MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
120
IJTIMOIY ODOBNING BOLA HAYOTIDA TUTGAN O‘RNI
Andijon davlat pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim yo‘nalishi
1-kurs magistranti
Mamirova Maxzunaxon Azamjon qizi
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15226746
Annotatsiya:
Mazkur maqolada ijtimoiy odobning bola hayotida tutgan o‘rni haqida
yoritiladi, ijtimoy odob nima? Uning asosini nima tashkil qilishi haqida ochiqlanadi. Ijtimoiy
odobning ahamiyatli jihatlari haqida ma’lumot beradi. Eng asosiysi ushbu maqola bolalarda
ijtimoy-tarbiyaviy odob-axloqni rivojlanishiga o‘z hissasini qo‘shadi
Kalit so‘zlar:
Ijtimoy odoblar, tarbiya, hadis, odob, axloq, ota-ona, jamiyat.
Oʻzbekiston Respublikasining “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida” Qonunchilik
palatasi tomonidan 2007-yil 23-noyabrda qabul qilingan va senat tomonidan 2007-yil 1-dekabrda
ma’qullangan
1-moddasining maqsadi bola huquqlarining kafolatlari sohasidagi munosabatlarni tartibga
solishdan iborat.
2 - modda. Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risidagi qonunchilik qonun va boshqa
qonunchilik hujjatlaridan iboratdir. agar O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida
O‘zbekiston Respublikasining bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risidagi qonunchiligida nazarda
tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan bo‘lsa, xalqaro shartnoma qoidalari qo‘llaniladi.
Ushbu mavzuga kirishdan avval “odob” so‘zi ta’rifiga oid qisqacha to‘xtalib o‘tsak.
Tilimizda “odob” tarzida talaffuz qilinishga odatlanib qolingan arabcha “adab” so‘zi aslida
“yakshilikka chaqirish”ni anglatadi. U “ma’daba” o‘zagidan olingan. Ma’daba esa odamlarni
yaxshilikka, ma’naviy ziyofatga chaqirishni anglatadi. Demak odob – yaxshilik demakdir.
“Ijtimoiy odoblar” esa ijtimoiy muammolarni eng yaxshi tarzda olib borish deganidir.
Masalan:
Kiyinish odobi
Suhbat odobi
Ovqatlanish odobi
Jamoa bilan ishlash odobi
Nutq so‘zlash odobi
Kalom odobi
Yurish odobi
Har bir vaziyat uchun talab qilinadigan odob – axloq qoidalari har xil, shuning uchun bolaga
har bir vaziyatga mos odob – axloqni o‘rgatishni unutmasligimiz lozim.
Bolaga odob – axloq nima uchun kerak? Bolaga odob – axloqning kerakligini sababi, ularga
boshqalar bilan yaxshi munosabatlar o‘rnatishga yordam berish, tengdoshlari bilan iliq
munosabatlar qura olishini shakllantirishdir. O‘zaro munosabatlarni o‘rnatish ijtimoiy hayotning
juda muhum elementidir. Boshqalar bilan to‘g‘ri munosabatlarni saqlab qolish uchun erta
bosqichidan ya’ni bolalar kichik yoshqaligidan vaqt, joy va vaziyatga mos keladigan odob axloqni
o‘rganish yaxshiroqdir.
Quyida bolalar rioya qilishlari kerak bo‘lgan odob – axloq qoidalari ro‘yxatini keltiramiz:
-
Jamoat joylardagi odob
-
Odamlar bilan salomlashish odoblari
-
Boshqalarning uyida odob
-
Ovqatlanish qoidalari
Jamoat joylarida odob-axloq qoidalari:
・
Yurganda yo‘lga tarqalmang
・
Poezdda shovqin qilib urushmang
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
121
・
To‘satdan baqirmang
・
To‘satdan yugurmang
・
Do‘kon mahsulotlariga keraksiz tegmang
・
Tartibga rioya qiling va boshqa, o‘tkinchilarni bezovta qilmang.
Shuning uchun, ko‘chada muntazam ravishda yurganda, ota-onalar ularga yaqin bo‘lishlari
va yo‘lning chetidan xabardor bo‘lishlari kerak.
Salomlashish paytidagi odob-axloq qoidalari:
・
Kattalarga ulardan oldin qo‘l uzatmang
・
Oilangiz bilan birga bo‘lsangiz kattalardan oldin so‘z boshlamang
・
Kattalar gapirganda ularning so‘zini bo‘lmang.
Boshqa uydagi etiket qoidalari:
・
Oyoq kiyimlaringizni taxlab qo‘ying
・
Ruxsatsiz uy-ro‘zg'or buyumlariga tegmang
・
idishlardan foydalanganda ruxsat so‘rang
・
“Men shirinlik iste'mol qilmoqchiman” kabi odobsizlik gaplarni aytmang
・
O‘ynagan o‘yinchoqlaringizni yig‘ib qo‘ying.
Ovqatlanish vaqtidagi odob-axloq qoidalariga quyidagilar kiradi:
・
Ovqatlanayotganda qimirlamaslik
・
Yaxshi holatda ovqatlaning
・
Shovqin qilishdan qoching va jim ovqatlaning
・
Qo‘shiqni to‘g'ri va o‘ng qo‘lda ushlang
Shunday qilib, uyda ovqat pishirish paytida ham to‘g'ri holatda ovqatlanishni unutmang.
Bolalarga odob-axloqni qanday o‘rgatish kerak?
Bolalarga odob-axloqni o‘rgatishning uchta usuli mavjud:
・
Ota-onalar misoli
・
Tarbiya va muloyimlik bilan tushuntiring
・
Bolaning yoshiga qarab o‘rgating.
Ota-onalar eng yaxshi o‘rnak bo‘lishadi Birinchi yo‘l - ota-onalar o‘rnak bo‘lishlaridir. Juda
ko‘plab odob-axloq qoidalari mavjud bo‘lib, ularni faqat so‘z bilan yetkazish qiyin, shuning uchun
odob-axloq qoidalarini o‘rgatishda ota-onalar so‘z bilan emas, balki o‘rnak bo‘lishlari muhimdir.
Odob hamda axloq o‘rtasida farqlar mavjud bo‘lsa-da, ikkisi-da bir-biriga bog‘liqdir.
Odob va axloq o‘rtasida shunday farqlar mavjud. Buyuk allomalar va siymolar shunday
iqtiboslar keltirishgan:
Muhammad Zehniy aytadi: “Fazilat naslu nasab bilan emas, balki odob bilan topiladi”.
“Har bir kishi kasb-korni mukammal bilmogʻi, yaxshi tarbiya olmogʻi va yaxshi xulq-
odob, fazilatlarga ega boʻlmogʻi kerak”, deydi Abu Nasr Forobiy.
Abu Muhammad “Kitob al-Voʼiy” odamlarni asarida: “Odob maqtalgan narsalarga
chaqirgani uchun odob deb nomlangan”, deydi.
Abu Zayd rahmatullohi alayhi: “Odob” fazilatlardan biriga eltuvchi yaxshi urinishga
ishlatiladigan nom degan.
Xulosa qilib shunday deyishimiz mumkinki, ijtimoiy odob bola hayotida juda muhum
ahamiyatga ega va biz kattalar, ota – onalar, pedagoglar bu odoblarni bolalarga o‘rgatishimiz
uchun eng avvalo, o‘zimiz o‘rnak bo‘lishimiz kerak. O‘rgatilgan odoblarni muntazam ravishda
takrorlatib qoidaga aylantirishimiz kerak. Shunda bolalarning va jamiyatning ijtimoiy hayoti
yanada yaxshilanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
https://lex.uz/mact/-1297315
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
122
2.
2-modda O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-apreldagi O‘RQ-683-
sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y.,
03/21/683/0375-son)
3.
“BOLA
HUQUQLARINING
KAFOLATLARI
TO‘G‘RISIDA”
Qonunchilik palatasi tomonidan 2007-yil 23-noyabr
4.
https://hilolnashr.uz/ijtimoiy-odoblar
5.
https://fitrat.uz/archives/10047
6.
https://www.old.islamonline.uz/index.php/kitoblar/asma-
ulhusna/item/21612-77-al-voliy
7.
https://cyberleninka.ru/article/n/maktabgacha-ta-lim-yoshdagi-bolalarning-
ta-lim-tarbiyasi-va-rivojlanishida-ijtimoiy-muhitning-ahamiyati/viewer
8.
https://www.himawari-child.com/knowledge/6248.html
9.
G.Murodova “maktabgacha yoshdagi bolalarning ta’lim tarbiya va
rivojlanishida ijtimoiy muhitning ahamiyati” Scinice and education journal Valume 4
Issue 9 // 249b
10.
https://www.old.islamonline.uz/index.php/kitoblar/asma-
ulhusna/item/21612-77-al-voliy
