MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
607
BOSHLANG‘ICH SINFDA ANOMAL BOLALAR UCHUN INKLYUZIV TA‘LIM
TAMOYILLARI
Usmonchayeva Shaxnoza Maxambetjanovna
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
“Boshlang‘ich ta‘lim metodikasi” kafedrasi o‘qituvchisi
shaxnozausmonchayeva@gmail.com
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15255989
Annotatsiya.
Ushbu maqolada hozirgi bosqichda inklyuziv ta'limni rivojlantirishning
nazariy va amaliy jihatlari haqida savol tug'iladi. Tuzatish va pedagogik jarayonni qurishning
defektologik printsiplari asosida umumiy ta'lim tizimini rekonstruktsiya qilish zarurati bayon
qilinadi.
Kalit so'zlar:
inklyuziv ta'lim, maxsus ta'lim, anomal bolalar, defektologik tamoyillar,
tuzatish-pedagogik jarayon, tuzatish, kompensatsiya.
Boshlang‘ich sinfda anomaliyaga ega (ya'ni jismoniy, aqliy yoki hissiy rivojlanishida
farqlari bo‘lgan) bolalar uchun inklyuziv ta’lim joriy etilishi -ularning jamiyatga to‘liq
qo‘shilishlari va sifatli ta’lim olishlarini ta’minlaydi. Quyida boshlang‘ich sinfda inklyuziv
ta’limni samarali tashkil qilish uchun asosiy tamoyillar keltirilgan:
1.Inklyuzivlik va teng imkoniyatlar
Har bir bola, nogironligidan yoki rivojlanishidagi farqlardan qat’i nazar, o‘qish huquqiga
ega. Ta’lim muassasalari barcha o‘quvchilar uchun ochiq bo‘lishi kerak.
2. Individual yondashuv
Har bir bolaning ehtiyojlariga qarab o‘quv rejalari moslashtiriladi.Maxsus ehtiyojlarga ega
bolalar uchun mos o‘quv uslublari, texnologiyalar va qo‘llab-quvvatlash xizmatlari taklif qilinadi.
3. Hamkorlikda o‘qitish. Oddiy sinf o‘qituvchisi va maxsus pedagog (defektolog,
logoped) birga ishlaydi. Ota-onalar, psixologlar, hamshiralar va boshqa mutaxassislar bilan
hamkorlik muhim.
4. Ijtimoiylashuv va hurmat. Barcha o‘quvchilar bir-biriga hurmat bilan munosabatda
bo‘lishi, birgalikda o‘qib, o‘ynashi kerak. Nogironlikni kamchilik emas, farqlilik deb qabul qilish
madaniyatini shakllantirish muhim.
5. Moslashtirilgan muhit. Sinf xonasi, o‘quv jihozlari va maktab infrastrukturalari barcha
bolalar uchun qulay va xavfsiz bo‘lishi lozim.Harakat cheklovli yoki eshitish ko‘rishda muammosi
bor bolalar uchun maxsus jihozlar zarur.
6. Ijobiy motivatsiya va qo‘llab-quvvatlash. Bolalarda o‘ziga bo‘lgan ishonchni
mustahkamlash,
ularni
muvaffaqiyatga
rag‘batlantirish
muhim.
Ijobiy
baholash,
muvaffaqiyatlarini e’tirof etish kerak.
7. Davomiy monitoring va baholash. Har bir bolaning o‘sishi va rivojlanishini doimiy
kuzatish.Standart testlardan tashqari, individual yutuqlarni ham hisobga olish.
Boshlang‘ich sinfda anomal bolalarni o‘qitish — bu o‘ziga xos yondashuv, sabr-toqat va
puxta tayyorgarlikni talab qiladigan murakkab, lekin juda muhim jarayon. Anomal bolalar
deganda jismoniy, aqliy, hissiy yoki nutq rivojlanishida turli cheklovlarga ega bo‘lgan bolalar
tushuniladi. Ularni umumiy ta’lim muhitida o‘qitish uchun maxsus tamoyillar, usullar va shart-
sharoitlar zarur.
Boshlang‘ich sinfda anomal bolalarni o‘qitish — bu o‘ta mas’uliyatli va ijtimoiy
ahamiyatga ega bo‘lgan jarayon bo‘lib, har bir bolaning o‘ziga xos ehtiyojlarini inobatga olgan
holda amalga oshirilishi zarur. Bu yo‘nalishda ta’lim tizimi bolaning imkoniyatlarini maksimal
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
608
darajada rivojlantirish, uni ijtimoiy hayotga moslashtirish va teng huquqli
ishtirokchiga aylantirishni ko‘zlaydi.
Anomal bolalarni o‘qitishda individual yondashuv, maxsus metodika va texnologiyalar,
mehrga asoslangan muhit, hamkorlikda ishlash va ijtimoiy integratsiya muhim o‘rin tutadi.
O‘qituvchilar, ota-onalar va mutaxassislar o‘zaro hamkorlikda ish olib borgan taqdirda, har bir
bola o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarishi, jamiyatda o‘z o‘rnini topishi mumkin. Shunday qilib,
inklyuziv va differensial yondashuvlar orqali boshlang‘ich sinfda anomal bolalarga sifatli ta’liM
berish, ularning teng huquqli fuqarolar bo‘lib shakllanishi uchun mustahkam zamin yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Axmedov N., Qodirova M.
Defektologiya asoslari
. – Toshkent: O‘qituvchi, 2017.
2.
Karimova R.
Maxsus pedagogika: nazariya va amaliyot
. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2020.
3.
Yo‘ldosheva Z.A.
Inklyuziv ta’lim asoslari
. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2021.
4.
Nartayeva M.
Pedagogik texnologiyalar va inklyuziv ta’lim
. – Toshkent: Ilm Ziyo,
2019.
