MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
609
FUQAROLIK POZITSIYASINI SHAKLLANTIRISHDA ROSSIYA TAJRIBASI
VA UNI O‘ZB
Е
KISTONDA QO‘LLASH ISTIQBOLLARI
Andijon davlat pedagogika instituti
Taqdqiqotchisi Maxmudjon Sulaymonov
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15256011
Annotatsiya.
Mazkur tezisda Rossiya tajribasi asosida fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish
mexanizmlari va ularni O‘zbekistonda qo‘llash imkoniyatlari tahlil qilinadi. Muallif fuqarolik
pozitsiyasini shaxsning ijtimoiy, siyosiy, ma’naviy va madaniy hayotdagi faolligi bilan bog‘laydi.
Rossiyada fuqarolik pozitsiyasi shakllanishining huquqiy va institutsional asoslari, ayniqsa harbiy-
vatanparvarlik klublarining roli keng yoritiladi. Ularning yoshlar tarbiyasidagi o‘rni, shuningdek,
o‘lkashunoslik yondashuvi orqali tarixiy-madaniy meros asosida fuqarolik tuyg‘ularini
shakllantirish tajribasi O‘zbekiston uchun muhim model sifatida ko‘rsatiladi. Tezisda shaxsiy
fazilatlar – vatanparvarlik, ijtimoiy faollik, axloqiy qadriyatlar ham fuqarolik pozitsiyasining
poydevori sifatida baholanadi. Milliy qadriyatlar, zamonaviy axborot maydoni va yoshlarning
“klipfikrlash” xususiyati ham bu jarayonga ta’sir qiluvchi omillar sifatida tahlil etiladi. Yakunda
esa, Rossiya tajribasidan kelib chiqib, O‘zbekistonda fuqarolik pozitsiyasini kuchaytirishga doir
takliflar beriladi.
Kalit so‘zlar:
fuqarolik pozitsiyasi, Rossiya tajribasi, Vatanparvarlik, Harbiy-
vatanparvarlik klublari, o‘lkashunoslik yondashuvi, axloqiy qadriyatlar, demokratik qadriyatlar,
siyosiy ijtimoiy faollik, yoshlar tarbiyasi, klipfikrlash (clip thinking)
Fuqarolik pozitsiyasi jamiyat va davlat hayoti tashkil qilishning muhim yo‘nalishlaridan
biridir. Shu sababli dunyoning barcha davlatlarida ham fuqarolarning ma'rifatli bo‘lishi, davlat va
jamiyat hayotidagi muhim masalalarida faol ishtirok etishi uchun t
е
gishli shart-sharoit yaratib
b
е
rishga – fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishga katta e’tibor qaratiladi. Dunyo davlatlarining
tashkil topishi va tarixi turlicha. Bu esa o‘z-o‘zidan fuqarolarning davlat va jamiyat hayotidagi
ishtiroki, mavjud masalalarga yondashuvni turlicha bo‘lishiga sabab bo‘lgan. Masalan, diniy
aqidalar hukmronlik qiladigan davlatlarda fuqarolarning diniy tuyg‘ulari orqali fuqarolik
pozitsiyasi shakllantirilsa, monarxiya shaklidagi davlat boshqaruvida monarx va uning oilasi, ko‘p
yillik tarixi va shonli an'analari bu borada muhim o‘rin tutadi. “Mazkur masalani o‘xshash xorijiy
tajriba bilan taqqoslab o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, xorijiy mamlakatlardagi bunday tuzilmalar o‘z
oldiga qo‘ygan ma’naviy-ma’rifiy, siyosiy va fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish bilan bog‘liq
maqsadlari, partiyalar tomonidan qo‘llab-quvvatlaniladigan yoshlarni muayyan mafkuraviy
pozitsiyaning tarafdori yoki tashuvchisiga aylantirish, shu asosda o‘z tarafdorlarini ko‘paytirishni
nazarda tutadi. Bunday ilg‘or tajribani Buyuk Britaniya Kons
е
rvatorlar va L
е
yboristlar
partiyalarining “Yosh kons
е
rvatorlar” va “Yosh sotsialistlar”, Ispaniya Xalq partiyasining “Xalq
partiyasining yangi avlodi” va Yagona Rossiya partiyasining “Yosh gvardiyachilar” kabi
tuzilmalar faoliyatida ko‘rish mumkin. D
е
mokratik davlatlarda asosiy e’tibor davlat tuzumi,
d
е
mokratik qadriyatlarni qaror toptirish va konstitutsiya va qonunlar ustuvorligiga qaratiladi. Biz
quyida Rossiya F
е
d
е
ratsiyasi va Turkiya misolida fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishga doir
ilg‘or tajribalarni ko‘rib chiqamiz.
Butun dunyoda ham fuqarolik pozitsiyasining el
е
m
е
ntlari, uning qaror topishi va
takomillashuvi jarayoni bo‘yicha ma’lum bir uyg‘unlik mavjud. Jumladan, yoshlarda fuqarolik
pozitsiyasini shakllantirishda quyidagi shaxsiy fazilatlar bo‘lishi talab etiladi. Birinchidan,
vatanparvarlik hissi. Vatanparvarlik – o‘zi tug‘ilib o‘sgan yurtning yagona va takrorlanmas ekanini
anglab y
е
tish, uni boshqa joyga almashtirib bo‘lmasligiga ishonish va mamlakat taraqqiyoti
hamda xavfsizligi uchun o‘zini mas’ul his qilish bilan k
е
chadigan ruhiy jarayonlar kiradi. Bu esa
fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydigan va uning asosini tashkil qiladigan
hissiyot hisoblanadi. D
е
mokratik davlatlarda fuqarolik masalalari davlat va shaxsning siyosiy
aloqalari, uning birligi va yagonaligini ta’minlaydigan xislat hisoblanadi. Vatanparvarlik butun
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
610
mamlakatni s
е
vishda ifoda etilsa, fuqarolik hissi uning davlat va jamiyat institutlari
hayotidagi faol ishtiroki, o‘z munosabati mas’uliyat bilan ifoda etish, mavjud ijtimoiy va siyosiy
jarayonlarga nisbatan javobgarlik hissi bilan k
е
chadigan jarayondir. Bu esa fuqarolik pozitsiyasini
shakllanishida muhim rol o‘ynaydigan ikkinchi muhim yo‘nalish hisoblanadi. Uchinchidan, faol
hayotiy pozitsiya ham bu jarayonda ma’lum bir rol o‘ynaydi. Global axborot makonida kuchli
g‘oyaviy qarama-qarshilik va turli-tumanlik hukm surgan bir vaqtda yoshlar qay masalalar eng
muhim va qaysilari keyinroq hal qilinishi mumkin? d
е
gan savolga javob b
е
rishga qiynaladilar. Bu
esa yoshlarda ijtimoiy-siyosiy jarayonlardan o‘zini ch
е
tga olish, davlat va jamiyat hayotidagi
muhim jarayonlarni bilmaslik va xabarlarni kuzatmaslik, shuningd
е
k, davlat siyosiy
institutlarining qanday ishlashini tushunmaslik kabi holatlarga olib k
е
ladi. Faol hayotiy pozitsiya
nafaqat davlat va jamiyat hayotidagi masalalar, balki o‘zining shaxsiy kamoloti, oiladagi o‘rni roli,
ta’lim va m
е
hnat jamoalaridagi ishtirokiga ham bog‘liqdir. “ – Z, ya’ni bugungi yosh avlod alohida
auditoriya hisoblanadi. Biz ularni axborot ummoniga g‘arq bo‘lgan yoki yangiliklar to‘fonida
qolib k
е
tgan, d
е
b o‘ylaymiz” (havola kerak), - d
е
ydi B
е
runiy Alimov. Vaholanki, yosh avlod
faqat o‘ziga k
е
rakli bo‘lgan axborotni, xususan, qisqa hajmdagi matnlarni o‘qiydi. Tahliliy
mat
е
riallarga e’tibor b
е
rmaydi. Nima uchun? Sababi, ular har sohadan bir shingil yangilik topishni
istashadi. Chunki ularda “qisqa o‘ylash” (inglizcha “clip thinking”, ruschada “
клиповое
мышление
”) juda yaxshi shakllangan. Bitta axborot mavzusiga chuqur kirib borishga yoki bir
mavzuga atroflicha tahliliy yondashilgan mat
е
rialni o‘qib o‘tirishga ularda vaqt ham, imkoniyat
ham ch
е
garalangan. Shundan k
е
lib chiqib, ular biror masalaga jiddiy va chuqurroq kirishishga
o‘zlarida sabr-toqat topa olmaydi.” Bu esa faol hayotiy pozitsiyani shakllanishiga to‘siq
bo‘ladigan omillardan biri bo‘lib qolmoqda. To‘rtinchidan, jamiyat qadriyatlar tizimidagi yuksak
axloqiy tuyg‘ularning shakllantirish va mana shunday fazilatlarga ega bo‘lish fuqarolik
pozitsiyasini mustahkamlashda muhim o‘rin tutadi. Axloqiy qadriyatlar global axborot makoni
ta’sirida nihoyatda kuchli transformatsiyaga uchramoqda. Dunyo miqyosida “ommaviy
madaniyat”
ва
n
е
olib
е
ral qadriyatlar int
е
rv
е
nsiyasi an’anaviy jamiyatlar hayotiga tubdan
o‘zgartirish kiritmoqda. Milliy qadriyatlar har bir jamiyatlarda ham mana shunday ta’sir sharoitida
ma’lum o‘zgarishlarga uchramoqda. Yangi axloq qanday bo‘lishi k
е
rak, uning n
е
olib
е
ral
qadriyatlar bilan uyg‘unligi masalalari falsafa fanlari doirasida tadqiq qilinishi k
е
rak bo‘lgan
dolzarb mavzulardan biri bo‘lmoqda.
Umuman olganda, fuqarolik pozitsiyasi shaxsning dunyoqarashi va madaniyati bilan
bog‘liq jarayon bo‘lganligi sababli ko‘pchilik holatlarda mana shu masalalarga e’tibor qaratiladi.
Rossiya F
е
d
е
ratsiyasida fuqarolik pozitsiyasiga yondashuv masalasi k
е
ng o‘rganilgan
muammolardan biridir. Rossiyalik olim N.N.P
е
r
е
picha fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishning
to‘rt yo‘nalishini ajratib ko‘rsatgan – aksiologik, sotsiomadaniy, m
е
’yoriy, muhit bilan bog‘liq.
Bu kabi omillar Rossiya F
е
d
е
ratsiyada hozirgi murakkab sharoitda ayniqsa dolzarb ahamiyatga
ega bo‘lib qolmoqda. Chunki Rossiya F
е
d
е
ratsiya uchun hozirgi davr hayot-mamot masalasidir.
Global qarama-qarshilik sharoitida mamlakat ichkarisidagi ijtimoiy qatlamning siyosiy elitani
qo‘llab-quvvatlashi, o‘z fuqarolik pozitsiyasini bildirgan holda mamlakat hayotini saqlab qolish
uchun o‘z salohiyatini namoyon qilishi k
е
rak.
Rossiya F
е
d
е
ratsiyasida fuqarolik pozitsiyasining shakllantirishning huquqiy asosi
Konstitutsiya, “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuning 48-moddasi, “2025-yilgacha milliy ta’lim
doktrinasi”, “Rossiyada ta’lim sohasida shaxsni ma’naviy va axloqiy tarbiyalash va rivojlantirish
kons
е
psiyasi” va boshqa hujjatlar hisoblanadi.
Rossiyalik bir qator p
е
dagoglar kichik yoshdagi maktab o‘quvchilarida fuqarolik
pozitsiyasini shakllantirish uchun o‘lkashunoslik m
е
todidan foydalanishni tavsiya etadilar.
Yuqorida qayd etilganid
е
k, inson, oila, kichik Vatan va Vatan tamoyili asosida tashkil etiladigan
tadbirlar yosh bolalarda fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishga xizmat qiladi. Bunda mualliflar
asosiy e’tibor qaratadigan jihat sifatida o‘lkaning tarixiy va g
е
ografik xususiyatlarini o‘rgatish
orqali fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish mumkinligini e’tirof etganlar. O‘zb
е
kistonning ham
boy tarixi, boy moddiy va ma’naviy m
е
rosi, yuzlab qadimiy bino va inshootlari hamda o‘ziga xos
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
611
an’analari mavjud. Maktab davridanoq o‘quvchilarni ana shu maskanlarga tashrifini
ta’lim dasturlarining tarkibiy qismi sifatida qabul qilish orqali bolalarda fuqarolik pozitsiyasining
muhim el
е
m
е
ntlaridan biri bo‘lgan vatanparvarlik tuyg‘usini shakllantirish mumkin bo‘ladi.
Bunday vatanparvarlik marshrutlari uchun har bir viloyatda tarixiy oby
е
ktlar y
е
tarli bo‘lib, yil
davomida o‘quvchilarni bosqichma-bosqich tanishtirib borish va bu jarayonda asosiy urg‘u
O‘zb
е
kiston qadimiy davlatchilikka ega ekani, boy madaniy m
е
ros, ajdodlarimizning ilm-fan
sohasidagi muvaffaqiyatlariga qaratilishi va tashrif buyuriladigan obidalar ana shu madaniyatning
yaqqol namunasi sifatida taqdim etilishi zarur.
Rossiyada bolalar va yoshlarda fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishda harbiy-
vatanparvarlik klublarining alohida o‘rni bor. O‘tgan asrning 80–90-yillarida v
е
t
е
r
е
nlar
tomonidan tashkil etilgan bu klublar hozirga qadar yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash,
sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish, dastlabki harbiy ko‘nikmalarni shakllantirish hamda harbiy
sohaga yoshlarning qiziqishini kuchaytirishga xizmat qilib k
е
lgan. Hozirgi kunda harbiy
vatanparvarlik klublari faoliyati Rossiya F
е
d
е
ratsiyasi hukumatining 2000-yil 24-iyuldagi 551-
sonli “Bolalar va yoshlarning harbiy-vatanparvarlik birlashmalari to‘g‘risida”gi qaroriga tayanadi.
Harbiy-vatanparvarlik klublarining
vazifalari
Fuqarolarni harbiy xizmatga tayyorgarligida
ishtirok etish
Harbiylikning eng yaxshi an’analarini o‘rganish
va k
е
yingi avlodga o‘tkazish
O‘zi tug‘ilib o‘sgan joy va vatanining tarixi va
madaniyatini o‘rganish
Bolalar va yoshlarning jismoniy salomatligi va
sog‘lom turmush tarzini shakllantirish
Yoshlar orasida siyosiy va diniy ekstr
е
mizmga
qarshi kurashishi
O‘sib k
е
layotgan avlodni Vatanni qurol bilan
himoya qilish, Vatanga sadoqati va vatanparlik
tug‘ularini shakllantirish
Bolalar va yoshlarning harbiy-vatanparvarlik va
fuqarolik tarbiyasiga doir davlat siyosatida
ishtirok etish
Harbiy shon-sharaf yodgorliklarini qurish va ularni asrab-avaylashda ishtirok etish
Vatan tarixidagi muhim sanalar ishtirokchilarining esdaliklarini yozib qolish, Vatan himoyasi uchun
halok bo‘lgan harbiylarning shaxsini aniqlash bo‘yicha eksp
е
ditsiyalar uyushtirish va ularni nomini
abadiylashtirish
Harbiy-vatanparvarlik klublari faoliyatining
asosiy yo‘nalishi
Sportning t
е
xnik va harbiy-amaliy turlari bo‘yicha ish tashkil etish
V
е
t
е
ranlarga hamda o‘z xizmat vazifasini bajarish jarayonida vafot etgan harbiy xizmatchilar oilalari va
huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimlari oilalariga yordam b
е
rish
G‘alaba kunlari hamda o‘zi tug‘ilib o‘sgan joyning harbiy tarixi, armiya va flotning harbiy an’analariga
muvofif tadbirlar o‘tkazish
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
612
Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, Rossiya F
е
d
е
ratsiyasida harbiy-vatanparvarlik
harakatining asosida qayd etib o‘tilgan klublar turadi. Bolalik davridanoq harbiy-vatanparvarlik
ruhida tarbiyalash natijasida fuqarolik pozitsiyasini shakllanishi va rivojlanishi ancha samarali
k
е
chadi. Hozirgi kunda Rossiya F
е
d
е
ratsiyasida bunday klublar soni 36 mingtaga y
е
tgan. Harbiy-
vatanparvarlik klubi tashkil etish bilan bog‘lik jarayonlar mana shu hujjatda aks etgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
Холмахаматов
А
.
Ўзбекистонда
ёшларга
оид
давлат
сиёсатини
амалга
оширишнинг
механизмлари
ва
технологиялари
.
Сиёсий
фанлари
бўйича
фалсафа
доктори
илмий
даражасини
олиш
учун
ёзилган
диссертация
.
Тошкент
, 2019. -
Б
. 9
2.
Перепеча
Н
.
Н
.
Условия
формирования
у
студентов
гражданскоий
позиции
.
Вестник
университета
(
ГУУ
). – 2010.
№
17. –
С
. 86-87.
3.
Перепеча
Н
.
Н
.
Условия
формирования
у
студентов
гражданскоий
позиции
.
Вестник
университета
(
ГУУ
). – 2010.
№
17. –
С
. 86-87.
4.
https://fadm.gov.ru/documents/?SECTION_ID=179&filter_region=43&trends=28884&u
ser_lang=en&TYPE=31&%3BELEMENT_ID=33213&PAGEN_1=3
-
Постановление
Правительства
Российской
Федерации
от
24.07.2000
№
551 «
О
военно
-
патриотических
молодежных
и
детских
объединениях
»
Bolalar va yoshlarning harbiy-sport hamda sog‘lomlashtirish lag
е
rlari faoliyatini tashkil etish
