MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
172
RAQAMLI TRANFORMATSIYA SHAROITIDA INTERNETDAGI DESTRUKTIV
HARAKATLARNING SALBIY OQIBATLARI
Andijon davlat pedagogika instituti erkin tadqiqotchisi
Karimov Ulug‘bek Dilmurodjonovich
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15227085
Annotatsiya:
Ushbu maqola Internetda mavjud bo‘lgan ko‘p sonli xavf-xatarlarni
o‘rganadi, kibertahdid va xavflarning ko‘p qirrali manzarasini o‘rganadi. Mavjud adabiyotlarni,
amaliy tadqiqotlarni va ekspert tushunchalarini keng ko‘lamli ko‘rib chiqish orqali tadqiqot turli
xil xavf-xatarlarni tasniflaydi va tahlil qiladi, jumladan kiberxavfsizlik tahdidlaridan tortib, onlayn
faoliyatning ijtimoiy va psixologik oqibatlarigacha.
Kalit so‘zlar:
internetga tahdidlar, kiberxavfsizlik tahdidlari, onlayn firibgarlik, maxfiylikni
buzish, kiberbulling, noto‘g‘ri ma’lumot, kibertahdidlar, zararli dastur, fishing, xakerlik,
viktimologik yondashuv.
Zamonaviy olamda Internet kundalik hayotning ajralmas qismiga aylanib, biz muloqot
qilish, ishlash va ma’lumotlarga kirish usullarini o‘zgartirmoqda. Biroq, bu raqamli inqilob virtual
sohada yashiringan ko‘plab xavf-xatarlar bilan birga keladi. Biz internet-xavflarning ko‘p qirrali
manzarasini o‘rganamiz, kibermakonning ulkan kengliklarida shaxslar va tashkilotlar duch
keladigan turli xil tahdidlarni tahlil qilamiz.
Internetdan keng foydalanish dunyo bilan o‘zaro munosabatimizni o‘zgartirdi. Ijtimoiy
tarmoqlarda do‘stlar bilan bog‘lanishdan tortib onlayn moliyaviy operatsiyalarni amalga
oshirishgacha, raqamli davr tomonidan taqdim etilgan qulayliklar shubhasizdir. Biroq, bu
qulaylikning o‘z to‘lovi bo‘lib raqamli landshaft kiberxavfsizlik tahdidlaridan psixologik
ta’sirigacha bo‘lgan xavf-xatarlarga to‘la ekanligi kundan kunga namoyon bo‘lmoqda
Kiberxavfsizlik tahdidlari:
Raqamli asrdagi asosiy muammolardan biri bu kiberxavfsizlik tahdidlarining tobora ortib
borayotgani. Zararli aktyorlar maxfiy ma’lumotlarni buzish uchun zararli dasturlar, fishing va
xakerlik kabi turli xil taktikalardan foydalanadilar. Zararli dastur, "zararli dasturiy ta’minot"
to‘plami, ma’lumotlarning buzilishi va moliyaviy yo‘qotishlarga olib keladigan tizimlarga kirish
uchun mo‘ljallangan viruslar va josuslik dasturlarini o‘z ichiga oladi. Boshqa tomondan, fishing,
ko‘pincha soxta elektron pochta yoki veb-saytlar orqali nozik ma’lumotlarni olish uchun aldamchi
urinishlarni o‘z ichiga oladi. Buzg‘unchilik, kompyuter tizimlariga ruxsatsiz kirish, jismoniy
shaxslar va tashkilotlar uchun katta xavf tug‘diradi.
Tadqiqotchilarning fikricha kiberjinoyatchilikka o‘tgan asrning 70-yillarida asoslar paydo
bo‘la boshlagan – zamonaviy qadriyatlar a’nanaviy munosabatlarni bir chekkaga surib chiqara
boshlagan.[1] Ma’lumki kibertahdidlar va internet tarmog‘idagi destruktiv hatti-harakatlar uchun
ma’lum bir ijtimoiy va texnologik muhit kerak. Internetning asosiy ijtimoiy mo‘ljallardan biri
jamiyat a’zolari o‘rtasidagi to‘g‘ridan to‘g‘ri ijtimoiy munosabatlarni kamaytirish va ular
o‘rtasidagi aloqalarni virtual formatga yo‘nalishtirishga qartilgandir. Interent texnologiya sifatida
ma’lum bir biznes guruhlarning manfaatlarini ifoydalaydi va uning lobbistlari imkon qadar
insonlarni internetdan foydalanishi ta’minlashga urinadi. Aytaylik, ma’lum bir ijtimoiy yoki davlat
xizmati onlayn formatga o‘tar ekan, uning ortidan qator yo‘ldosh dastur va iloqalarni ishlatish
zarurati tug‘iladi. Misol uchun kinoteatr uchun onlayn bilet olishga mo‘ljallangan ilovani yoki
veb-sahifani ishga tushirish va undan foydalanishni olib ko‘raylik. Avvalambor, internet
tarmog‘ini qo‘llab quvvatlaydigan texnik vositaga ega bo‘lish, internetga ulanish uchun ma’lum
bir mablag‘ sarflash, interent tarmog‘iga ulanadigan ilovani yuklab olish, biletni xarid qilish uchun
platformaga o‘tish va ana undan keyingiga pul mablag‘larni boshqarishga mo‘ljallangan ilova
orqali biletni xarid qilish mumkin bo‘ladi. Hozirgi kundagi interentning asosiy ijtimoiy
mo‘ljallaridan biri ham foydalanuvchilarning pul mablag‘larini toboro ko‘proq tasarruf qilishga
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
173
qaratilgandir. Bu kabi keng ko‘lamli muhitda o‘z o‘zidan kibertahdidlarning vujudga
kelishi tabiiy jarayondir.
Kibertahdidlarning uchun paydo bo‘lgan muhit esa keng ko‘lamli jinoyatchilik uchun asos
bo‘lib xizmat qilmoqda. Jamiyat a’zolari o‘rtaisda hozirgi kunda raqamlashtirish mutlaq
avfzalliklari xususida ko‘p gapiriladi. Yetakchi ommaviy axborot vositalari va boshqa axborot
manbalarida katta zavq-shavq bilan bu borada erishilgan yutuqlar haqida spririladi. Amalda esa
erishilgan natijalar bilan birga kibertahdidlar haqida keng yoritilmaydi. Butun tizim kibertahdilar
qurboniga aylanishi mumkinmi? Insonlar tomonidan butkul virtuallashish oqibatlari nima bilan
tugaydi, degan savollarga hozircha javob yo‘q. Misol uchun, 2023 yilning glyabr oyida
o‘zbekistonliklarning bank kartalaridan ommaviy pul o‘g‘irlash holati kuzatildi.[2] Hozirgi kunda
aksariyat moliyaviy va iqtisodiy aloqalar internet tarmog‘iga ko‘chib ulgurdi. Xodimlarning ish
haqidan tortib turli xil xizmatlar – kommunal to‘lovlar, bank, transport uchun to‘lovlar,
shuningdek, davlat xizmatlari fuqarolarning shaxsiy ma’lumotlari internet tarmog‘iga
joylashtirildi. Bu esa ularning o‘g‘irlanish ehtimolini vujudga keltirdi va hozirgi kunda uni himoya
qilishning samarali usullari o‘ylab topilmagan. Kelgusida chuqurlashish kuzatilayotgan geosiyosiy
qarama qarshiliklar fonida o‘zaro to‘qnashuvlari kiberhujumlar tarzida amalga oshirilishi ehtimoli
yuqori. Hozirgi kunda Rossiya-Ukriana urushida yuz minglab kiberjangchilar ishtirok etayotgani
haqida ma’lumotlar mavjud.[3] Kiberjangchilar yuqorida qayd etilgan katta axborot tizimlariga,
teleraidio efirlarga hujumlar uyutirib ularning normal faoliyatini ishdan chiqarishga harakat qiladi.
Bu boradagi qarama qarshilikning yaqqol namunasi Ukriana prezidenti V.Zleneskiyni taslim
bo‘lish haqidagi dipfeyki bo‘ldi.[4] Dipfeyk ma’lum bir shaxsni ovozi, tashqi ko‘rini va
mimikasini dasturiy ta’minoti vositasida yaratib, unga berilgan matnni o‘qishiga erishishdir.
Odatda bunday dipfeyklarning siyosiy jihatdangina obyektiv baholash mumkin bo‘lib, ayrim
hollarda ularni soxta ekanini texnik jihatdan aniqlashning imkoni yo‘qdir.
O‘zbekiston kabi aholining informatsion madaniyati yuqori bo‘lmagan jamiyatlarga ega
davlatlarda bu kabi dipfeylarning ommalashuvi ehtimoli juda yuqoridir. Shu sababli ham jamiyat
a’zolarini bu kabi internetdagi destruktiv hatti-harakatlardan asrash g‘oyatda dolzarb vazifadair.
O‘zbekistonning geosiyosiy poizitsiyasiga qarshi hujumlar aynan kibertahdidlar ko‘rinishida
namoyon bo‘lish ehtimoli yuqoridir. «Ilgari o‘z maqsad va manfaatlarini asosan diplomatiya va
siyosat bilan himoya qilib kelgan dunyodagi qudratli markazlar endi ochiqchasiga bosim o‘tkazish,
qarama-qarshilik va to‘qnashuvlar yo‘liga o‘tganiga hammamiz guvohmiz. Afsuski, bunday keng
ko‘lamli va o‘ta ziddiyatli jarayonlarning ta’siri Markaziy Osiyo mintaqasi va uning tarkibiy qismi
bo‘lgan mamlakatimizni ham chetlab o‘tmayapti», — dedi davlat rahbari.[5] Shunday ekan
jamoatchilik orasida internet tarmog‘idagi destruktiv hatti-xarakatlar xususida keng qamrovli
tushuntirish ishlarini o‘tkazish, internet tarmog‘ijagi iqtisodiy resurslarni talon taroj qilishga qarshi
qaratilgan loyihalarni amalga oshirish zarur. Shu bilan birgalikda raqamlashtirish ko‘lamini uning
xavfsizligini ta’minlash sur’atida o‘zib ketmasligini ta’minlash zarur. Bu boradagi xavfsizlik
paradigmasi – har bir samarali himoyalanmagan ma’lumot muqarrar o‘g‘irlanadi, degan g‘oyadan
iborat bo‘lishi zarur.
Viktimologik yondashuv – har bir subyektning o‘z huquq va erkinliklarini ta’minlash
uchun shaxsiy mas’liyatini oshirishga qaratilgan chora tadbirlardir. Hozirgi ijtimoiy
transformatsiya nihoyatda shiddat bilan kechayotgan bir sharoitda ijtimoiy munosabatlarda
shaxsning javobgarligi kuchayib bormoqda. O‘zaro munosabatlarda internetdagi destruktiv
tajovuzlarni qurboni bo‘lmaslik uchun qanday harakatlanish haqida ma’lumot olish zarur bo‘ladi.
Hoh yolg‘on ma’lumotlarga asoslangan feyk xabarlar bo‘lsin, hoh moliyaviy firibgarliklar bo‘lsin,
hoh tovlamachilik bo‘lsin insonlar ana shunday g‘ayriahloqiy yoinki g‘ayrihuquqiy tajovuzlardan
o‘zini asrash yo‘llarini ham bilish zarur bo‘lib qolmoqda. Olimlarning qayd etishicha internet
texnologiyalari yordamida o‘z mol-mulkini talon taroj bo‘lishiga yo‘l qo‘ygan shaxslarni aybdor
qurbon deb atash mumkin.[6] Chunki bunday hollarda internetdagi destruktiv harakatlarning
qurbonlari informatsion texnik foydalanish shartlaridan bexabar bo‘ladilar va buning oqibatida
ma’lum bir jinoyatning qurboniga aylanishadi. Umumi olib qaraganda jamiyatning bu boradagi
madaniyatidan farqli ravishda internet sohadagi bilimi va foydalanish madaniyati yo‘qligi
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
174
natijasida bu holatga tushib qolganlar. Shu o‘rinda qator falsafiy mulohazalar vujudga
kelishi tabiiy holdir. Birinchidan, jamiyat a’zolarining bir tekisda taraqqiyot bilan hamnafas holda
bilim olishini ta’minlash imkoniyati mavjudmi? Ikkinchidan, jamiyatning yoshi katta a’zolari
mana shunday ilg‘or texnologiyalarni muntazam ravishda o‘zlashtirib olishga qodirmi? Yoinki,
agar bunday imkoniyat mavjud emas ekan jamiyat texnologik tomonga qarab ketayotgan bir
sharoitda uning sur’atlaridan chetda qolgan a’zolarining taqdiri nima bo‘ladi? Bu kelgusida
iqtisodiy kambag‘allik kabi axborotlashtirish sur’atlaridan chetda qolgan qatlamning vujudga
kelishiga olib kelmaydimi? Albatta, bu kabi saollarga hozir mukammal javob berish qiyin va bu
prognozlashtirish ilmining tadqiqot obyekti hisoblanadi. Savollar tug‘ilishining o‘ziyoq taraqqiyot
yo‘nalishini gumanizm nuqtai nazaridan muvofiqlashtirish zaruratini tushuntirib beradi.
Elektron tijorat va onlayn moliyaviy operatsiyalarning o‘sishi onlayn firibgarlikning turli
shakllariga turtki berdi. Firibgarlik qilish uchun shaxsiy ma’lumotlar o‘g‘irlangan shaxsni
o‘g‘irlash keng tarqalgan muammodir. Firibgar investitsiya sxemalaridan tortib aldamchi onlayn
bozorlargacha bo‘lgan moliyaviy firibgarliklar raqamli bozorda ehtiyotkor bo‘lish zarurligini
anglatib turadi.
Raqamli o‘zaro bog‘liqlik asrida ushbu tadqiqot Internet xavflarining murakkab gobelenini
ochishga, rivojlanayotgan tahdidlarga va ularning shaxslar va jamiyatga ta’siriga oydinlik
kiritishga harakat qildi. Miqdoriy so‘rov ma’lumotlari va intervyulardan olingan sifatli
tushunchalarning sintezi raqamli landshaftning ko‘p qirrali muammolarini har tomonlama
tushunish imkonini berdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Bavsun Maksim Viktorovich (2019). Kiberprestupnost kak zakonomerniy
produkt sovremennogo obshestva. Kriminologicheskiy jurnal, (2), 15-17.
2.
https://www.gazeta.uz/uz/2023/11/14/cards/?utm_source=push&utm_medi
um=telegram - «O‘sha paytda uxlayotgan edim». «Gazeta.uz» o‘quvchilari o‘z
kartalaridan katta miqdorda pul yechib olingani haqida xabar berdi
3.
https://www.bbc.com/russian/features-65289878 -Nevidimiy front: kak
xakeri prinimayut uchastiye v voyne Rossii s Ukrainoy - s obeix storon.
4.
https://voxukraine.org/ru/vydeofejk-zelenskyj-prykazal-pokynut-avdeevku
VIDEOFEYK: Zelenskiy prikazal pokinut Avdeyevku.
5.
https://www.gazeta.uz/uz/2023/12/22/president/-
Dunyodagi
qudratli
markazlar endi ochiqchasiga bosim o‘tkazish yo‘liga o‘tmoqda — Shavkat Mirziyoyev.
6.
Starostenko Oleg Aleksandrovich (2022). Viktimologicheskiye problemi
obespecheniya bezopasnosti lichnosti v seti internet. Vestnik Sibirskogo yuridicheskogo
instituta MVD Rossii, 2 , 157-161
