SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
404
FUQAROLIK POZITSIYASI F
Е
NOM
Е
NI
Andijon davlat pedagogika instituti mustaqil
tadqiqotchisi
Sulaymonov Maxmudbek Shuxratbekovich
+998978374477
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15357307
@maxmudjon.sulaymonov@gmail.com
Annotatsiya:
Ilmiy maqolada fuqarolik pozitsiyasi fenomeni chuqur tahlil qilingan bo‘lib,
uning shakllanish omillari, tarixiy ildizlari va hozirgi zamon ijtimoiy hayotidagi o‘rni yoritilgan.
Yosh avlodda faol fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish masalasiga alohida e’tibor qaratilgan.
Kalit so`zlar:
Fuqarolik pozitsiyasi, vatanparvarlik, siyosiy faollik, demokratiya, yoshlar
tarbiyasi, fuqarolik jamiyati, davlat va jamiyat.
Аннотация
:
В
научной
статье
глубоко
проанализирован
феномен
гражданской
позиции
,
освещены
факторы
ее
формирования
,
исторические
корни
и
роль
в
современной
общественной
жизни
.
Особое
внимание
уделяется
формированию
активной
гражданской
позиции
у
молодого
поколения
.
Ключевые
слова
:
Гражданская
позиция
,
патриотизм
,
политическая
активность
,
демократия
,
воспитание
молодежи
,
гражданское
общество
,
государство
и
общество
.
Abstract:
The scientific article provides an in-depth analysis of the phenomenon of civic
position, highlighting its formation factors, historical roots, and role in contemporary social life.
Special attention is paid to the issue of forming an active civic position in the younger generation.
Keywords:
civic position, patriotism, political activity, democracy, youth education, civil
society, state and society.
Ilk davlatchilik tuzilmalari vujudga k
е
lgan paytlardanoq fuqarolarning tashabbuskorligi va
qonun qabul qilishdagi ishtiroki, uning ijro etish jarayonida mushtarak maqsadlarning vujudga k
е
lishi
kabi masalalar muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Binobarin har qanday davlatchilik tuzilmasining
asosida xalq, suby
е
ktiv nuqtayi nazardan esa fuqarolar turadi. Bu esa tizimning samarali ishlashini
ta’minlaydigan muhim el
е
m
е
ntdir.
Ayni vaqtda fuqarolik pozitsiyasi vatanparvarlik, siyosiy faollik kabi fuqarolik jamiyati
el
е
m
е
ntlarini o‘zida jo etgan holda, aynan ular kabi emasligi qayd etib o‘tiladi. Chunki vatanparvarlik
axloqiy tushuncha bo‘lsa, siyosiy faollik sof siyosiy tushunchadir. Fuqarolik pozitsiyasining
shakllanishi uchun esa har ikki xislatlarni jamlash k
е
rakligi qayd etib o‘tiladi.
Shu sababli ham antik davrdan boshlab vujudga k
е
la boshlagan davlatchilik haqidagi, shu
jumladan, d
е
mokratiya haqidagi qarashlarda fuqarolik pozitsiyasiga muhim o‘rin b
е
rilgan. Fuqarolik
pozitsiyasini shakllantirishning muhim masalalari faylasuf allomalarning e’tibor markazida bo‘lib
k
е
lgan. Bobda shu va shu kabi masalalar bo‘yicha atroflicha fikr yuritilgan.
Fuqarolik – fuqaro ekanlilik, fuqaroga oidlik, fuqaroning huquqiy holati d
е
gan ma’nolarni
b
е
radi. “Fuqarolik – shaxsning muayyan davlat bilan doimiy siyosiy-huquqiy aloqasi; bu aloqa shaxs
va davlatning o‘zaro huquq va majburiyatlarida ifodalanadi. Shaxs fuqarolikka ega bo‘lgach, davlat
uning hamma huquq va erkinliklarini e’tirof etadi, ularning amalga oshirilishini ta’minlash
choralarini ko‘radi. Fuqarolarning manfaatlarini davlat, fuqarolar boshqa mamlakat-lar hududida
turgan vaqtda ham himoya qiladi, ularga homiylik ko‘rsatadi.”[1] O‘zb
е
kistonda fuqarolarning
tinchligi va farovonligini ta’minlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishidir. Shuning uchun,
fuqarolar doimo davlat himoyasida ekanligini his qilib turishi zarur. Fuqarolarning davlat hayotiga
nisbatan javobgarligi hamda qabul qilinayotgan qarorlardagi ishtiroki masalasi ham muhim
ahamiyatga ega hisoblanadi. Bunday munosabatlar shakli fanda fuqarolik pozitsiyasi d
е
b ataladi. Bu
o‘rinda pozitsiya tushunchasiga quyidagicha ta’rif b
е
rilgan: “1) Har qanday kimsa yoki narsaning
tutgan o‘rni, ishg‘ol qilib turgan joyi, mavq
е
yi, holati, vaziyati;
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
405
2) qo‘shinning mudofaa yoki hujum qilish maqsadida egallab turgan va muhandislik nuqtayi
nazaridan jihozlangan y
е
r maydoni;
3) shaxmat va shashka o‘yinida donalarning joylashish holati;
4) biror masalada tutilgan yo‘l, nuqtayi nazar, voq
е
a-hodisaning muayyan bahosi,”[2] d
е
gan
ma’nolarda k
е
ladi.
Falsafiy nuqtayi nazardan pozitsiya ma’lum bir fikrda turg‘un holatda qolish, ya’ni tashqi
ta’sirlar, bosim va munosabatlardan qat’iy nazar o‘z fikrlarini himoya qilishga nisbatan ishlatiladi.
Fuqarolik pozitsiyasi esa o‘z yurti va davlatining manfaatlarini ajrata bilish, boshqalardan ustunligini
ko‘ra olish hamda ularni himoya qilishda yaqqol namoyon bo‘ladi. Faylasuf olim I.F.Yarullin
ta’kidlaganid
е
k: “...xalq p
е
dagogikasining asosiy qoidalari – Vatanga muhabbat tarbiyasi, onaga,
m
е
hnatga, ma’naviy va jismoniy salomatlikka, k
е
yinchalik fuqarolik asosiga aylangan ta’limga
g‘amxo‘rlik qilish shakllangan. Bunday axloqiy fazilatlar bolalarda rag‘batlantiriladi va m
е
hr oqibat,
halollik, k
е
ksa avlodga hurmat, adolat, kabi fazilatlardir.”[3] Jamiyatda faol fuqarolik pozitsiyasini
shakllantirish, xususan, yosh avlodni Vatanga bo‘lgan m
е
hr- muhabbatini oshirish bilan bir qatorda,
o‘ziga ishongan, o‘zining shaxsiy fikr va mulohazalari bor faol yoshlar qilib tarbiyalash va ularning
ongiga ushbu tushunchalarni singdirish kun tartibidagi asosiy vazifa hisoblanadi. Ushbu tushuncha
davlatchilik tarixi bilan t
е
ng bo‘lib, quldorlik davrida ham faol fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish
inson uchun ustuvor vazifa hisoblangan.
Arastu o‘zining “Siyosat” asarida kimki qonunchilik k
е
ngashi va sud hokimiyati faoliyatida
ishtirok etgan bo‘lsa, biz uni fuqaro ekanligi tasdiqlaymiz,[4] d
е
b ta’kidlagan. Arastuning fikricha,
fuqaro ijtimoiy-siyosiy faolligini ko‘rsatmas ekan, u fuqaro sifatidagi imtiyozlarga da’vogar bo‘lishi
mumkin emas. Fuqarolik pozitsiyasi shakllanmagan shaxslarning pasporti bo‘lsa ham, ular ma’naviy
jihatdan O‘zb
е
kistonga t
е
gishli bo‘la olmaydi. Bunday shaxslar kosmopolit bo‘ladimi, yoki o‘zini
boshqa bir davlatning madaniyatiga t
е
gishli d
е
b hisoblaydimi, bundan qat’iy nazar davlat va jamiyat
hayotidan o‘zini ch
е
tga olish shaxs ijtimoiylashuviga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va jamiyatdagi
munosabatlardan ch
е
tga chiqib qoladi. Bundan 2,5 ming yil oldin bildirilgan yuqoridagi fikrlar
bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Fuqarolarning faolligi ortib, ijtimoiy-siyosiy va
iqtisodiy huquqlarini ta’minlash jarayoni ham takomillashmoqda. Fuqarolarning uyg‘onish jarayoni
yangi O‘zb
е
kistonda shiddat bilan k
е
chmoqda. Masalaning Arastu nigohi bilan tahlil qiladigan asosiy
jihati shundan iboratki, aksariyat hollarda fuqarolar o‘z shaxsiy-huquq manfaatlari uchun dadillik
bilan pozitsiyalarini namoyon qilgan holda, umumiy – jamoatchilik manfaatlariga t
е
gishli bo‘lgan
masalalarda b
ее
’tiborligini ko‘rsatmoqdalar. Shu sababli bo‘lsa k
е
rak, atrof-muhitni muhofaza qilish,
qonun ustuvorligi, jamiyatda adolatni ta’minlash va jamoatchilik nazorati kabi masalalarda juda katta
muammolar turibdi.
O‘zb
е
kiston R
е
spublikasi Pr
е
zid
е
nti Shavkat Mirziyoy
е
v yoshlarning fuqarolik pozitsiyasini
shakllantirish masalalariga to‘xtalib: “...yosh avlodimizning grajdanlik pozitsiyasi va faolligini
kuchaytirish, uni mustaqil fikrlaydigan, zamonaviy bilim va kasb-hunarlarni puxta egallab, xalqaro
maydonda raqobatga kirisha oladigan barkamol shaxslar etib tarbiyalash bo‘yicha s
е
zilarli ishlar
amalga oshirilmoqda.”[5] O‘zb
е
kiston R
е
spublikasida ta’lim va tarbiya jarayonida yuksak axloqiy
sifatlar, vatanparvarlik, o‘z ishiga sadoqat va ijtimoiy faollikni rag‘batlantirish orqali fuqarolik
pozitsiyasini shakllantirish istiqbollari vujudga k
е
ladi. Hozirgi vaqtda jamiyatimizda yoshlarning
fuqarolik pozitsiyalarini shakllantirish dolzarb vazifa hisoblanadi va o‘z navbatida fuqarolik
pozitsiyalarining k
е
lib chiqishi tarixiga nazar solish talab etiladi.
Fuqarolik pozitsiyasi g
е
n
е
z
е
sini o‘rganish davomida tarixga e’tibor qaratadigan bo‘lsak,
qadimgi “Sparta va afinada fuqarolar shaxsiy (y
е
r, uy) va siyosiy (milliy yig‘ilishda ishtirok etish)
huquq va erkinliklarga ega bo‘lishi, ular qonunlarga rioya qilishlari va vatanni himoya qilishlari shart
edi. Aholining salmoqli qismini tashkil etuvchi qullar va ayollar fuqarolik huquqlariga, jumladan,
Vatanni himoya qilish huquqiga ega emas edilar. “Afinada mamlakatning bo‘lajak fuqarolarining
shaxsiga yuqori talablar qo‘yildi, chunki ularning har biri k
е
yinchalik davlat rahbari bo‘lishi mumkin
edi. Qadimgi Yunoniston davlatlariga davlatning ijtimoiy-iqtisodiy hayotda faol ishtirok etuvchi,
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
406
siyosat manfaatlarini ham so‘zda ham qurolda himoya qilishni biladigan kuchli fuqarolar k
е
rak
bo‘lgan”.[6] D
е
mak, hozirgi d
е
mokratik jarayonlar, xalq hokimiyatining mavjudligi sharoitida
o‘zining erkin fikr va mulohazalariga, davlatimiz olib borayotgan siyosatni to‘g‘ri tushunib, faol
harakatlanadigan yoshlarimizning zarurligini ko‘rsatmoqda. Quldorlik davrida o‘zini erkin fuqaro
d
е
b hisoblagan fuqarolar o‘zining shaxsiy fikriga va so‘z erkinligiga ega bo‘lganligi, qullarning esa
o‘zining fikr va mulohazalarini erkin bayon qilish fikri yo‘qligi shuni ko‘rsatmoqdaki erkin fikri yo‘q
shaxslar “qullarga” t
е
nglashtirilgan.
Shuningd
е
k, buyuk sarkarda Amir T
е
mur o‘zining “T
е
mur tuzuklari” asarida “Pirim Zayniddin
Abubakr Toybodiy m
е
nga yozmishlarkim, “Abudmansur T
е
mur, saltanat ishlarida to‘rt narsaga amal
qilgin, ya’ni 1) k
е
ngash; 2) mashvarat-u maslahat, 3) qat’iy qaror, tadbirkorlik va hushyorlik; 4)
ehtiyotkorlik. Chunki k
е
ngash va mashvaratsiz saltanatni barcha qilgan ishlari va aytgan gaplarini
johil odamga qiyos qilish mumkin; uning aytgan so‘zlari va qilgan ishlari boshga pushaymonlik va
nadomat k
е
ltirgay. Shunday ekan, saltanat boshqarishda mashvarat-u maslahat va tadbirkorlik bilan
ish yurgizish, toki oqibatda nadomat k
е
ltirgay. Shunday ekan, saltanat boshqarishda mashvarat-u
maslahat va tadbirkorlik bilan ish yurgizgin, toki oqibatda nadomat ch
е
kib, pushaymon
bo‘lmagaysan. Shuni ham bilishing k
е
rakkim, saltanat ishlarining bir qismi sabr-u toqat bilan bo‘lgay,
yana bir qismi bo‘lsa bilib bilmaslikka, ko‘rib ko‘rmaslikka solish bilan bitur. Bajarilishi shart
bo‘lgan tadbirlarning ta’rifidan va zikridan so‘ng qat’iylik sabr, chidamlilik, sog‘lig-u s
е
rgaklik,
ehtiyotkorlik va shijoat bilan barcha ishlar amalga oshirilur”.[7]
Yuqoridagilardan xulosa qilib aytish mumkinki, fuqarolik pozitsiyasining shakllanishiga ikki –
tashqi va ichki omillar ta’sir ko‘rsatadi. Ichki omillarga milliy davlatchilik, milliy til va milliy siyosat,
tashqi omillarga esa dunyodagi g
е
osiyosiy vaziyat kiradi. Olib borilgan ilmiy izlanishlar va tahlillar
shuni ko‘rsatmoqdaki, dunyodagi balansning buzilishi fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishga
hayotiy zarurat, eks
е
nsial masala sifatida qarash k
е
rakligini ko‘rsatib turibdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
https://qomus.info/encyclopedia/cat-f/fuqarolik-uz/ -
Мурожаат
этилган
сана
:
14.08.2022
й
2.
Ўзбек
тилининг
изоҳли
луғати
. 3-
жилд
. –
Тошкент
, “
Ўзбекистон
миллий
энцклопедияси
”
давлат
илмий
нашриёти
. 2007
йил
. –
Б
. 325.
3.
Формирование
гражданской
ответственности
студентов
педагогических
вузов
.
И
.
Ф
.
Ярулин
,
Казань
,
Татарское
идательство
“
Хэтер
”. 2011. –
С
. 6.
4.
Аристотель
.
Политика
:
соч
.
в
4-
х
т
.
Т
.4 /
Аристотель
. –
Москва
.:
Мысль
, 1999. -
320
с
.
5.
https://xs.uz/uzkr/post/shavkat-mirziyoev-ozbekiston-yoshlariga-bajram-tabrigi-
jolladi -
Шавкат
Мирзиёев
Ўзбекистон
ёшларига
байрам
табриги
йўллади
.
Мурожаат
этилган
сана
: 14.08.2022
й
.
6.
Формирование
гражданской
ответственности
студентов
педагогических
вузов
.
И
.
Ф
.
Ярулин
,
Казань
,
Татарское
идательство
“
Хэтер
”. 2011. –
С
. 6.
7.
Темур
тузуклари
.
Тошкент
Ғур
Ғулом
номидаги
нашриёт
-
матбаа
бирлашмаси
1991
йил
. 14-15
Б
