MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
694
DISPRAKSIYA
Andijon davlat pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim fakulteti
Maxsus pedagogika logopediya
yo‘nalishi To‘xtasinova Dilnoza
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15258422
Annotatsiya:
Dispraksiya bolalarda jismoniy va aqliy harakatlarni o‘zlashtirishda
qiyinchiliklarni yuzaga keltiruvchi kasallik hisoblanib, bu atama barcha pedagoglarga tanish
bo‘lmasada har bir guruhda 1 nafar bolada dispraksiya mavjud. Ushbu maolada bolalarda
uchraydigan dispraksiya jarayoning ayrim simptomlari va uni muqobil davolash usullari haqida
ma’lumot beriladi.
Kalit so‘zlar:
Disprakasiya, motor, ideomotor, idrok, otistik spektor muqobil, APA
Dispraksiya bu harakatdan buzulish bo‘lishi mumkin, bolada nutq tarafdan buzulish
bo‘ladi, yozishda, o‘qishda misol: uchun bola telefon o‘qimaydi balki, tipon o‘qiydi va nutqdan
qaytarishda muammo bo‘ladi. Bo‘g‘in buzulish motor reja buzulishi misol uchun: bolaga, meni
orqamdan qaytar deb aytsangiz qarsak chalib quloqni ushlash va shunga o‘xshash harakatlarni
qaytara olmaydi. Oddiy harakatlardan ham ko‘plab muammolarga duch keladi. Bitta oyog‘ida
turmaydi , bitta oyog‘ida sakrashga qiynaladi va yuz praksisida ham muammolar bo‘lishi
mumkin. Dispraksiya "praksisning (harakatning) parchalanishi dis (buzulish)" va "o‘yindan
tuzilgan malakali vazifalarga qadar hayotning barcha jabhalarida ixtiyoriy vosita
qobiliyatlaridan samarali foydalana olmaslik" deb ta'riflangan. Dispraksiya na psixologik, na
ijtimoiy muammoga, na aqliy zaiflikka bog‘liq emas
.
Muqobil, psixologiyaga asoslangan ta'rif
“Idrok eshishda muammolar, ayniqsa vizual-motor va kinestetik motorlar bilan bog‘liq
muammolardan kelib chiqadigan vosita qiyinchiliklari”. Ya’ni agar boladan olov deyish
so‘ralsa opov deb qaytaradi. Tibbiyot va ilmiy jamoalarda dispraksiya odatda orttirilgan emas,
balki rivojlanish bilan bog‘liq bo‘lgan jismoniy harakatni tashkil qilish, rejalashtirish va amalga
oshirishdagi buzilishni anglatadi. Dispraksi bo‘lgan ko‘pchilik odamlar g‘oyaviy yoki
rejalashtirish dispraksiyasi va ideomotor yoki ijro etuvchi dispraksiyaning kombinatsiyasini
namoyon qiladi; g‘oyaviy yoki rejalashtirish dispraksiyasi rejalashtirish va muvofiqlashtirishga
ta'sir qiladi va ideomotor yoki ijro etuvchi dispraksiya ya’ni o’qish ravonligi va tezligiga ta'sir
qiladi.
Dispraksiya, qiyin bo‘lishi mumkin, chunki bolaning funktsional qobiliyatlari ularning
oilasi, shuningdek, maktab va tengdoshlar guruhining munosabatiga qarab turlicha talqin
qilinishi mumkin, shuning uchun bir xil profildagi motorli muammolarga ega bo‘lgan ikkita
bola ham bo‘lishi mumkin. Dispraksiya tibbiy holat emas, balki ijtimoiy kasallik sifatida
ko‘rish mumkin. Ushbu atama sog‘liqni saqlash va ta'lim sohasi mutaxassislari tomonidan
bolaning mashg‘ulotlarda noqulayligi yoki qo‘polligini belgilash uchun tobora ko‘proq
foydalanilmoqda. Binobarin, dispraksiya ijtimoiy emas, balki tibbiy buzilish sifatida ko‘rib
chiqilishi ham mumkin, garchi uni o‘ziga xos tibbiy tashxis emas, balki "miya falaj" atamasiga
o‘xshash sindromning tavsiflovchi atama deb hisoblash kerak. U ko‘pincha zaif
muvofiqlashtirish, qo‘pollik yoki noqulaylik belgilarini tavsiflash uchun hamma tushunadigan
atama sifatida ishlatiladi va shuning uchun bolaning jismoniy harakatlarini rejalashtirish va
bajarishdagi qiyinchiliklari aniq nevrologik kasalliklar tufayli yuzaga kelishi mumkinligini
hisobga olmaslik imkoniyatiga ega. Autizm va bolalar serebral falajida ham dispraksiya huddi
yondosh kasallik singari ko‘zga tashlanadi. Dispraksiya harakatni muvofiqlashtirishning
buzilishini o‘z ichiga olganligi haqida keng kelishuv mavjud bo‘lsa-da, aniqroq ta'rif bo‘yicha
konsensus yo‘q. 1994 yilda Buyuk Britaniyada dispraksiya bo‘yicha birinchi fanlararo forumda
barcha taqdim etilgan atamalarni ta'rifni aniqlay olmadi, ammo ikkita taklif, taklif qilingan:
Ma'lum bo‘lgan nevrologik holat yoki intellektual buzilish bo‘lmasa, dispraksiya - bu harakatni
rejalashtirish, tashkil etish va muvofiqlashtirish qobiliyati. Bu nozik va qo‘pol motor
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
695
muammolari yoki nutq qiyinchiliklariga olib keladi. Dispraksik bolalar bu -
jismoniy yoki nevrologik kasalliklari bo‘lmaganda, ixtiyoriy harakat faoliyatini nazorat qilish
va muvofiqlashtirishda qiyinchiliklarga duch keladigan bolalar hisoblanadi. Dispraksiyani
aniqlashdagi qiyinchilik yillar davomida o‘zlashtirishda qiyinchiliklarga duchor bo‘lgan
bolalarni tasvirlash uchun ishlatilgan turli atamalar bilan murakkablashdi. Ushbu bolalarni
ko‘rgan turli mutaxassislarning kelib chiqishi, ularning tajribasi va ahvoli bilan tanishishi
terminologiyaga ta'sir ko‘rsatdi. Rivojlanish apraksiyasini dispraksiyadan ajratib bo‘lmaydi,
idrok vositasi, disfunktsiya va vosita o‘rganish qiyinligi ham dispraksiya bilan bir xil.
Muvofiqlashtirilgan harakat hissiy ma'lumotni birlashtirish bilan bog‘liq va bu sohadagi
qiyinchiliklar dispraksi bo‘lganlarning ayrimlarida sezilarli darajada bo‘lishi mumkin. Sensorli
integratsiyadagi qiyinchiliklarni aniqlash davolanishga yordam beradi va dispraksiyani
tushuntirishda foydalaniladi, ammo bu tashxis haligacha tasdiq topmagan.
Dispraksiya bilan og‘rigan bolalar va o‘smirlar xulq-atvor yoki o‘rganishda
qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin (masalan, disleksiya), ammo ular dispraksiyaning
ajralmas qismi emas, balki birgalikdagi kasalliklar sifatida ko‘rib chiqilishi kerak.
Muvofiqlashtirishda qiyinchiliklarga duchor bo‘lgan bolalarning yarmidan ko‘pi ham diqqat
bilan bog‘liq muammolarga ega va bu birlashgan muammolar diqqat, vosita nazorati va idrok
etishda nuqsonlarni (Diqqat va vosita idrokining buzulishi) o‘z ichiga olgan buzilishni tan olish
uchun yetarli darajada keng tarqalgan bo‘lishi mumkin. Boshqa xulq-atvor muammolari,
shuningdek, Diqqat va vosita idrokining buzulishi bo‘lganlarda tez-tez uchraydi va qarama-
qarshilik buzilishi va hatto otistik spektr buzilishi bilan o‘zaro bog‘liqliklar mavjud. Diqqat va
vosita idrokining buzulishi kontseptsiyasi foydali bo‘lsa-da, qisqartma, ayniqsa, o‘zini past
baholaydigan bemorlarga nisbatan qo‘llanilganda, juda omadsiz yakunlanishi mumkin. Diqqat
va vosita idrokining buzulishi o‘rniga Rivojlanishni muvofiqlashtirish buzulishi "plyus" kabi
muqobil atama ishlatilishini talab qiladigan olimlar ham yetarlicha. Dispraksiya atamasini
hamma o‘rganuvchilar har xil nomlar bilan atashadi . Ammo dispraksi bo‘lgan insonlari uchun
bu atama ancha yillardan beri tushunarli atama sifatida ishlatilib kelinmoqda. Rivojlanishni
muvofiqlashtirish buzulishi atamasi ko‘plab ittifoqdosh sog‘liqni saqlash mutaxassislari
tomonidan rivojlanish bilan bog‘liq bo‘lgan muvofiqlashtirish muammolari bo‘lgan bolalarni
tasvirlash uchun afzal qilingan atamadir. Chunki Dispraksiyada rivojlanib borish jarrayonida
o‘rganilishi kerak bo‘lgan bilimlarni egallash qiyinlashadi. Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasi
yoki qisqartirilgan shakli APA Rivojlanishni mufoviqlashtirish buzulishi tashxisini faqat to‘rtta
diagnostika komponenti mavjud bo‘lganda qo‘yish kerak deb hisoblaydi. Natijada paydo
bo‘ladigan vosita qiyinchiliklari akademik yutuqlarga yoki kundalik hayot faoliyatiga xalaqit
beradi. Sog‘liqni saqlash va ta'lim sohasi mutaxassislari o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rov
Rivojlanishni muvofiqlashtirish buzulishi va dispraksiyaning ta'rifi va o‘rtasidagi farq haqida
keng tarqalgan noaniqlikni ko‘rsatdi. Bundan tashqari, adabiyotda u yoki bu atamani
qo‘llashning mantiqiy asoslari aniq emas. Shuning uchun Rivojlanishni muvofiqlashtirish
buzulishi va dispraksiyani sinonim deb hisoblash kerak. Bu miyadan kelgan xabarlarning tana
bo'ylab uzatilishining buzilishi tufayli yuzaga keladi, bu vazifalarning "silliq" tarzda
bajarilishiga to'sqinlik qiladi. Dispraksiya Buyuk Britaniyada 10 kishidan biriga ma'lum
darajada ta'sir qiladi, 2% esa og'ir azob chekadi, Ta'limda Qiyinchiliklari bo'lgan Odamlar
uchun Jamg'arma statistik ma'lumotlariga ko'ra. Dispraksiya jamg'armasi AQSh ma'lumotlariga
ko'ra, dunyo bo'ylab bolalarning 6 foizi ma'lum darajada azoblanadi. NHS statistikasi shuni
ko'rsatadiki, o'g'il bolalar qizlarga qaraganda to'rt baravar ko'proq azoblanadi. Chaqaloqlar yoki
chaqaloqlarda belgilar aniq bo'lishi mumkin, ular ko'pincha emaklash, yurish yoki o'zlarini
ovqatlantirish uchun ko'proq vaqt talab etadi. Keyin bolalar yozish, o'ynash yoki velosiped
haydashda qiynalishi mumkin, kattalar esa mashina haydash qiyin bo'lishi mumkin. Ba'zi
bemorlar nutqining ta'sirlanish ham kuzatiladi. Shuningdek, ular diqqatni jamlash,
ko'rsatmalariga rioya qilish yoki yangi ko'nikmalarni egallashda qiynalishi mumkin.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
696
Xulosa
qilib
aytganda,
dispraksiya
harakat
va
motor
koordinatsiyalashuvining qiyinligi bilan bog‘liq holatdir. Bu muammo bolalik davrida ko‘proq
kuzatiladi, lekin kattalarda ham davom etishi mumkin. Dispraksiya harakatlarni amalga
oshirishda va o‘z-o‘zini boshqarishda qiyinchiliklar keltirib chiqaradi. Dispraksiya bilan
bog‘liq muammolar xarakatning aniq va o‘z vaqtida bajarilishida, shu jumladan, oddiy kundalik
ishlar, o‘qish yoki sportda ko‘rinadi. Bolalarda ehtiyojlarga mos keladigan rivojlanish
mashqlari va terapevtik yordamlar yordam berishi mumkin. Ota-onalar va o‘qituvchilar
dispraksiyali bolalar bilan to‘g‘ri muloqot qilish va ularga qo‘llab-quvvatlash berishlari
muhimdir. Bunday holatlarni aniqlash va vaqtida konpensiatsiya qilish, bolalarning ijtimoiy va
emotsional rivojlanishini yaxshilashga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
"Motor Coordination Disorders in Children" - muallif: Marjorie H. R. L. M. D.
K. McGrath
2.
"Developmental Coordination Disorder: A Guide for Parents and Professionals"
- muallif: Amanda T. G. M. J. L. M. K. B. R. Joshi
3.
"Understanding Dyspraxia" - muallif: M. A. British Dyspraxia Foundation
4.
"The Dyspraxia Workbook: A Practical Guide for Teachers" - muallif: Diana
Hudson
5.
"Children with Dyspraxia: A Handbook for Parents and Teachers" - muallif:
Penny McGarry
