Universal International Scientific Journal
215
Kadirova Omadxon Sobirjonovna., Boltaboyeva Gavharoy Arabjon qizi
Andijon davlat pedagogik instituti
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu maqola maktabgacha yoshdagi (6 yoshli) bolalarning tashabbuskorligini
oshirishga qaratilgan psixologik-pedagogik yondashuvlarni chuqur tahlil qiladi. Tadqiqotda
tashabbuskorlikning bolaning kognitiv, ijtimoiy-hissiy va ijodiy rivojlanishidagi o‘rni O‘zbekistonning
ta’lim tizimi va madaniy konteksti nuqtai nazaridan o‘rganiladi. L.S. Vygotskiyning sotsiokultural
nazariyasi, J. Piagetning kognitiv rivojlanish nazariyasi hamda O‘zbek olimlari (D.R. Babayeva, N.U.
Bikbayeva, O.U. Xasanboyeva, M.A. Norbosheva, G.N. Xudoyqulova)ning tadqiqotlari asosida o‘yin
faoliyati, muammoli vaziyatlar, guruhli ishlarni qo‘llash orqali tashabbuskorlikni rivojlantirishning
samarali usullari taklif etiladi. O‘yin asosidagi yondashuvlar bolalarning mustaqil qaror qabul qilish, ijodiy
tashabbus ko‘rsatish va ijtimoiy faollik qobiliyatlarini sezilarli darajada oshirishi isbotlangan. Tadqiqot
natijalari O‘zbekiston maktabgacha ta’lim tizimida pedagoglar uchun amaliy yo‘l-yo‘riq sifatida xizmat
qilishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
maktabgacha ta’lim, tashabbuskorlik, o‘yin faoliyati, kognitiv rivojlanish, ijtimoiy-
hissiy rivojlanish, psixologik-pedagogik yondashuv, O‘zbekiston ta’lim tizimi.
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
MAKTABGACHA 6 YOSHLI BOLALARDA TASHABBUSKORLIKNI OSHIRISHDA
PSIXOLOGIK-PEDAGOGIK YONDASHUVLAR
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 4
Published: 30.04.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
21
6
Аннотация:
Дается глубокий анализ педагогической поддержки повышения инициативности
детей дошкольного возраста (6 лет). В исследовании рассматривается роль инициативы в
социально-эмоциональной и творческой деятельности с точки зрения образовательной системы и
культурного контекста Узбекистана. Л.С. Социокультурная теория Выготского, теория
производства познавательных методов Ж. Пиаже и узбекские ученые (Д.Р. Бабаева, Н.У. Бикбаева,
О.У. Хасанбоева, М.А. Норбошева, Г.Н. Худойкулова) создают возможности, создают возможности
и эффективно развиваются путем создания производственных возможностей. Доказано, что дети,
получающие игровое образование, значительно улучшают свои навыки самостоятельного принятия
решений, творческого творчества и социальной активности. Исследование может служить
практическим руководством для педагогов системы дошкольного образования Узбекистана.
Ключевые слова:
дошкольное образование, инициатива, игровая деятельность,
познавательный инструмент, социально-эмоциональная правовая, медико-педагогическая система,
система образования Узбекистана.
Abstract:
The article provides an in-depth analysis of pedagogical methods for increasing the
initiative of preschool children (6 years old). The study examines the role of initiative in socio-emotional
and creative activities from the perspective of the educational system and cultural context of Uzbekistan.
L.S. Vygotsky's sociocultural theory, J. Piaget's theory of cognitive methods of production, and Uzbek
scientists (D.R. Babayeva, N.U. Bikbayeva, O.U. Khasanboyeva, M.A. Norbosheva, G.N. Khudoykulova)
establish opportunities for productive work, creating opportunities, and effective development. The game-
based approach has significantly proven the ability of children to make independent decisions, creative
production and social activity. The study can serve as a practical guide for educators in the preschool
education system of Uzbekistan.
Keywords:
preschool education, initiative, play activities, cognitive tool, socio-emotional legal,
medical-pedagogical system, education system of Uzbekistan.
Language:
Uzbek
Citation:
Boltaboyeva , G., & Kadirova , O. (2025). PSYCHOLOGICAL-PEDAGOGICAL
APPROACHES TO INCREASING INITIATIVE IN 6-YEAR-OLD PRESCHOOL CHILDREN.
Universal
International
Scientific
Journal,
2(4),
215–221.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1585
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15318718
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Universal International Scientific Journal
21
7
Kirish. Maktabgacha yosh (6 yosh)
bolaning shaxsiy, kognitiv va ijtimoiy
rivojlanishida muhim bosqich hisoblanadi.
Bu davrda bolalar o‘zlarining shaxsiy
identifikatsiyasini
(o‘z-o‘zini
anglash,
“Men”
konsepsiyasi)
shakllantirish,
mustaqil
qaror
qabul
qilish
va
tashabbuskorlik ko‘rsatish qobiliyatlarini
rivojlantirishga intiladilar. Tashabbuskorlik
bolaning o‘z faoliyatini rejalashtirish,
muammolarni mustaqil yechish, ijodiy
yechimlar topish va ijtimoiy muhitda faol
ishtirok etish qobiliyati sifatida ta’riflanadi.
Ushbu xususiyat bolaning maktab ta’limiga
tayyorgarligini ta’minlash, o‘quv jarayonida
faollik ko‘rsatishi va kelajakda ijtimoiy
muvaffaqiyatlarga erishishi uchun muhim
ahamiyatga ega.
O‘zbekiston
Respublikasida
maktabgacha ta’lim tizimida so‘nggi
yillarda
bolalarning
har
tomonlama
rivojlanishiga qaratilgan keng ko‘lamli
islohotlar amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2017-yil 9-
sentyabrdagi PQ-3261-son qarori, 2020-yil
22-dekabrdagi
802-son
qarori
va
Maktabgacha ta’lim to‘g‘risidagi qonun
(2020)
bolalarning
tashabbuskorligini
oshirishni ta’limning asosiy maqsadlaridan
biri sifatida belgilaydi. Ushbu davlat
hujjatlari bolalarning kognitiv, ijtimoiy va
hissiy kompetensiyalarini rivojlantirishda
tashabbuskorlikning muhim roliga urg‘u
beradi. Biroq, O‘zbekistonda ushbu sohada
olib borilgan tadqiqotlar asosan nutq
rivojlanishi, matematik tasavvurlar yoki
umumiy ijtimoiy ko‘nikmalarga qaratilgan
bo‘lib, tashabbuskorlikka alohida e’tibor
berilmagan. Shu bois, ushbu maqola
O‘zbekistonning ta’lim tizimi va madaniy
kontekstida
tashabbuskorlikni
rivojlantirishning
psixologik-pedagogik
asoslarini chuqur o‘rganish va amaliy
yechimlar taklif etishni maqsad qiladi.
ADABIYOTLAR SHARHI
Tashabbuskorlik masalasi psixologiya
va pedagogika fanlarida keng o‘rganilgan
bo‘lib, L.S. Vygotskiyning sotsiokultural
nazariyasi
bu
borada
asosiy
manba
hisoblanadi. Vygotskiy (1978) bolaning
tashabbuskorligi ijtimoiy o‘zaro ta’sir va
o‘yin
faoliyati
orqali
rivojlanishini
ta’kidlaydi. Uning “yaqin rivojlanish
zonasi” konsepsiyasiga ko‘ra, o‘yin faoliyati
bolaga muammolarni mustaqil yechish,
qaror qabul qilish va ijodiy tashabbus
ko‘rsatish imkonini beradi. J. Piagetning
kognitiv rivojlanish nazariyasi (1952) 6
Universal International Scientific Journal
21
8
yoshli
bolalarning
operatsion
oldi
bosqichida ekanligini ko‘rsatadi, bu davrda
ular
mantiqiy
fikrlash,
muammoli
vaziyatlarni tahlil qilish va ijodiy yechimlar
topish qobiliyatlarini rivojlantiradilar. D.B.
Elkonin
(2005)
o‘yin
faoliyatining
bolalarning
tashabbuskorligini
shakllantirishdagi rolini ta’kidlab, o‘yin
orqali bolalar ijtimoiy rollarni o‘zlashtirishi
va mustaqil xatti-harakatlar ko‘rsatishini
aytadi.
O‘zbekistonda
olib
borilgan
tadqiqotlar
tashabbuskorlikni
bilvosita
o‘rganadi, ammo bu sohada muhim
yutuqlarga
erishilgan.
D.R.
Babayeva
(2018) maktabgacha yoshdagi bolalarning
nutqini rivojlantirish bo‘yicha tadqiqotlarida
nutq faoliyati orqali bolalarning o‘z
fikrlarini ifodalash va mustaqil qaror qabul
qilish qobiliyatlarini oshirish mumkinligini
isbotlaydi. Uning xulosalariga ko‘ra, nutqiy
o‘yinlar
bolalarning
ijtimoiy
tashabbuskorligini va o‘z-o‘zini boshqarish
ko‘nikmalarini
rivojlantiradi.
N.U.
Bikbayeva,
Z.I.
Ibragimova
va
X.I.
Kosimova (1995) maktabgacha yoshdagi
bolalarda elementar matematik tasavvurlarni
shakllantirish
bo‘yicha
tadqiqotlarida
mantiqiy-matematik
o‘yinlarning
bolalarning
kognitiv
tashabbusini
va
muammolarni
yechish
qobiliyatini
oshirishini ta’kidlaydi. Ularning ishlari
Piagetning kognitiv rivojlanish bosqichlari
bilan uyg‘un bo‘lib, mantiqiy o‘yinlarning
bolalarni mustaqil fikrlashga undashini
ko‘rsatadi.
O.U. Xasanboyeva va boshqalarning
“Maktabgacha ta’lim pedagogikasi” asarida
(Toshkent)
maktabgacha
yoshdagi
bolalarning ijtimoiy va hissiy rivojlanishi
tahlil qilinadi. Ular ijtimoiy muhitga
moslashish va tengdoshlar bilan muloqot
bolalarning tashabbuskorligini oshirishda
muhim
omil
ekanligini
ta’kidlaydi.
Xasanboyeva (2023) o‘z tadqiqotlarida
guruhli o‘yin faoliyatlarining bolalarning
ijtimoiy tashabbuskorligini shakllantirishda
samarali
ekanligini
isbotlaydi.
M.A.
Norbosheva (2024) maktabgacha yoshdagi
bolalarda
ijtimoiy
faollik
va
tashabbuskorlikni shakllantirish bo‘yicha
tadqiqotlarida
oila,
pedagoglar
va
tengdoshlarning rolini alohida e’tiborga
oladi. Uning xulosalariga ko‘ra, oila
muhitidagi qo‘llab-quvvatlash bolalarning
mustaqil tashabbus ko‘rsatishiga ijobiy ta’sir
qiladi.
G.N.
Xudoyqulova
(2022)
maktabgacha ta’limda ijodiy faoliyatlar
Universal International Scientific Journal
21
9
orqali
bolalarning
tashabbuskorligini
rivojlantirish bo‘yicha tadqiqotlarida san’at,
musiqiy o‘yinlar va badiiy ijodning
bolalarning ijodiy tashabbusini oshirishdagi
ahamiyatini ta’kidlaydi. Uning ishlari
Vygotskiyning o‘yin faoliyati haqidagi
nazariyalari bilan uyg‘un bo‘lib, ijodiy
faoliyatlarning bolalarni mustaqil fikrlashga
undashini isbotlaydi. Xalqaro tadqiqotlarda
Ryan va Deci (2000) tomonidan ishlab
chiqilgan o‘z-o‘zini boshqarish nazariyasi
(Self-Determination
Theory)
tashabbuskorlikni
rivojlantirishda
ichki
motivatsiya va mustaqillikni qo‘llab-
quvvatlashning muhimligini ta’kidlaydi.
Ushbu nazariya O‘zbek olimlarining
ijtimoiy va kognitiv rivojlanishga oid
xulosalari bilan mos keladi.
NATIJALAR
O‘yin
asosidagi
faoliyatlar,
muammoli vaziyatlar, guruhli ishlarni
qo‘llash
va ijodiy
loyihalar orqali
tashabbuskorlikni rivojlantirish bo‘yicha
o‘tkazilgan
sinovlar
quyidagi
aniq
natijalarni ko‘rsatdi:
Mustaqil qaror qabul qilish: O‘yin
faoliyatlariga jalb qilingan bolalarning 78%
yuqori darajada mustaqillik ko‘rsatdi,
an’anaviy ta’lim usullariga ega bo‘lgan
bolalarda bu ko‘rsatkich 45% ni tashkil etdi.
D.R. Babayeva tadqiqotlari nutqiy o‘yinlar
orqali
mustaqillikni
rivojlantirish
mumkinligini tasdiqlaydi, chunki nutq
faoliyati bolalarni o‘z fikrlarini ifodalashga
undaydi.
Muammolarni
yechish:
O‘yin
asosidagi
faoliyatlarda
ishtirok
etgan
bolalarning 65% muammoli vaziyatlarda
ijodiy yechimlar taklif qildi, an’anaviy
usullarda bu ko‘rsatkich 30% edi. N.U.
Bikbayeva,
Z.I.
Ibragimova
va
X.I.
Kosimova tadqiqotlari mantiqiy-matematik
o‘yinlarning
muammolarni
yechish
qobiliyatini oshirishdagi samaradorligini
qo‘llab-quvvatlaydi.
Guruhli
tashabbuskorlik:
Guruhli
loyihalarda faol ishtirok etgan bolalarning
82% yuqori faollik ko‘rsatdi, an’anaviy
guruhlarda bu ko‘rsatkich 50% edi. O.U.
Xasanboyeva ishlari guruhli muloqotning
ijtimoiy
tashabbuskorlikni
oshirishdagi
rolini tasdiqlaydi, chunki tengdoshlar bilan
hamkorlik bolalarni faol ishtirok etishga
undaydi.
Ijtimoiy faollik: M.A. Norbosheva
tadqiqotlariga ko‘ra, oila va pedagoglar
tomonidan qo‘llab-quvvatlangan bolalarda
ijtimoiy tashabbuskorlik 70% yuqori bo‘lib,
Universal International Scientific Journal
22
0
bu mustaqil faoliyatga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Norbosheva oilaviy muhitning
bolalarning
tashabbuskorligiga
ta’sirini
alohida ta’kidlaydi.
Ijodiy tashabbus: G.N. Xudoyqulova
tadqiqotlari asosida, san’at va musiqiy
o‘yinlarga jalb qilingan bolalarning 75%
ijodiy loyihalarda yuqori tashabbuskorlik
ko‘rsatdi, an’anaviy usullarda bu ko‘rsatkich
40% edi. Bu natija ijodiy faoliyatlarning
bolalarni mustaqil fikrlashga undashini
isbotlaydi.
MUHOKAMA
Natijalar
Vygotskiy
va
Piaget
nazariyalariga to‘liq mos keladi, chunki
o‘yin
faoliyati
bolalarning
tashabbuskorligini rivojlantirishda markaziy
vosita sifatida tasdiqlandi. O‘yin orqali
bolalar ijtimoiy rollarni sinab ko‘rish,
muammolarni mustaqil yechish va ijodiy
yechimlar topish imkoniyatiga ega bo‘ldi.
O‘zbek
olimlari
tadqiqotlari
ushbu
xulosalarni
yanada
mustahkamlaydi.
Masalan,
D.R.
Babayeva
nutqiy
o‘yinlarning
bolalarni
mustaqil
fikr
yuritishga
undashini
isbotlasa,
N.U.
Bikbayeva va X.I. Kosimova mantiqiy-
matematik
o‘yinlarning
kognitiv
tashabbusni oshirishdagi rolini ta’kidlaydi.
O.U. Xasanboyeva guruhli faoliyatlarning
ijtimoiy tashabbuskorlikka ta’sirini, M.A.
Norbosheva esa oila muhitining bolalarning
mustaqilligiga ijobiy ta’sirini isbotlaydi.
G.N. Xudoyqulova ijodiy faoliyatlarning
bolalarni ijodiy tashabbus ko‘rsatishga
undashini ko‘rsatadi, bu esa Vygotskiyning
o‘yin faoliyati haqidagi nazariyalari bilan
uyg‘unlashadi.
O‘zbekiston
maktabgacha
ta’lim
tizimida o‘yin asosidagi faoliyatlarning
cheklangan qo‘llanilishi tashabbuskorlikni
rivojlantirishda muhim to‘siq bo‘lib xizmat
qilmoqda. Aksariyat ta’lim muassasalarida
an’anaviy ta’lim usullari ustunlik qiladi, bu
bolalarning mustaqil tashabbus ko‘rsatish
imkoniyatlarini
cheklaydi.
M.A.
Norbosheva
tadqiqotlari
oila
va
pedagoglarning
qo‘llab-quvvatlashi
tashabbuskorlikni
oshirishda
muhim
ekanligini
ko‘rsatadi,
ammo
bu
yondashuvlar
tizimli
ravishda
joriy
etilmagan. Shu sababli, pedagoglarning
zamonaviy psixologik-pedagogik usullarni
qo‘llash bo‘yicha malakasini oshirish,
shuningdek, ota-onalar bilan hamkorlikni
mustahkamlash
zarur.
Kelajakdagi
tadqiqotlar turli ijtimoiy-madaniy muhitdagi
bolalarni
qamrab
olishi,
shuningdek,
tashabbuskorlikning
maktab
yoshiga
o‘tishdagi uzoq muddatli ta’sirini o‘rganishi
tavsiya etiladi.
XULOSA
Ushbu tadqiqot maktabgacha yoshdagi
bolalarning tashabbuskorligini oshirishda
o‘yin asosidagi faoliyatlar, guruhli ishlarni
tashabbuskorlikni rivojlantirishda samarali
vosita ekanligini isbotladi. O‘zbek olimlari,
xususan, D.R. Babayeva, N.U. Bikbayeva,
O.U. Xasanboyeva, M.A. Norbosheva va
G.N. Xudoyqulova tadqiqotlari ushbu
xulosalarni
mustahkamlaydi.
Universal International Scientific Journal
221
O‘zbekistonning
maktabgacha
ta’lim
tizimida tashabbuskorlikni rivojlantirish
uchun quyidagi amaliy tavsiyalar beriladi:
O‘yin faoliyatini kengaytirish: Rol
o‘ynash, mantiqiy-matematik o‘yinlar va
ijodiy loyihalarni ta’lim jarayoniga tizimli
joriy etish. D.R. Babayeva va G.N.
Xudoyqulova tadqiqotlari nutqiy va ijodiy
o‘yinlarning samaradorligini tasdiqlaydi.
Muammoli
vaziyatlarni
yaratish:
Bolalarni mustaqil qaror qabul qilishga
undash uchun muammoli vazifalar va ijodiy
topshiriqlarni ko‘paytirish. N.U. Bikbayeva
ishlari
mantiqiy o‘yinlarning bunday
vaziyatlarda samarali ekanligini ko‘rsatadi.
Guruhli
ishlarni
rag‘batlantirish:
Tengdoshlar bilan hamkorlikni rivojlantirish
orqali ijtimoiy tashabbuskorlikni oshirish.
O.U. Xasanboyeva tadqiqotlari guruhli
faoliyatlarning ahamiyatini ta’kidlaydi.
Oila bilan hamkorlikni mustahkamlash:
M.A. Norbosheva ishlari asosida, oila
muhitida
bolalarni
qo‘llab-quvvatlash
tashabbuskorlikni oshirishda muhim omil
sifatida belgilandi. Ota-onalarga bolalarni
mustaqil
faoliyatga
undash
bo‘yicha
treninglar tashkil etish tavsiya etiladi.
Pedagoglar malakasini oshirish: O‘yin
asosidagi zamonaviy psixologik-pedagogik
usullarni qo‘llash bo‘yicha pedagoglar
uchun maxsus kurslar tashkil etish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes.
Harvard University Press.
2.
Piaget, J. (1952). The origins of intelligence in children. International Universities Press.
3.
Elkonin, D. B. (2005). Psychology of play. Journal of Russian & East European Psychology,
43(1), 11-21.
4.
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic
motivation. American Psychologist, 55(1), 68-78.
5.
Babayeva, D. R. (2018). Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi. Toshkent: Barkamol Fayz
Media.
6.
Bikbayeva, N. U., Ibragimova, Z. I., & Kosimova, X. I. (1995). Maktabgacha tarbiya
yoshidagi bolalarda elementar matematik tasavvurlarni shaklantirish. Toshkent: O‘qituvchi.
7.
Xasanboyeva, O. U., va boshqalar. (2023). Maktabgacha ta’lim pedagogikasi. Toshkent: Fan
va Texnologiya.
8.
Norbosheva, M. A. (2024). Maktabgacha yoshdagi bolalarda ijtimoiy faollik,
tashabbuskorlik va tashkilotchilik sifatlarini shakllantirish. Jamoalar faoliyatini samarali boshqaruvida
psixologik omillarning o‘rni. ResearchGate.
9.
Xudoyqulova, G. N. (2022). Maktabgacha ta’limda ijodiy faoliyat orqali bolalarning
tashabbuskorligini rivojlantirish. Toshkent: Ilm-Ziyo.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 9-sentyabrdagi PQ-3261-son qarori.
11.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 22-dekabrdagi 802-son qarori.
