MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
697
AUTIZM SINDROMLI BOLALAR
Andijon Pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim fakulteti maxsus
pedagogika: Logopediya yo‘nalishi
101-guruh talabasi To‘xtasinova Dilnoza
anjanboyevasanobar@gmail.com
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15258461
Annotatsiya:
Ushbu maqola har bir Ushbu maqolada autizm sindromiga chalingan
bolalar, autism belgilari, autizm sindromiga chalingan bolalar rivojlanish xususiyatlari,
autizm sindromili bolalarda kognitiv jarayonlar buzilishlarining psixologik omillari hamda
uning amaliy jihatlari keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
Autizm, kognitiv, shizofreniya, emotsional
qiyinchilik, autistic.
Autizm (grek tilida autos –o’zi) –bu atama 40 yil oldin kirib kelgan, munozarali, lekin
ba’zilarning bahslashib kelishicha, shaxsga (odatda bolaga) “autistlik” deb tashxis qo‘yish
mumkin. Bu hastalikning asosiy belgilari –bolaning muloqot qilishdagi qiyinchiligi, boshqa
odamlar bilan aloqa qilishdan o’zini tortib, go‘yo o‘zining olamida yashayotgandek tuyuladi.
Autizm miya faoliyatining buzilishi bo’lib, atrofdagilar bilan bo’ladigan muloqot chog’ida
ularda turli muammolar kelib chiqadi. Ushbu kasallikka erta tashxis qo’yilishi bemorlarga
jamoa orasida o’z o’rnini topishga yordam beradi. Millat, elat, madaniyat, din va ijtimoiy
tabaqa tanlamaydigan bu sindrom ayollarga nisbatan erkaklarda ko’proq uchraydi. Shunday
fikrlar ham ilgari surilganki, bolalarga qilinadigan vaksinalar autizmga sabab bo’lishi mumkin.
Biroq bu fikr haqiqatdan ancha yiroq bo’lganligi bois o’z tasdig’ini topmagan. Autizm asab
sistemasining kasalliklaridan biridir. Ushbu nuqson bolalarda turlich namoyon bo’ladi. Ayrim
olimlar fikricha, autizm ruhiy kasalliklarning belgilaridan biri bo’lib, bunda bola tevarak –
atrofga nisbatan befarq, beparvo bo’ladi. Natijada atrofdagilar bilan aloqada bo’lmaydi
muloqot qilmaydi. Bola o’z–o’zi bilan bo’lib, o’zich hayajonlanib kuyinib, nimalardandir
tashvishlanib o’z ichki dunyosida yashaydi. Ba’zi bolalarda emotsional qiyinchiliklar mavjud
bo’ladi. Autizm bolada har xil darajada namoyon bo’lishi mumkin. Maktabg yangi kelgan
bolalarda autizmga o’xshash belgilar paydo bo’lishi mumkin, chunki bola yangi muhit,
yangi sharoitga yangi odamlarga hali o’rganmagan bo’ladi. Og’ir darajadagi autizmda aqli
zaiflik belgilari kuzatilishi mumkin. Autizmning yengil holatida esa tarbiyachi bolaning kun
tartibini to’g’ri tashkil etishi kerak. Bolaningfaoliyatini uyg’unlashtirish guruhdagi bolalar
bilan munosabatini yaxshilash psixoteropeftik tushuntirish ishlarini izchillik bilan olib
borishi maqsadga muvofiqdir. Tarbiyachi ota –onalar bilan tez –tez tushuntirish ishlarini
o’tkazishi zarur. Bolaga haddan tashqari ko’p etibor bermaslik lozim. Bola oilada o’zini
hamma qatori his etishi kerak. Bolaga qo’lidan keladigan ishlarni buyurish va bajargan ishini
maqtab qo’yish, bolani qo’llab –quvvatlash. Maktabgacha ta’lim tashkiloti hodimlari bola
uchun qulay sharoit yaratib berib, unga yaxshi muomilada bo’lgan holda uning
ijtimoiy moslashuvini amalga oshirishga yordam berishlari lozim. Autizmning og’ir
holatlarida bola shifokor nazoratida dori –darmonlar bilan davolanishi maqsadga muvofiqdir.
Autizmli buzilishlarning ifodalanish darajasi turli xil toifadagi bolalarda o’zgaruvchandir.
O.N.Nikolskaya va boshqalarning (1997) klassifikatsiyaga binoan, autizmli bolalarni 4 toifaga
ajratib o’rganishgan.Hozirgi kunda yordamga muhtoj bolalar va yosh o’smirlarning ta’limiy
uslubiy yordam olishlari uchun qulay sharoitlar yaratish maqsadida davlatimiz tomonidan
turli shart –sharoitlar, chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Autizm kasalligi yoshga qarab
quyidagilarga bo’linadi:Erta bolalik autizmi 2 yoshgacha; Bolalik autizmi 2-11 yoshgacha;
O’smirlik autizmi 11-18 yoshlargacha. O’smirlik autizmida belgilarga autistning gormonal
o’zgarishlari ham qo’shiladi. Diagnozni faqatgina belgilarga asoslanib, psixiatr shifokor
qo’yadi. Ko’pchilik autist bolalar adabiyotlarda keltirilgan autizm belgilariga mos
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
698
kelmasligi mumkin. Ba’zi hollarda autist bolalar insonlar bilan muloqotga ham
kirishishlari mumkin, bu esa diagnoz qo’yishda qiyinchiliklar tug’diradi.
Murakkabliklar
Ijtimoiy aloqalar, muloqot va xatti-harakatlar bilan bog'liq muammolar quyidagilarga olib
kelishi mumkin:
Maktabda va muvaffaqiyatli o'qish bilan bog'liq muammolar
Ish bilan bog'liq muammolar
Mustaqil yashay olmaslik
Ijtimoiy izolyatsiya
Oila ichidagi stress
Qurbonlik va zo'ravonlik
Xavf omillari
Autizm spektrining buzilishi tashxisi qo'yilgan bolalar soni ortib bormoqda. Bu aniqroq
aniqlash va hisobot berish yoki holatlar sonining haqiqiy o'sishi yoki ikkalasi bilan bog'liqmi, aniq
emas.
Autizm spektrining buzilishi barcha irq va millatdagi bolalarga ta'sir qiladi, ammo ba'zi
omillar bolaning xavfini oshiradi. Bularga quyidagilar kiradi:
Farzandingizning jinsi. O'g'il bolalarda autizm spektrining buzilishi qizlarga qaraganda
taxminan to'rt baravar ko'p.
Oila tarixi. Autizm spektrining buzilishi bo'lgan bitta bolasi bo'lgan oilalarda ushbu
kasallikka chalingan boshqa bola tug'ilish xavfi ortadi. Shuningdek, autizm spektrining buzilishi
bo'lgan bolaning ota-onalari yoki qarindoshlari ijtimoiy yoki muloqot qobiliyatlari bilan bog'liq
kichik muammolarga duch kelishlari yoki kasallikka xos bo'lgan muayyan xatti-harakatlarni
amalga oshirishlari odatiy hol emas. Boshqa buzilishlar: Muayyan tibbiy sharoitlari bo'lgan
bolalarda autizm spektrining buzilishi yoki autizmga o'xshash alomatlar xavfi odatdagidan yuqori.
Misollar, mo'rt X sindromi, intellektual muammolarni keltirib chiqaradigan irsiy kasallik; tuberous
skleroz, miyada yaxshi xulqli o'smalar paydo bo'ladigan holat; va Rett sindromi, irsiy holat deyarli
faqat qizlarda uchraydi, bu bosh o'sishining sekinlashishiga, aqliy zaiflikka va qo'ldan maqsadli
foydalanishni yo'qotishiga olib keladi.
Juda erta tug'ilgan chaqaloqlar. Homiladorlikning 26 xaftasidan oldin tug'ilgan
chaqaloqlarda autizm spektrining buzilishi xavfi ko'proq bo'lishi mumkin.
Ota-onalarning yoshi. Katta ota-onalardan tug'ilgan bolalar va autizm spektrining buzilishi
o'rtasida bog'liqlik bo'lishi mumkin, ammo bu aloqani o'rnatish uchun ko'proq tadqiqotlar talab
etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Autizm:Innovatsion yondashuvlar va harakat strategiyasi II Xalqaro ilmiy amaliy
konferensiya to’plami.
2.Nurmatova D.G,Autist bolalarni ijtimoiy-psixologik moslashtirish tizimini
takomillashtirishning nazariy-metodologik asoslari’’. -2020.
3. V.S. Raxmanova Defektologiya asoslari 151-bet
4. L.R. Mo‘minova Autizm sabablari, turlari va bartaraf etish metodikalari
