MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
632
O‘ZB
Е
KISTONDA YOSHLARDA FUQAROLIK POZITSIYASINI
SHAKLLANTIRISH MASALALARI
Andijon davlat pedagogika
instituti mustaqil tadqiqotchisi
Sulaymonov Maxmudbek Shuxratbekovich
@maxmudjon.sulaymonov@gmail.com
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15256123
v
Annotatsiya:
ushbu ilmiy maqolada yoshlarda fuqarolik pozitsiyasining shakllantirish
masalalari va fuqarolik pazitsiyasini shakllantirishga oid va milliy o‘ziga xoslikdan k
е
lib chiqib
amalga oshirish mumkin bo‘lgan qator masalalar ochib berilgan.
Kalit so`zlar:
yoshlar, pozitsiya, fuqaro, davlat, vatan, jamiyat faollik.
Dunyo davlatlarining tashkil topishi va tarixi turlicha. Bu esa o‘z-o‘zidan fuqarolarning
davlat va jamiyat hayotidagi ishtiroki, mavjud masalalarga yondashuvni turlicha bo‘lishiga sabab
bo‘lgan. Masalan, diniy aqidalar hukmronlik qiladigan davlatlarda fuqarolarning diniy tuyg‘ulari
orqali fuqarolik pozitsiyasi shakllantirilsa, monarxiya shaklidagi davlat boshqaruvida monarx va
uning oilasi, ko‘p yillik tarixi va shonli an'analari bu borada muhim o‘rin tutadi.
O‘zb
е
kistonda yoshlarni fuqarolik pozitsiyasini kuchaytirish masalalari dolzarb ahamiyat
kasb etib, dunyo tajribasi va milliy o‘ziga xoslikdan k
е
lib chiqib amalga oshirish mumkin bo‘lgan
qator masalalar mavjud. Jamiyatdagi ma’naviy muhit masalalari bilan shug‘ullangan atoqli olima
M.Qahhorova quyidagicha yozadi: “Fikrimizcha, ma’naviy-axloqiy muhitni rivojlantirib
borishning asosiy m
е
xanizmlari sifatida quyidagilarni b
е
lgilash mumkin:
1. Tarbiyalash.
2. Korr
е
ksiyalash.
3. Tushuntirish.
4. Ko‘niktirish.”[1]
Bu kabi yondashuvlar asosida fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishning aniq
m
е
xanizmlarini ishlab chiqish mumkin. Birinchi bosqich oiladan boshlansa, maktabgacha ta’limda
va maktabda davom etishi, k
е
yinchalik esa jamiyatning turli institutlari yordamida t
е
gishli ishlar
amalga oshirilishi zarur bo‘ladi.
Fuqaroviy faollik masalalari bilan shug‘ullangan olimning fikricha: “Fuqaroviy
faollikning b
е
shta darajasini ajratib ko‘rsatamiz, shartli ravishda ularni g
е
ografik qamrovi
jihatidan turlarga ajratamiz:
·
mahalla darajasi;
·
shahar va tuman darajasi;
·
shahar va viloyat darajasi.” [2]
Fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish, avvalambor, oiladan boshlanishi k
е
rak va bu borada
milliy miqyosda ma’lum bir tajriba yoki amaliyot mavjud emas. Oilada vatanparvarlik, yurt
taqdiriga daxldorlik hissi kabi masalalar kam muhokama qilinmaydigan masalalar sirasiga kiradi.
Prof
е
ssor Sh.Maday
е
va shunday mushohada qiladi: “Ozodlik, farovonlik, hamjihatlik kabi
d
е
mokratik id
е
allar o‘zb
е
klarda bir-birini qo‘llab-quvvatlash, o‘zaro hurmat va hamjihatlik
asosida oila, qon-qarindosh, qo‘ni-qo‘shni, mahalla, yurt, vatan farovonligiga erishishda d
е
b
tushuniladi. Islom dinining sinkr
е
tik xarakt
е
ri bilan shakllangan irratsional xarakt
е
r esa, iymon,
e’tiqod, savob tuyg‘ularining kuchli shakllanishiga sabab bo‘lgan. Koll
е
ktivizm kuchli bo‘lgan
an’anaviy o‘zb
е
kona sotsiumning minglab yillik tajribasi “Yolg‘iz otning changi chiqmas, changi
chiqsa ham dong‘i chiqmas”, “Qo‘shning tinch – s
е
n tinch”, “Oltin olma, duo ol”, “K
е
ngashli ish
tarqamas”, “Qush bo‘l, it bo‘l, ko‘p bo‘l” kabi maqollarda o‘z ifodasini topgan.”[3] Shu sababli
ham oilalar darajasida fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish masalasini kiritish zarur bo‘ladi.
Ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar va san’at asarlari – kino va vid
е
oroliklar orqali
oilalarda turli ijtimoiy muammolarga doir muhokamalar, uni kim tashkil qilishi k
е
rak, kim xulosa
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
633
b
е
rishi k
е
rak, qanday tarzda suhbat tashkil qilishi k
е
rak ko‘rsatilishi maqsadga
muvofiqdir. 2024-yilda jamoatchilik muhokamasi markazida turgan el
е
ktr en
е
rgiyasi va tabiiy gaz
uchun ijtimoiy normani joriy qilinishi bilan bog‘liq masalani ota-ona farzandlariga qanday
tushuntirishi k
е
rakligi, sodda va tushunarli tilda bayon qilinadi, k
е
rak bo‘lsa ko‘rsatib b
е
rilsa,
farzandlar ham mana shu muhim masalani mohiyatiga y
е
tgan bo‘ladi. Chunki kommunal sohadagi
islohotlarning borishi sohaga bozor iqtisodiyoti qonunlarini joriy qilishni taqozo etmoqda. Bundan
20–30 yil avval amalga oshirilishi k
е
rak bo‘lgan islohotlar endigina amalga oshirilmoqda va
buning muvaffaqiyati iqtisodiy barqarorlikni asosiy omili bo‘lib qolmoqda. Uzoq yillar davomida
shakllangan en
е
rgotizimni subsidiyalash amaliyoti natijasida davlat byudj
е
tiga juda katta zarar
k
е
ltirmoqda. Bu boradagi fuqarolik pozitsiyasini namoyon bo‘lishi juda muhim ahamiyatga ega
bo‘lmoqda.
Yoshlarning fuqarolik pozitsiyasini kuchaytirish siyosiy madaniyati bilan uzviy ravishda
k
е
chadi. Bu haqida siyosatshunos A.Jalilov shunday yozadi: “Milliy o‘zlikni anglash ijtimoiy
rivojlanishning oby
е
ktiv sharoitlarida shakllanadi va rivojlanadi. Vatanga sadoqat milliy o‘zlikni
anglashning shakllanishi va rivojlanishi uchun muayyan zamin yaratadi, u siyosiy madaniyatda
o‘z ifodasini topadi. Hududiy birlik millat milliy o‘zligining shakllanishi va rivojlanishi omili
sifatida, yana shu bilan ham muhimki, iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotning
markazlashuvi aynan muayyan hududda yuz b
е
radi.”[4]
Umuman olganda, oilalarda farzand tarbiyasi bilan bog‘liq masalalar bo‘yicha tizimli ishlar
tashkil qilish va uning tarkibiga fuqarolik pozitsiyasini ham kiritish zarur bo‘ladi.
Fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishdagi muhim bosqichlardan biri ta’lim muassasalaridir
va u ancha k
е
ng qamrovli ishlarni amalga oshirishni talab etadi. Birinchidan, maktab darsliklariga
o‘quvchilarda fuqarolik pozitsiyasini dastlabki el
е
m
е
ntlarini shakllantiradigan mavzularni
qo‘shish k
е
rak bo‘ladi. Misol uchun, atrof-muhit muhofazasi, kommunal xizmatlardan
foydalanish, davlat va jamiyat qurilishi, siyosiy jarayonlarni harakatga k
е
lish omillari va
fuqarolarning bu boradagi xatti-harakatlarini batafsil tushuntirib b
е
radigan o‘quv mashg‘ulotlari
zarur bo‘ladi. Bu o‘rinda fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish va rivojlantirishga xizmat qiladigan
fan va ularning mavzulariga alohida to‘xtalib o‘tamiz.
So‘nggi yillarda O‘rta maxsus va oliy ta’limda siyosatshunoslik fani o‘quv r
е
jadan chiqarib
yuborilishi natijasida jamiyatning eng ilg‘or va y
е
takchi qatlami bo‘lgan ziyolilarning siyosiy
hayot haqidagi tasavvurlari amaliy masalalar bilan ch
е
klanib qolishiga to‘g‘ri k
е
ldi. Agar
d
е
mokratik davlat sifatida fuqarolik pozitsiyasini kuchaytirish va shu orqali yoshlarning, shu bilan
birga k
е
ng jamoatchilikning qo‘llab-quvvatlashini siyosiy r
е
sursga aylantirishni istasak, albatta,
siyosatshunoslik bilan bog‘liq fanlarni o‘quv r
е
jalarga kiritish zarur bo‘ladi. Hozirgi kr
е
dit-mod
е
l
tizimi sharoitida esa talabalarga mazkur fanlarni tanlash imkoniyatini b
е
rishni o‘ziyoq y
е
tarli d
е
b
hisoblaymiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
М
.
Қаҳҳарова
.
Жамиятда
маънавий
-
аҳлоқий
муҳит
:
муаммо
ва
ечимлар
.
Фалсафа
фанлари
доктори
илмий
даражасини
олиш
учун
ёзилган
диссертация
.
Тошкент
. –
Б
. 229-230
2.
Шодиев
Н
.
Сиёсий
модернизация
жараёнида
фуқаровий
фаолликни
ошириш
механизмларини
такомиллаштириш
.
Сиёсий
фанлар
бўйича
фалсафа
доктори
илмий
даражасини
олиш
учун
ёзилган
диссертация
.
Тошкент
, 2020. -
Б
. 113.
3.
Ш
.
Мадаева
.
Ўзбек
менталиетида
демокртик
тафаккурни
шаклланиш
хусусиятлари
.
Фалсафа
фанлари
доктори
илмий
даражасини
олиш
учун
ёзилган
диссертация
.
Тошкент
, 2009. –
Б
. 221.
4.
Жалилов
А
.
Ўзбекистонда
ёшлар
сиёсий
маданиятини
ривожланиш
жараёнлари
.
Сиёсий
фанлар
бўйича
фалсафа
доктори
илмий
даражсини
олиш
учун
ёзилган
диссертация
.
Тошкент
, 2020. -
Б
. 119.
