Universal International Scientific Journal
252
Egamberdiyeva Umidaxon
Andijon davlat universiteti “Sport va San`at” fakulteti Xalq cholg`u ijrochiligi 1-kurs talabasi
Uzbekistan
Annotatsiya.
Xorazm – O`zekistonning qadimiy va madaniy jihatdan yuksak taraqqiy etgan hududi
sifatida nafaqat tarixiy obidalar va yozma manbalar, balki og`zaki ijod va sahna san`atining boy
an`analariga ega. Mazkur maqolada Xorazm raqs san`atining shakllanishi jarayoni qadimgi marosimlar,
xalq urf-odatlar va diniy e`tiqodlar bilan bog`liq holda tahlil qilinadi. Raqsning o`ziga xosligi, jumladan,
qo`l harakatlari harakatlari, kaft ishoralari, ko`rinarli his tuyg`ular va tana ritmining bir butun dramatik
kompozitsiyaga bo`ysundirilganligi raqs ijrosining shu bilan birga jismoniy, balki ruhiy-psixologik
jihatlarni ham ochib beradi. Har bir element xalqning asrlar davomida shakllangan dunyoqarashi, axloqiy
qadriyatlari va ichki ruhiy kechinmalari bilan bevosita bog`liq.
Kalit so‘zlar:
dramatik ifoda raqslarda, xorazm folklori, xorazmcha ritmlar, nomoddiy madaniy
meros, dinamika , harakat ritmlari, kompozitsiya , hofizlar , tuproqqal`a , maqom , improvizatsiya.
Аннотация:
Хорезм, как древний и культурно высокоразвитый регион Узбекистана, имеет не
только исторические памятники и письменные источники, но и богатые традиции устного и
исполнительского искусства. В статье анализируется процесс формирования хорезмийского
танцевального искусства в связи с древними обрядами, народными традициями и религиозными
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi:
XORAZM RAQS SAN`ATI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 4
Published: 30.04.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
25
3
верованиями. Уникальность танца, включающая подчинение движений рук, жестов ладоней,
видимых эмоций и ритмов тела единой драматургической композиции, раскрывает не только
физические, но и духовные, психологические аспекты танцевального исполнения. Каждый элемент
напрямую связан с мировоззрением, моральными ценностями и внутренним духовным опытом
народа, которые формировались на протяжении веков.
Ключевые слова:
драматическое выражение в танцах, хорезмский фольклор, хорезмские
ритмы, нематериальное культурное наследие, динамика, ритмы движения, композиция, хафизы,
тупуклала, маком, импровизация.
Abstract:
Khorezm, as an ancient and culturally highly developed region of Uzbekistan, has not only
historical monuments and written sources, but also rich traditions of oral creativity and performing arts.
This article analyzes the process of formation of Khorezm dance art in connection with ancient rituals, folk
customs and religious beliefs. The uniqueness of the dance, including the subordination of hand
movements, palm gestures, visible emotions and div rhythms to a single dramatic composition, reveals
not only the physical, but also the spiritual and psychological aspects of dance performance. Each element
is directly related to the worldview, moral values and inner spiritual experiences of the people formed over
the centuries.
Keywords:
dramatic expression in dances, Khorezm folklore, Khorezm rhythms, intangible cultural
heritage, dynamics, rhythms of movement, composition, Hafizs, Tupukqala, maqom, improvisation.
Language:
Uzbek
Citation:
Egamberdiyeva , U. (2025). KHORESM DANCE ART. Universal International Scientific
Journal, 2(4), 252–256. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1733
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15344102
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Kirish
Xorazm
raqs
san`ati
O`zbekiston hududida shakllangan eng
qadimiy raqs an`analaridan biridir. U
nafaqat badiiy-estetik qadriyat, shuningdek
xalqning tarixiy tafakkuri, dunyoqarashi,
ijtimoiy hayoti v ava ma`naviy olamini
o`zida mujassam etgan noyob madaniy
meros hisoblanadi. Xorazm raqs san`ati
asrlar davomida shakllangan, rivojlangan
va avloddan avlodga og`zaki va amaliy
tarzda o`tib kelgan. Xorazm vohasi
qadimdan buyuk madaniyat markazlaridan
biri
bo`lgan.
Arxeologik
topilmalar,
qadimiy yodgorliklar va tarixiy yozma
manbalar bu hududda raqs va musiqa
san`ati
qadimdan
mavjud
bo`lganini
tasdiqlaydi. Qadimgi Xorazmda diniy
marosimlar, hosil bayramlari, to`ylar va
Universal International Scientific Journal
25
4
turli xalq udumlarida raqs asosiy san`at
shakli bo`lgan. Masalan, miloddan avvalgi
IV-III
asrlarga
oid
arxeologik
yodgorliklarda raqsga tushayotgan inson
tasvirlari uchraydi. Ayniqsa, Tuproqqal`a,
Qiyot
va
Ko`hna
Urganch
kabi
yodgorliklarda topilgan haykaltaroshlik va
devoriy suratlar bu raqslarning diniy,
marosimiy va badiiy xarakterga ega
bo`lganini ko`rsatadi. Xorazmning o`rta
asrlar davrida, ya`ni IX-XII asrlarda, raqs
san`ati saroy madaniyatining muhim qismi
bo`lib xizmat qilgan. Xorazmshohlar
davrida san`atkorlar, hofizlar, raqqosalar
saroylarda xizmat qilgan. Bu davrda raqslar
ko`proq musiqiy va she`riy san`at bilan
uyg`unlashgan holda rivojlangan. Raqs
ayniqsa, doston va maqom ijrosida
sahnaviy element sifatida muhim o`rin
egallagan.
ASOSIY QISM
Xorazm raqs san`ati faqat saroy
san`ati bo`lib qolmagan. U Xalq orasida,
kundalik
hayotda,
ayniqsa
to`ylar,
bayramlar va marosimlarda faol ravishda
ijro etilgan. Aynan xalq raqslari orqali
Xorazm raqsining turfa uslublari va
jo`shqin ifoda vositalari shakllangan.
Xorazm raqs san`atining eng yorqin
namunasi bu – ‘’Lazgi’’ raqsidir. Lazgi
qadimdan
to
hozirgacha
o`zining
energiyasi, ritmik harakatlari va chuqur
mazmuni bilan ajralib turadi. Ayniqsa
Lazgi raqsi ko`pincha yakka ijroda
namoyon bo`lgan. Bu uslub har bir
raqqosaning
shaxsiy
ifoda
kuchi,
improvizatsiyasi va texnikasini ochib
beradi. Jamoaviy raqslar esa bayramlar ,
to`ylar yoki ommaviy tantanalarda bir
necha raqqos birgalikda sinxron tarzda ijro
etadi. Harakatlar aniq , muvofiqlashtirilgan
bo`ladi. Bu uslub sahna ko`rinishlarda keng
qo`llaniladi. ‘’ Lazgi ‘’ eng mashhur va
xalqaro miqyosda tan olingan raqslardan
biri
bo`lib,
uning
ildizi
qadimiy
marosimlarga borib taqaladi. 2019- yilda ‘’
Xorazm
lazgisi’’
YuNESKOning
Nomoddiy madaniy merosi ro`yxatiga
kiritilgan.
Xorazmning
mashhur
raqslaridan yana ‘’ Tanovar ‘’ , ‘’ Munojot
‘’ , ‘’Bazm raqslari’’ – bular mazmunan
turli xil mavzularni qamrab oluvchi
raqslardir.
Xorazm
raqsi
o`zining
jo`shqinligi,
dramatizmi
va
ritmik
murakkabligi bilan ajralib turadi. U
quyidagi xususiyatlarga ega:
Qo`l harakatlari – harakatlar goh
silliq, goh keskin bo`lib, his-tuyg`ularni
ifodalaydi. Qo`llarning har bir ohangga
mos harakati harakatning mazmunini ochib
beradi.
Yuz ifodasi va ko`z qarashi – raqqosa
his-tuyg`ularni faqat tanasi bilan emas,
balki yuz ifodasi bilan ham yetkazadi.
Harakat ritmi - raqsda keskin sur`at
o`zgarishlari mavjud. To`satdan tezlashish
yoki
sekinlashish
raqsga
dinamika
bag`ishlaydi.
Musiqa bilan uyg`unlik - Xorazm
raqsi doira , g`ijjak , nay , chang , kabi
cholg`ular sadolari bilan ijro etiladi.
Erkaklar va Ayollar raqslari -
an`anaviy jihatdan erkaklar raqsi kuchli va
harakatchan, ayollar raqsi esa nafis va
ma`noli bo`ladi.
Universal International Scientific Journal
255
Xorazm raqs kiyimlari an`anaviy va
milliy uslubda bo`lib, raqsning ifodalovchi
va estetik jihatlarini yanada boyitadi . Raqs
kiyimlari faqat estetik jihatlarni ta`minlab
qolmay, balki har bir raqs turi va ijrochi
uchun muhim ma`no va ramzlarni ham
ifodalaydi. Ayollar raqs kiyimlari odatda
uzun , yengli va jozibali bo`ladi. Chiroyli
ipak yoki atlas matolaridan tikilgan uzun
yubkalar va ko`ylaklar keng tarqalgan. Ular
raqqosaga harakatda qulaylik yaratadi va
raqsda har bir harakatni aniq ko`ratadi.
Ayollar asosan ko`pincha uzun ko`ylaklar
yenglari va etagi naqshlar bilan bezatilgan
bo`ladi. Ko`ylaklar yengil, oq yoki oltin,
kumush ranglarda bo`lishi mumkin, bu
raqqosaning
nafisligi
va
go`zalligini
ta`kidlaydi. Ayollar kiyimida belbog`lar
juda muhim rol o`ynaydi. Ular raqqosaning
tasvirini
yanada
kuchaytiradi,
belni
ta`kidlab, harakatlarni yanada ta`riflaydi.
Ayollar raqqosalarining ko`pincha boy
marjonlar, taqinchoqlar bilan bezatilgan
bo`ladi.
Erkaklar raqs kiyimlari odatda o`rta
uzunlikda bo`ladi. Yengsiz yoki yengil
ko`ylaklar
ko`proq
ishlatiladi,
ko`ylaklarning ranglari qora, oq, ko`k yoki
oltin ranglarda bo`lishi mumkin. Erkaklar
raqs kiyimida belbog` muhim rol o`ynaydi.
Ular raqqosaning harakatini va ifodasini
kuchaytiradi.
Erkak
raqqosalarning
belbog`lari ko`pincha qalin va mustahkam
bo`ladi.
Teatr sahnalarida Xorazm raqs san`ati
ko`pincha katta va yorqin kiyimlarda ijro
etiladi. Bu kiyimlar nafaqat estetik jihatdan
boyitilgan, balki sahna yorug`ligi va
bezaklari bilan uyg`unlashgan bo`lishi
kerak.
XX
asrning
oxiridan
boshlab,
Xorazm raqsi an`anaviy ko`rinishdan
chiqib, sahna san`atining bir qismi sifatida
namoyon bo`la boshladi. Bu o`zgarish
raqsning o`ziga xosligiga zarar bermadi,
aksincha uni yangicha uslubda jonlantirdi.
Bugungi kunda Xorazm raqsi yoshlar
oraida
ham
ommalashgan.
Xususan,
Xorazm viloyatidagi raqs anambllari va
san`at maktablari bu san`at turini yoshlar
orasida yanada rivojlantirishga katta hissa
qo`shmoqda. Yosh raqqosalar, an`anaviy
raqsni sahnada ijro etishda zamonaviy
musiqalar bilan uyg`unlashib, unga yangi
nafas berishmoqda. Xorazm raqsi endi
nafaqat xalq tadbirlarida, balki milliy va
xalqaro
festivallarda
ham
namoyish
etilmoqda. Raqsga asoslangan festival va
musobaqalar yoshlarni o`z san`atini dunyo
miqyosida tanitishga imkon yaratmoqda.
XULOSA
Xorazm raqs san`ati - bu O`zbekiston
xalqining madaniy yodgorligi, ma`naviy
boyligi va badiiy ifoda vositasidir. U asrlar
davomida shakllanib, turli xil tarixiy
bosqichlardan o`tgan bo`lsa-da, o`zining
mazmuni va go`zalligini yo`qotmagan. Bu
raqslar xalqning hayot tarsi, ruhiy olami va
san`atga bo`lgan munosabatini ifodalovchi
vositadir. Xorazm raqslari – bu xalqning
tarixiy xotirasi, quvonchi va orzusidir. Ular
orqali
biz
o`tmishimizni
anglaymiz,
bugungi kunimizni bezaymiz va kelajak
avlodlarga
bebaho
san`at
merosini
yetkazamiz.
Universal International Scientific Journal
25
6
Foydalanilgan adabiyotlar:
1 . Milliy va Xalqaro raqs festivallari : O`zbekistondagi tajribalar.
2. Xalq raqslari va ularning ifodaviy xususiyatlari.
3. Xorazm xalq raqslari.
4. O`zbek raqs san`atining rivojlanishi.
