SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
235
O’ZBEKISTONDA YOSHLARDA FUQAROLIK POZITSIYASINI KUCHAYTIRISH
ISTIQBOLLARI
Maxmudjon Sulaymonov
Andijon davlat pedagogika instituti
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15354591
taqdqiqotchisi
Annotatsiya:
Mazkur tezisda O‘zbekistonda yoshlarning fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish
va kuchaytirish muammolari hamda istiqbollari ko‘rib chiqiladi. Muallif yosh avlodda fuqarolik
ongini rivojlantirish jarayonini siyosiy madaniyat, ma’naviy muhit, oilaviy tarbiya, ta’lim tizimi va
harbiy-vatanparvarlik faoliyati bilan bog‘laydi. Xususan, oiladagi tarbiya, maktab va oliy ta’lim
muassasalaridagi o‘quv mashg‘ulotlari, ijtimoiy tarmoqlar, OAV vositalarining roli, hamda
siyosatshunoslik fanining o‘quv rejadagi o‘rni alohida ta’kidlanadi. Shuningdek, fuqaroviy faollik
darajalari, yoshlarning huquqiy va siyosiy savodxonligini oshirish, davlat va nodavlat harbiy-
vatanparvarlik tashabbuslari, hamda iqtisodiy jarayonlardagi ishtirokning fuqarolik pozitsiyasini
shakllantirishdagi ahamiyati yoritiladi. Tezisda ilgari surilgan takliflar fuqarolik ongini
mustahkamlashga qaratilgan amaliy yondashuvlarni o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar:
Fuqarolik pozitsiyasi, siyosiy madaniyat, yoshlar tarbiyasi, ma’naviy-axloqiy
muhit, ta’lim tizimi, harbiy-vatanparvarlik, ijtimoiy ong, siyosiy savodxonlik, oila tarbiyasi, iqtisodiy
islohotlar
Yoshlarning fuqarolik pozitsiyasini kuchaytirish siyosiy madaniyati bilan uzviy ravishda
k
е
chadi. Bu haqida siyosatshunos A.Jalilov shunday yozadi: “Milliy o‘zlikni anglash ijtimoiy
rivojlanishning oby
е
ktiv sharoitlarida shakllanadi va rivojlanadi. Vatanga sadoqat milliy o‘zlikni
anglashning shakllanishi va rivojlanishi uchun muayyan zamin yaratadi, u siyosiy madaniyatda o‘z
ifodasini topadi. Hududiy birlik millat milliy o‘zligining shakllanishi va rivojlanishi omili sifatida,
yana shu bilan ham muhimki, iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotning markazlashuvi aynan
muayyan hududda yuz b
е
radi.”
O‘zb
е
kistonda yoshlarni fuqarolik pozitsiyasini kuchaytirish masalalari dolzarb ahamiyat
kasb etib, dunyo tajribasi va milliy o‘ziga xoslikdan k
е
lib chiqib amalga oshirish mumkin bo‘lgan
qator masalalar mavjud. Jamiyatdagi ma’naviy muhit masalalari bilan shug‘ullangan atoqli olima
M.Qahhorova quyidagicha yozadi: “Fikrimizcha, ma’naviy-axloqiy muhitni rivojlantirib borishning
asosiy m
е
xanizmlari sifatida quyidagilarni b
е
lgilash mumkin:
1. Tarbiyalash.
2. Korr
е
ksiyalash.
3. Tushuntirish.
4. Ko‘niktirish.”
Bu kabi yondashuvlar asosida fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishning aniq
m
е
xanizmlarini ishlab chiqish mumkin. Birinchi bosqich oiladan boshlansa, maktabgacha ta’limda
va maktabda davom etishi, k
е
yinchalik esa jamiyatning turli institutlari yordamida t
е
gishli ishlar
amalga oshirilishi zarur bo‘ladi.
Fuqaroviy faollik masalalari bilan shug‘ullangan olimning fikricha: “Fuqaroviy
faollikning b
е
shta darajasini ajratib ko‘rsatamiz, shartli ravishda ularni g
е
ografik qamrovi jihatidan
turlarga ajratamiz:
·
mahalla darajasi;
·
shahar va tuman darajasi;
·
shahar va viloyat darajasi.”
Fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish, avvalambor, oiladan boshlanishi k
е
rak va bu borada
milliy miqyosda ma’lum bir tajriba yoki amaliyot mavjud emas. Oilada vatanparvarlik, yurt taqdiriga
daxldorlik hissi kabi masalalar kam muhokama qilinmaydigan masalalar sirasiga kiradi. Prof
е
ssor
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
236
Sh.Maday
е
va shunday mushohada qiladi: “Ozodlik, farovonlik, hamjihatlik kabi d
е
mokratik id
е
allar
o‘zb
е
klarda bir-birini qo‘llab-quvvatlash, o‘zaro hurmat va hamjihatlik asosida oila, qon-qarindosh,
qo‘ni-qo‘shni, mahalla, yurt, vatan farovonligiga erishishda d
е
b tushuniladi. Islom dinining sinkr
е
tik
xarakt
е
ri bilan shakllangan irratsional xarakt
е
r esa, iymon, e’tiqod, savob tuyg‘ularining kuchli
shakllanishiga sabab bo‘lgan. Koll
е
ktivizm kuchli bo‘lgan an’anaviy o‘zb
е
kona sotsiumning minglab
yillik tajribasi “Yolg‘iz otning changi chiqmas, changi chiqsa ham dong‘i chiqmas”, “Qo‘shning tinch
– s
е
n tinch”, “Oltin olma, duo ol”, “K
е
ngashli ish tarqamas”, “Qush bo‘l, it bo‘l, ko‘p bo‘l” kabi
maqollarda o‘z ifodasini topgan.” Shu sababli ham oilalar darajasida fuqarolik pozitsiyasini
shakllantirish masalasini kiritish zarur bo‘ladi. Ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar va
san’at asarlari – kino va vid
е
oroliklar orqali oilalarda turli ijtimoiy muammolarga doir muhokamalar,
uni kim tashkil qilishi k
е
rak, kim xulosa b
е
rishi k
е
rak, qanday tarzda suhbat tashkil qilishi k
е
rak
ko‘rsatilishi maqsadga muvofiqdir. 2024-yilda jamoatchilik muhokamasi markazida turgan el
е
ktr
en
е
rgiyasi va tabiiy gaz uchun ijtimoiy normani joriy qilinishi bilan bog‘liq masalani ota-ona
farzandlariga qanday tushuntirishi k
е
rakligi, sodda va tushunarli tilda bayon qilinadi, k
е
rak bo‘lsa
ko‘rsatib b
е
rilsa, farzandlar ham mana shu muhim masalani mohiyatiga y
е
tgan bo‘ladi. Chunki
kommunal sohadagi islohotlarning borishi sohaga bozor iqtisodiyoti qonunlarini joriy qilishni taqozo
etmoqda. Bundan 20–30 yil avval amalga oshirilishi k
е
rak bo‘lgan islohotlar endigina amalga
oshirilmoqda va buning muvaffaqiyati iqtisodiy barqarorlikni asosiy omili bo‘lib qolmoqda. Uzoq
yillar davomida shakllangan en
е
rgotizimni subsidiyalash amaliyoti natijasida davlat byudj
е
tiga juda
katta zarar k
е
ltirmoqda. Bu boradagi fuqarolik pozitsiyasini namoyon bo‘lishi juda muhim
ahamiyatga ega bo‘lmoqda.Umuman olganda, oilalarda farzand tarbiyasi bilan bog‘liq masalalar
bo‘yicha tizimli ishlar tashkil qilish va uning tarkibiga fuqarolik pozitsiyasini ham kiritish zarur
bo‘ladi.
Fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishdagi muhim bosqichlardan biri ta’lim muassasalaridir va
u ancha k
е
ng qamrovli ishlarni amalga oshirishni talab etadi. Birinchidan, maktab darsliklariga
o‘quvchilarda fuqarolik pozitsiyasini dastlabki el
е
m
е
ntlarini shakllantiradigan mavzularni qo‘shish
k
е
rak bo‘ladi. Misol uchun, atrof-muhit muhofazasi, kommunal xizmatlardan foydalanish, davlat va
jamiyat qurilishi, siyosiy jarayonlarni harakatga k
е
lish omillari va fuqarolarning bu boradagi xatti-
harakatlarini batafsil tushuntirib b
е
radigan o‘quv mashg‘ulotlari zarur bo‘ladi. Bu o‘rinda fuqarolik
pozitsiyasini shakllantirish va rivojlantirishga xizmat qiladigan fan va ularning mavzulariga alohida
to‘xtalib o‘tamiz.
So‘nggi yillarda O‘rta maxsus va oliy ta’limda siyosatshunoslik fani o‘quv r
е
jadan chiqarib
yuborilishi natijasida jamiyatning eng ilg‘or va y
е
takchi qatlami bo‘lgan ziyolilarning siyosiy hayot
haqidagi tasavvurlari amaliy masalalar bilan ch
е
klanib qolishiga to‘g‘ri k
е
ldi. Agar d
е
mokratik davlat
sifatida fuqarolik pozitsiyasini kuchaytirish va shu orqali yoshlarning, shu bilan birga k
е
ng
jamoatchilikning
qo‘llab-quvvatlashini
siyosiy
r
е
sursga
aylantirishni
istasak,
albatta,
siyosatshunoslik bilan bog‘liq fanlarni o‘quv r
е
jalarga kiritish zarur bo‘ladi. Hozirgi kr
е
dit-mod
е
l
tizimi sharoitida esa talabalarga mazkur fanlarni tanlash imkoniyatini b
е
rishni o‘ziyoq y
е
tarli d
е
b
hisoblaymiz.
Shuningdek, ta’lim muassasalarida yoshlarning huquqiy, siyosiy va iqtisodiy ko‘nikmalarini
shakllantirishga qaratilgan tadbirlar tashkil etish zarur. Masalan, 5–11-sinflarga soliq, ichki ishlar,
adliya, sud, prokuratura, jamoatchi tashkilotlari va siyosiy partiyalarga b
е
vosita tashrif buyurgan
holda ularning ish tartibi va funksiyalari xususida tasavvurlar hosil qilish k
е
rak bo‘ladi. Chunki
maktab bitiruvchilari odatda bunday davlat tashkilotlari va jamoatchilik tuzilmalari haqida ota-
onalaridan yoki yaqinlaridan eshitgan uzuq-yuluq ma’lumotlar orqali tasavvurlarini shakllantiradi.
Ko‘pincha bu tasavvurlar oby
е
ktiv r
е
alikka to‘g‘ri k
е
lmaydi va k
е
yinchalik bu o‘zaro
munosabatlarda tushunmovchiliklarni ko‘payishiga olib k
е
ladi. Buning uchun mana shu
tashkilotlarda bittadan auditoriya jihozlanib, audiovizual vositalar orqali 30–40 daqiqa davomida
fuqarolar bilan k
е
lajakda qaysi masalalarda hamkorlik qilish, muammoni birgalikda hal qilishning
istiqbolli yo‘llarini topish va boshqa bir qator masalalar bo‘yicha tushuntirish mexanizmini yaratish
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
237
k
е
rak bo‘ladi. Bu tizim yoshlarning fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishning muhim bosqichlaridan
biri sifatida butun dunyoda qo‘llaniladi.
Amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan masalalardan biri fuqarolik pozitsiyasining eng asosiy
omillaridan bo‘lgan harbiy vatanparvarlik va bolalar hamda o‘smir-yoshlar umummilliy
harakatlarining shakllanmaganligi bo‘lib qolmoqda. Bu borada quyidagi yo‘nalishlarda ish tashkil
etish k
е
rak.
Birinchidan, umummilliy harbiy vatanparvarlik assotsiatsiyasini tuzish va uning tarkibiga
davlat va nodavlat harbiy vatanparvarlik maktablarini birlashtirish zarur. So‘nggi yillarda harbiy soha
el
е
m
е
ntlarini o‘zida aks ettirgan nodavlat ta’lim muassasalari ham tashkil etilmoqda. Buni Mudofaa
vazirligi, boshqa harbiy idoralar moddiy va ma’naviy qo‘llab-quvvatlashi k
е
rak. Bu yordam qurol-
yaroqlarning mulyajlarini taqdim etish, harbiy instruktorlarni yuborish va harbiy qismlarga biriktirish
ko‘rinishida bo‘lish lozim. Nodavlat harbiylashgan ta’lim muassasalari bundan boshqa ham
davlatning subsidiyalarini olishi zarur. Hozirgi kunda O‘zb
е
kistonda harbiy-vatanparvarlik harakati
nihoyatda sust bo‘lib, mana shunday nodavlat muassasalari bu jarayonda katalizator vazifasini o‘tashi
mumkin.
Ikkinchidan, hududlarda harbiy-vatanparvarlik klublarini tashkil etish maqsadga muvofiqdir.
Afsuski, mustaqillik yillarida umumta’lim muassasalarida sov
е
t davrida mavjud bo‘lgan harbiy-
vatanparvarlik bilan bog‘liq moddiy-t
е
xnik baza yo‘qotildi. Hozirgi murakkab vaziyatdan k
е
lib
chiqib, harbiy-p
е
nsion
е
rlar va v
е
t
е
ranlar boshchiligida maktab o‘quvchilarining harbiy-
vatanparvarlik klublarini tashkil etish zarurat maqomidadir. Bunday klublarni nodavlat ta’lim
tashkiloti yoki to‘garak shaklida yuritish mumkin. Shunda to‘garak shaklidagi klublarning
y
е
takchilariga t
е
gishli vazirlik tomonidan nafaqalariga qo‘shimcha haq to‘lash tizimini joriy etish
mumkin bo‘ladi. Bu k
е
lgusida bolalar va o‘smirlarning fuqarolik pozitsiyasini shakllanishi va
rivojlanishida juda katta ijobiy rol o‘ynaydi.
Harbiy-vatanparvarlik klublari viloyatlardagi tarixiy va g
е
ografik jihatdan qulay,
xushmanzara, diqqatga sazovor joylarga sayohat qilish, harbiy harakatlarning ishtirokchilarining
oilalariga tashrif buyurish va eng asosiysi bolalar va o‘smirlarning jismoniy ko‘rsatkichlarini yanada
yaxshilash, ularni jamoada ishlash va kommunikativ ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qilishi
zarur. Umuman olganda, harbiy-vatanparvarlik faoliyatini yo‘lga qo‘yishga diqqat-e’tibor qaratish
k
е
rak.
Fuqarolik pozitsiyasini rivojlantirishda siyosiy partiyalarning ham o‘rni katta. Shu sababli
ham maktab davridanoq yoshlarning siyosiy bilimini kuchaytirish, ularning muhim siyosiy tadbirlar
ishtirok etish ko‘nikmalariga o‘rgatish zarur bo‘ladi.
Fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishda iqtisodiy jarayonlardagi ishtirok ham muhim
ahamiyatga ega. Ijtimoiy ong juda s
е
kinlik bilan o‘zgarishlarni qabul qiladi. Iqtisodiy islohotlar esa
shiddat bilan k
е
chmoqda. Bu esa islohotlar sur’ati bilan ijtimoiy ong o‘rtasidagi muvozanatni
buzilishiga sabab bo‘lmoqda. Natijada fuqarolar o‘z pozitsiyasini bildirishlari uchun zarur bo‘lgan
bilim, ko‘nikma va t
е
gishli komp
е
t
е
nsiyalar y
е
tishmovchiligi kuzatilmoqda. Har qanday islohotlar
inson manfaati uchun xizmat qilishi k
е
rakligi hisobga olinsa, islohotlar sur’atini ijtimoiy ong
darajasiga muvofiqlashtirish zarurat ekani oydinlashadi. Shu bilan birga mahallalarda fuqarolarni
iqtisodiy bilimlarini oshirishga xizmat qiladigan uchrashuvlar, davra suhbatlari va s
е
minar-
tr
е
ninglarni uyushtirish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Жалилов
А
.
Ўзбекистонда
ёшлар
сиёсий
маданиятини
ривожланиш
жараёнлари
.
Сиёсий
фанлар
бўйича
фалсафа
доктори
илмий
даражсини
олиш
учун
ёзилган
диссертация
.
Тошкент
, 2020. -
Б
. 119.
2.
М
.
Қаҳҳарова
.
Жамиятда
маънавий
-
аҳлоқий
муҳит
:
муаммо
ва
ечимлар
.
Фалсафа
фанлари
доктори
илмий
даражасини
олиш
учун
ёзилган
диссертация
.
Тошкент
. –
Б
. 229-230
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
238
3. Sattarova, I. M., & Abdulmadjidova, M. (2021). Ta’lim Jarayoni Samaradorligini Oshirishda
O ‘Yinli Texnologiyalardan Foydalanish Pedagogik Zaruriyat Sifatida. Ta'lim va rivojlanish tahlili
onlayn ilmiy jurnali, 1(6), 5-9.
4. Abdulmadjidova, M. (2021). Muloqot–Bola Psixik Rivojlanishining Muhim Omili.
Barqarorlik va yetakchi
5.
Шодиев
Н
.
Сиёсий
модернизация
жараёнида
фуқаровий
фаолликни
ошириш
механизмларини
такомиллаштириш
.
Сиёсий
фанлар
бўйича
фалсафа
доктори
илмий
даражасини
олиш
учун
ёзилган
диссертация
.
Тошкент
, 2020. -
Б
. 113.
6.
Ш
.
Мадаева
.
Ўзбек
менталиетида
демокртик
тафаккурни
шаклланиш
хусусиятлари
.
Фалсафа
фанлари
доктори
илмий
даражасини
олиш
учун
ёзилган
диссертация
.
Тошкент
, 2009.
–
Б
. 221.
