SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
402
МАФКУРАНИНГ
ФАЛСАФИЙ
МОҲИЯТИ
:
ИНСОН
ОНГИ
ВА
ЖАМИЯТНИ
ШАКЛЛАНТИРУВЧИ
КУЧ
СИФАТИДА
Сардор
Нуралиев
,
Андижон
давлат
педагогика
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15357282
институти
тадқиқотчиси
Аннотация
:
Ушбу
тезисда
мафкура
тушунчаси
фалсафий
нуқтаи
назардан
таҳлил
қилинади
.
Муаллиф
мафкурани
фақат
сиёсий
шиорлар
мажмуаси
эмас
,
балки
инсон
онги
ва
жамият
тараққиётини
шакллантирадиган
маънавий
куч
сифатида
талқин
этади
.
Мафкуранинг
фалсафа
билан
алоқаси
,
тарихий
воқеликка
боғлиқлиги
,
инсон
онгидаги
йўналтирувчи
ва
ахлоқий
вазифалари
атрофлича
ёритилади
.
Шу
билан
бирга
,
муаллиф
мафкуранинг
барқарорлиги
унинг
ахлоқий
тозалигига
боғлиқлигини
таъкидлайди
.
Мафкуранинг
фалсафий
моҳияти
инсон
ва
жамият
ўртасидаги
онгли
,
маънавий
ва
ғоявий
алоқаларни
чуқур
англашга
йўл
очади
.
Калит
сўзлар
:
Мафкура
,
Фалсафий
таҳлил
,
Инсон
онги
,
Жамият
,
Ғоявий
тизим
,
Ахлоқ
ва
маънавият
,
Тарихий
воқелик
,
Йўналтирувчи
куч
,
Бирлаштирувчи
функция
,
Сиёсий
дунёқараш
Мафкура
–
бу
инсон
ва
жамият
онгини
бир
йўналишда
ҳаракатга
келтирадиган
ғоялар
мажмуасидир
.
У
жамият
тараққиётини
илгарилатувчи
ёки
аксинча
,
тўхтатувчи
маънавий
куч
сифатида
фаолият
кўрсатади
.
Фалсафа
нуқтаи
назаридан
мафкура
бу
–
инсоннинг
дунёга
,
ҳаётга
,
бошқа
инсонларга
ва
ўзига
нисбатан
тутган
позициясини
шакллантирадиган
умумий
қарашлар
тизимидир
.
У
инсоний
онгнинг
ифодаси
,
ижтимоий
воқеликни
англаш
ва
қайта
шакллантириш
воситаси
сифатида
намоён
бўлади
.
Фалсафа
дунё
ҳақида
умумий
,
чуқур
ва
назарий
фикр
юритса
,
мафкура
унинг
амалий
ифодаси
бўлиб
,
муайян
мақсад
сари
қаратилган
дунёқараш
сифатида
шаклланади
.
Агар
фалсафа
“
ҳаёт
нима
?”
деган
саволга
изланса
,
мафкура
“
ҳаёт
қандай
бўлиши
керак
?”
деган
жавобни
таклиф
этади
.
Шу
жиҳатдан
,
ҳар
қандай
мафкуранинг
фалсафий
пойдевори
бор
,
у
тасодифий
ёки
шунчаки
сиёсий
шиорлар
тўплами
эмас
.
Масалан
,
либерал
мафкура
–
инсоннинг
эркинлиги
,
хусусий
мулк
ва
шахсий
ташаббусни
марказга
қўяди
.
Бу
ғоялар
Джон
Лок
,
Иммануэл
Кант
,
Токвиль
ва
бошқа
мутафаккирлар
фалсафасидан
озиқланади
.
Ёки
социал
мафкура
–
ижтимоий
тенглик
,
адолат
ва
умумий
фаровонлик
ғояларига
асосланиб
,
Маркс
,
Руссо
ва
бошқаларнинг
фалсафий
концепцияларидан
илҳомланади
.
Мафкура
инсон
онгининг
аниқ
бир
тарихий
ва
маданий
шароитда
шаклланган
,
муҳокамадан
ўтган
,
мақсад
сари
йўналтирилган
ифодасидир
.
У
инсоннинг
ким
эканлигини
,
у
қандай
яшаши
кераклигини
ва
нималар
учун
курашиши
лозимлигини
белгилаб
беради
.
Бошқача
айтганда
,
мафкура
инсоннинг
руҳий
ва
маънавий
йўналишини
шакллантиради
.
Ҳар
қандай
жамиятда
инсон
турли
ғоялар
таъсирида
ҳаракат
қилади
.
Бир
инсон
мустақилликни
олий
қадрият
деб
билса
,
бошқаси
адолатни
устун
қўяди
.
Мана
шу
ғоялар
мажмуаси
–
мафкурани
ташкил
этади
.
У
шунчаки
фикрлар
эмас
,
балки
ҳаёт
тарзига
айланадиган
қийматлар
тизимидир
.
Мафкура
ҳеч
қачон
“
холис
”
бўлмайди
.
У
муайян
тарихий
вазиятдан
келиб
чиқади
.
Масалан
,
мустамлакадан
чиқиб
мустақилликка
эришган
халқ
учун
мафкура
–
миллий
ўзликни
тиклаш
,
маданиятни
муҳофаза
қилиш
,
истиқлол
ғоясини
мустаҳкамлаш
деганидир
.
Аксинча
,
барқарор
демократик
жамиятларда
мафкура
кўпроқ
эркинлик
,
инсон
ҳуқуқлари
ва
фуқаролик
фаоллиги
атрофида
шаклланади
.
Шу
боис
,
мафкурани
тушуниш
учун
жамиятнинг
тарихи
,
дунёқараши
,
сиёсий
ва
маданий
ҳолатини
инобатга
олиш
лозим
.
У
ҳамиша
ўз
даврининг
ифодасидир
,
бир
пайтда
ҳам
таъсир
қилувчи
,
ҳам
таъсирланувчи
куч
ҳисобланади
.
Мафкуранинг
фалсафий
моҳияти
ундаги
йўналтирувчи
,
бирлаштирувчи
ва
ҳақиқатни
англатувчи
вазифаларида
намоён
бўлади
:
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
403
Йўналтирувчи
функция
:
мафкура
инсон
ва
жамият
фаолиятига
маъно
беради
,
уни
аниқ
бир
мақсад
сари
йўналтиради
.
Бу
фаолият
нима
учун
қилинаётгани
,
нимага
хизмат
қилиши
,
қандай
натижага
эришиши
кераклиги
борасида
асос
яратади
.
Бирлаштирувчи
функция
:
турли
инсон
ва
гуруҳларни
умумий
ғоя
атрофида
жипслаштиради
.
У
жамиятдаги
ички
ихтилофларни
юмшатиб
,
умумий
манфаатни
шакллантиради
.
Ҳақиқатни
англатувчи
функция
:
мафкура
воқеликни
муайян
нуқтаи
назардан
англатади
.
У
инсонга
“
нигариш
бурчаги
”
беради
–
дунёга
қандай
қараш
кераклигини
кўрсатади
.
Мафкура
ҳар
доим
ахлоқий
пойдеворга
суянади
.
Унинг
барқарорлиги
ва
таъсири
–
айнан
унинг
маънавий
тозалиги
билан
боғлиқ
.
Агар
мафкура
шунчаки
манфаатлар
тўпламига
айланса
,
у
одамлар
онгида
ўз
қийматини
йўқотади
.
Шу
сабабли
,
ҳар
қандай
мафкуранинг
фалсафий
таҳлилида
“
ахлоқий
тамойиллар
”
алоҳида
эътиборга
лойиқ
.
Мафкуранинг
фалсафий
моҳияти
–
бу
унинг
инсон
ҳаётидаги
йўналтирувчи
,
маънавий
,
ахлоқий
ва
ижтимоий
куч
сифатидаги
ўрнини
англаш
демакдир
.
2
У
инсоннинг
ким
эканлигини
,
ҳаёти
қандай
бўлиши
кераклигини
ва
жамият
қандай
мақсад
сари
илгарилаши
лозимлигини
белгилайдиган
ғоявий
кўзгу
ҳисобланади
.
Фалсафий
таҳлил
орқали
мафкуранинг
ички
мазмуни
,
унинг
инсон
руҳиятига
ва
ижтимоий
ҳаётга
кўрсатаётган
таъсири
теранроқ
тушунилади
.
Шундай
экан
,
ҳар
қандай
мафкура
–
бу
шунчаки
шиорлар
эмас
,
балки
фалсафий
ғояларга
таянган
маънавий
жараён
эканини
унутмаслик
керак
.
2
Coleman, James Samuel. Grundlagen der Sozialtheorie. Bd. 2.: Körperschaften und die moderne Gesellschaft. München /
Oldenbourg 1992, S. 214
