MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
85
TALABALARNING TINGLAB TUSHUNISH VA ANGLASH QOBILIYATLARINI
RIVOJLANTIRISHDA GERMENEVTIK TA’LIMOT
Andijon davlat pedagogika instituti
maktabgacha ta’lim kafedrasi mudiri
Kaziyeva Turg‘unoy Tursunboyeva
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15226645
Annotatsiya.
Ushbu maqola talabalarning tinglab tushunish va anglash qobiliyatlarini
rivojlantirishda germenevtik ta’limotdan foydalanish usullari va texnologiyalarini tahlil qilishga
bag‘ishlangan. Maqolada germenevtika nazariyasining ta’lim jarayonidagi o‘rni, tinglashni chuqur
anglash va talqin qilishning ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Germenevtik yondashuvni amaliyotga
tatbiq etish orqali talabalarning analitik fikrlash va kritik tahlil qilish ko‘nikmalari oshishi
ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
germenevtika, tinglab tushunish, anglash qobiliyati, ta’lim texnologiyalari,
germenevtik doira, kontekstual tahlil, refleksiv tinglash, dialog-suhbat texnologiyasi, ma'nolar
interpretatsiyasi, tanqidiy fikrlash.
Zamonaviy
ta’lim
paradigmasi
doirasida talabalarning kognitiv qobiliyatlarini har tomonlama rivojlantirish masalasi tobora
dolzarblashib bormoqda. Ayniqsa, tinglab tushunish va anglash ko‘nikmalari - intellektual
faoliyatning fundamental asosi sifatida alohida e'tiborni talab etadi. Bu jarayon shunchaki
eshitilgan ma'lumotni mexanik qayta ishlab chiqish emas, balki axborotni chuqur idrok etish, uni
tizimlashtirish, tahlil qilish, ma'no qatlamlarini ochish va shaxsiy tajriba bilan uyg‘unlashtirish
kabi murakkab intellektual operatsiyalarni qamrab oladi. Bugungi raqamli jamiyatda axborot
hajmi keskin oshib borayotgan, turli g‘oyalar va qarashlar o‘rtasidagi raqobat kuchayib borayotgan
bir sharoitda, talabalarning tinglab tushunish va anglash salohiyatini samarali rivojlantirish
metodologiyasini ishlab chiqish muhim ilmiy-pedagogik vazifa hisoblanadi. Ushbu muammoga
yechim izlash jarayonida germenevtik ta’limot muhim metodologik tayanch bo‘lib xizmat qilishi
mumkin.
Germenevtika
– matnlarni talqin qilish haqidagi ta’limot sifatida uzoq tarixiy evolyutsiyani
bosib o‘tgan falsafiy-metodologik yo‘nalish bo‘lib, dastlab diniy matnlarni sharhlash nazariyasi
sifatida shakllangan bo‘lsa, XIX-XX asrlarga kelib, umuman inson tafakkuri va madaniyatining
universal tushunish mexanizmlarini o‘rganadigan fundamental falsafiy ta’limotga aylandi.
Germenevtika matnni nafaqat so‘zma-so‘z ma'nosida, balki uning konteksti, yaratilish shart-
sharoitlari, muallifning niyati, o‘quvchining tajribasi va boshqa komponentlarni inobatga olgan
holda tushunish va talqin qilish tamoyillarini taqdim etadi. Ushbu maqolada germenevtik
ta’limotning asosiy g‘oyalari va tamoyillarini tinglab tushunish va anglash ko‘nikmalarini
rivojlantirish kontekstida qayta osmislash, germenevtik yondashuvga asoslangan pedagogik
strategiyalar, usullar va texnologiyalarni tizimlashtirish hamda ularning amaliy tatbiqini tadqiq
etish maqsad qilib qo‘yilgan. Tadqiqot natijalarining nazariy ahamiyati shundaki, u germenevtik
falsafa va zamonaviy pedagogik nazariyalar o‘rtasidagi integratsiyani chuqurlashtiradi, tinglab
tushunish va anglash jarayonlarining murakkab mexanizmlarini tushunishga yangicha yondashuv
taqdim etadi. Amaliy jihatdan esa, tadqiqot natijalari oliy ta’lim muassasalari o‘quv jarayonini
takomillashtirish, o‘qitish metodikasini boyitish, ta’lim samaradorligini oshirish va talabalarning
intellektual salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish uchun qimmatli manba bo‘lib xizmat qiladi.
Germenevtika nazariyasi, dastlab diniy matnlarni talqin qilishda paydo bo‘lgan bo‘lsa-da,
bugungi kunda kengroq doirada qo‘llanilmoqda. U matnni yoki nutqni to‘liq va aniq tushunishga
erishish uchun kontest, vaqt, madaniyat kabi omillarni hisobga olishni taqozo etadi.
Germenevtikaning asosiy maqsadi – o‘quvchining matnni faqat yuzaki emas, balki chuqurroq, har
tomonlama tushunishiga yordam berishdir. Bu nafaqat til o‘rganish jarayonida, balki talabalarning
fikrlash jarayonlarini rivojlantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Tinglab tushunish qobiliyati til
o‘rganishda va akademik faoliyatda muvaffaqiyatli bo‘lish uchun zaruriy ko‘nikmadir. Talabalar
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
86
nafaqat tinglab, balki eshitilgan ma’lumotni anglab, izoh berishlari kerak.
Germenevtik ta’limotning asosiy tamoyillari bunga yordam beradi. Masalan, matnni tinglagan
talaba faqat o‘sha matnni anglabgina qolmay, uning orqasida yotgan ijtimoiy, madaniy va tarixiy
kontekstni ham tushunishga harakat qiladi. Germenevtika nafaqat ma’lumotni qabul qilishni, balki
uni tahlil qilishni, savollar berishni, va eng muhimi – talqin qilishni talab qiladi. Bu jarayon talaba
uchun faqat bilim olish emas, balki unga tanqidiy va analitik yondashuvni o‘rgatadi.
Germenevtik ta’limotni amaliyotda qo‘llash uchun bir qancha texnologiyalar va metodlar
mavjud. Ulardan ba’zilarini ko‘rib chiqamiz:
1.
Matnning kontekstual talqini-
Talabalar matnni o‘qishdan oldin yoki eshitishdan oldin
uning tarixi, madaniy konteksti va yaratilish sharoitlarini o‘rganishadi. Bu yondashuv matnni
yuzaki emas, balki chuqurroq tushunishga yordam beradi.
2.
Savollar berish-
germenevtik yondashuvda savollar berish muhim rol o‘ynaydi. Talabalar
matnni tinglash davomida yoki undan keyin o‘zlarini qiziqtirgan savollarni berishadi. Bu, ularning
faolligini oshiradi va o‘quvchilarga matnni yanada chuqurroq talqin qilish imkoniyatini yaratadi.
3. Jamoavaiy munozara-
jamoaviy munozaralar va fikr almashish jarayonlari germenevtik
metodni qo‘llashning samarali usulidir. Bu orqali talabalarning fikrlarini kengaytirish, boshqalar
fikri bilan tanishish va matnning turli talqinlarini muhokama qilish mumkin.
4.Tahlil va talqin mashqlari-
talabalar matnni tinglash yoki o‘qish davomida tahlil qilish,
uning strukturasini o‘rganish va asosiy fikrlarni ajratib olish bo‘yicha mashqlar bajaradilar. Bu
orqali tinglab tushunish qobiliyatlari rivojlanadi.
Germenevtik ta’limotning asosiy afzalligi shundaki, u talabalarni passiv eshituvchidan faol
ishtirokchiga aylantiradi. Talabalar nafaqat matnni tinglab, balki uning ichki ma'nosini anglashga
harakat qiladilar. Bu ularning analitik fikrlash qobiliyatlarini rivojlantiradi, savollar berishga va
turli nuqtai nazarlardan fikr yuritishga undaydi. Germenevtik yondashuv, shuningdek, talabalarga
tanqidiy fikrlashni o‘rgatadi, bu esa ular uchun akademik muvaffaqiyatni ta’minlashda muhimdir.
Germenevtik ta’limot talabalarning tinglab tushunish va anglash qobiliyatlarini
rivojlantirishda samarali metodologik asos bo‘lib xizmat qilishi bugungi kun ta’lim tizimida tobora
dolzarblashib bormoqda. Bu ta’limot shunchaki matnni tinglab yuzaki tushunishdan chuqur
anglash va talqin qilish darajasiga ko‘tarilishni ta’minlaydi.
Birinchidan,
germenevtik yondashuv
talabalarni tinglab tushunishda passiv emas, balki faol ishtirokchiga aylantiradi. Talabalar matn
bilan dialogga kirishadi, savollar beradi, taxminlar qiladi va o‘z talqinlarini yaratadi. Bu jarayon
ularning nafaqat eshitish ko‘nikmalarini, balki mantiqiy, analitik va tanqidiy fikrlash
qobiliyatlarini ham rivojlantiradi.
Ikkinchidan,
germenevtik ta’limot talabalarni matnni keng
kontekstda tushunishga o‘rgatadi. Ular tinglaydigan matnning tarixiy, madaniy, ijtimoiy va
shaxsiy kontekstlarini hisobga oladi, bu esa ularning dunyoqarashini kengaytiradi va hodisalarni
turli nuqtai nazarlardan ko‘rib chiqish qobiliyatini shakllantiradi.
Uchinchidan,
germenevtik
yondashuv talabalarning o‘z-o‘zini anglash va refleksiya qobiliyatlarini rivojlantiradi. Ular
nafaqat matnni tushunishadi, balki o‘z tushunish jarayonlarini ham tahlil qiladilar. Bu
metakognitiv ko‘nikmalar umuman ta’lim olish jarayonida muhim ahamiyatga ega.
To‘rtinchidan,
germenevtik metodlar orqali talabalar matnlarning ko‘p qatlamli ma'nolarini anglashga
o‘rganadilar. Bu ularga adabiyot, san'at, falsafa, tarix kabi gumanitar sohalarda chuqurroq bilim
olish imkonini beradi.
Beshinchidan,
germenevtik ta’limot asosidagi o‘qitish texnologiyalari -
germenevtik dialog, germenevtik doira, interpretatsiya va refleksiya - o‘quv jarayonini yanada
qiziqarli va samarali qiladi. Bu texnologiyalar talabalarni faol o‘rganishga, hamkorlikda ishlashga
va o‘z fikrlarini erkin ifoda etishga undaydi. Zamonaviy globallashuv va axborot jamiyati
sharoitida turli madaniyat vakillari o‘rtasidagi muloqot tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Germenevtik yondashuv talabalarni boshqalarning nuqtai nazarini tushunish, turli fikrlarni hurmat
qilish va konstruktiv muloqot olib borish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
Germenevtik ta’limot talabalarning umuman o‘qishga, izlanishga va bilim olishga bo‘lgan
motivatsiyasini oshiradi. Ular tinglab tushunish jarayonini mexanik vazifa sifatida emas, balki
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
87
ma'noli va qiziqarli faoliyat sifatida qabul qiladilar. Bu esa umrbod o‘rganish
tamoyillarini shakllantirishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Xudoyberganova, Z. (2021). “Germenevtik ta’limot asoslari va uning til
o‘rganishdagi ahamiyati”. Toshkent: Fan va ta’lim.
2.
Rahimov, B. (2020). “Tinglab tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirishda
germenevtik yondashuv”. O‘zbekiston Milliy Universiteti ilmiy to‘plami.
3.
Nazarov, Q. (2019). “Germenevtika: matn talqini va tushunish nazariyasi”.
Samarqand: SamDU nashriyoti.
4.
Abdullayev, A. (2018). “Matn tushunish va talqin qilish ko‘nikmalarini
rivojlantirishda germenevtik ta’limotning o‘rni”. Toshkent Davlat Pedagogika Universiteti
Axborotnomasi.
