloti haqida
ylash so lom diniy dunyoqarashga ega b lgan
mutaxassislarni kamol toptirish davlat siyosatida ustuvor ahamiyat kasb etadi. Buning
uchun oliy pedagogik t lim muassasalarida so lom ijtmoiy muhit yaratish alohida
pedagogik ahamiyatga ega. Har qanday millat
zining m anaviy m naviyati va
madaniyati bilan qudratlidir. Oliy pedagogik t lim jarayoni professor
qituvchilar va
talabalar faoliyatida hamkorlikni taqozo etadi. Bu jarayonda talabalarda kasbiy bilim,
k nikma, malaka va kompetensiyalarni shakllantirish bilan bir qatorda ularni kompleks
rivojlantirishga xizmat qiladigan m naviy axloqiy t lim tarbiya modellari va
mexanizmlarini q llashni taqozo etadi. Mazkur jarayonda professor
qituvchilarning
kasbiy mahorati muhim ahamiyatga ega. Har bir shaxsning barkamollik darajasiga tishi
uning m naviyati yuksalishini taqozo etadi. Buning uchun birinchi navbatda shunday
m naviyatni shakllantirishning fundamental metodologik asoslarini yaratish talab
qilinmoqda.
Talabalarni yuksak m naviyatli shaxs va mutaxassis sifatida kamol toptirishda
ustoz-murabbiylar va ular tomonidan yaratiladigan so lom ruhiy muhit muhim
rin
egallay. Buning uchun talabalarda so lom diniy dunyoqarashni shakllantirishga xizmat
qiladigan turli tadbirlar, tar
ham nazarda tutish lozim. Har bir professor
qituvchi t lim tarbiya jarayonini samarali
tashkil etish, talabalarni m naviy jihatdan yuksaltiradigan so lom ijtimoiy pedagogik
limotida barkamol shaxs tarbiyasi
markaziy
ringa q yilgan. Chunki tasavvuf, ayniqsa naqshbandiya tariqati insonparvarlik
tarbiyasining asosiy prinsiplari negizida qurilgan. Bugungi kunda ham naqshbandiya
tariqati
oyalaridan talabalarda diniy dunyoqarashni shakllantirishda foydalanish
zaruriyati mavjud.
Talabalarni barkamol inson sifatida shakllantirishda aqliy ruhiy tarbiya muhim
rin
egallaydi. Tasavvuf t limotiga k ra eng oliy ilohiy sifatlar insonga beriladi. Islom dini
t limotiga k ra barkamollik insonning qalb g zalligi orqali nomyon b lishi ilmiy
jihatdan asoslangan. Aziziddin Nasafiy komil inson haqida fikr yuritib quyidagilarni
t
rt narsa
kamolga tgan b lsin: yaxshi s
[2,8 b].
azzoliy ham
z davrida ushbu fikrlarni rivojlantirib komil insonni quyidagicha
ziga yaxshilik qila oladigan saxovatli odamlarni, adolatli shoxlarni,
shuningdek barcha g zal narsalar, nafosat olami, xushb y, xushsurat narsalar ham
sevimli b
limotlarda
birdey t riflangan. Ushbu
oya ilk Renessans davrida
rta Osiyoda yashab
tgan
mutafakkirlar tomonidan rivojlantirilgan.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
173
Mutafakkir ajdodlarimiz haqiqiy, so lom dunyoqarashga ega b lgan insonni
tarbiyalash uchun unga ilm m rifat berish zarurligini t kidlaganalar. Ular inson k rish,
tinglash, fikrlash orqali ilmlarni bilish,
zlashlarish layoqatiga ega b lishini
t
uchun zarur degan fikrni ilgari surgan. Uning inson kamolotida muhim
rin egallagan ilm
botiniy, y ni diniy hamda zohiriy, y ni dunyoviy k rinishga ega b ladi. K rinib
turibdiki mutafakkir ajdodimiz diniy hamda dunyoviy bilimlarni integratsiyalashtirgan
hoda yoshlarga taqdim etish orqali ularni so lom dunyoqarashni shakllantirish mumkin
degan
oyani ilgari surgan.
Ilm egallagan, so lom diniy dunyoqarashga ega b lgan yoshlar jaholatga qarshi
kurasha olishiga insoniyat k p asrlar davomida guvoh b lib kelgan. Chunki ogohlikning
manbai ilm, tafakkur hamda aqldir. Yoshlarni ogohlik ruhida tarbiyalash
oyasi tasavvuf
t limoti namoyondolarining pedagogik qarashlarida ustuvor
rin egallagan. Ularning
fikricha so lom diniy dunyoqarashga ega b lgan inson dunyoviy va diniy bilimlarni
chuqur egallagan, intellektual jihatdan rivojlangan shaxsdir. Talaba yoshlarda diniy
dunyovarashni shakllantirmasdan turib ularning m naviyatini boyitish mumkin emas.
Talabalarning dunyoqarashiini rivojlantirishda birinchi navbatda umuminsoniy hamda
islomiy madaniyat namunalaridan foydalanish maqsadga muvofiq.
Dunyo xalqlari tomonidan tan olingan islomiy madaniyat namunalari
naqshbandiylik tariqati
oyalari shaxs m naviyatining asosi sifatida yoshlarni diniy
ekstremizm, shovinizm, ommaviy madaniyat hurujlaridan himoya qiluvchi, ularning
m naviyati va madaniyatini yuksaltiruvchi, barkamollikka undovchi bilimlar tizimini
zida mujassamlashtirgan. Shuning uchun ham naqshbandiylik tariqati
oyalari asosida
talaba-yoshlarning diniy dunyoqarashini rivojlantirish taqozo qilinmoqda.
Naqshbandiya tariqati
oyalarini talabalarga
rgatmasdan turib, ularda
ajdodlarimizning m naviy hayoti, ezgu amallari haqida aniq tasavur hosil qilish mumkin
emas. Naqshbandiylik
oyalarini har tomonlama tahlil qilish, uning
oyalarini anglash
natijasida
zbek xalqining
ziga xos ruhiyati, mentaliteti, mental tafakkuri, m naviy-
madaniy qadriyatlarini talaba-yoshlar ongiga singdirish orqali ularda yot
oyalar va
Naqshbandiylik tariqatida suhbat usuli yordamida yoshlarga bilim berish va
dunyoqarashini rivojlantirishda samarali foydalanganlar. Chunki ushbu metod ilmiy
haqiqatlarni shogirdlarga
tkazishda ancha qulay b lib, suhbat jarayonida insoniylik
sifatlari, shaxslararo munosabatlar, d stlik,
zaro yaqinlik kabilar ham barqaror
rivojlangan. Islom diniga oid
oyaviy qarashlar shogirdlar ongiga ustozlar tomonidan
tizimli tarzda singdirilgan. Ustozlar madrasalarda islomiy bilimlar vositasida talabalarning
dunyoqarashini rivojlantirib ularni tarbiyalashga muvaffaq b lganlar. Talaba-yoshlar
islomiy bilimlarni
rganishga katta qiziqish bilan intilganlar. Chunki mazkur bilimlar
birinchi navbatda ularning m naviyati va madaniyatini rivojlantirib shaxs sifatida kamol
topishlariga k maklashgan.
K rinib turibdiki, diniy dunyoqarash tufayli ajododlarimiz m naviy-m rifiy
tarbiyaning bitmas-tuganmas asoslarini yaratganlar. Bugungi kunda butun insoniyat
mazkur m rifatdan bahramand b lib,
z tafakkurini boyitishga erishmoqda. Shuning
uchun ham talaba-yoshlarda so lom diniy dunyoqarashni shakllantirish orqali ularni
kasbiy ijtimoiy tuklikka d vat qilish mumkin.
Andijon davlat universiteti
universaljurnal.uz
174
1. Aziziddin Nasafiy. Zubdatul-haqoyiq. N.Komilov tarjimasi. Toshkent.: 2003.
- 289 b.
2. Aziziddin Nasafiy. Komil inson kitobi. VI risola.
122 b.
3.
asari borliq yagonaligi t
risidagi asar.
zbekiston olimlarining ilmiy-amaliy
tadqiqotlari,
2-
(2023).
77 80.
Izvlechenoot
https://www.re-
search.uz/index.php/uzresearch/article/view/270
4.
-ul
muharrir N. Komil. Toshkent.: Yozuvchi, 1997 y. 191 b.
5. Mavlono Rumiy Jaloliddin. M naviyi masnaviy. Birinchi kitob. Fors tilidan
Jamol Kamol tarjimasi. Noshkent.: 2005. 392 b.
