SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
52
RAQAMLI TA`LIM MUHITIDA SUN'IY INTELLEKTDAN FOYDALANISH
Andijon davlat tibbiyot instituti
“O`zbek tili va adabiyoti, tillar” kafedrasi o`qituvchisi
Pedagogika fanlari bo`yicha falsafa doktori
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15351182
Shabdullayeva Lazokatxon Orifbekovna
Annotatsiya:
Ushbu. maqolada sun'iy intellekt va undan ta`lim tizimida foydalanish, sun`iy
intellektning raqamli ta`lim bilan bog`liqligi jihatlari yoritib berilgan. Rivojlangan mamlakatlarda
sun`iy intellektdan foydalanish tajribalari, zamonaviy ta'lim makoniga sun'iy intellektni joriy etish
funktsiyalari, raqamli ta`limning turli platformalarda sun`iy intellektdan foydalanish imkoniyatlari
tahlili berilgan hamda o‘quv jarayoniga sun’iy intellektni joriy etish ta`lim jarayonida o`qituvchi
va talabalar uchun qulayliklar yaratishi haqida ma`lumotlar berilgan.
Kalit so`zlar va atamalar
: Raqamli ta`lim, sun`iy intellekt, islohot, ta`lim jarayoni,
Mamlakatimizda bugungi kunda barcha sohalarda keng qamrovli islohotlar amalga
oshirilmoqda. Jumladan, sun`iy intellekt texnologiyalarining katta ahamiyati va salohiyatini e`tirof
etgan holda ularni rivojlantirishga alohida e`tibor qaratilmoqda. Tez texnologik taraqqiyot davrida
sun`iy intellekt hayotning turli sohalari rivojlanishiga ta`sir qiluvchi asosiy omilga aylanib
bormoqda. Ushbu texnologiyalar unumdorlik va samaradorlikni oshirishdan tortib, ilm-fan va
innovasiyalardagi yutuqlarga qadar ulkan foyda keltirish salohiyatiga ega ekanligini tan olish
kerak. O'z navbatida sun'iy intellektni ilm-fanga joriy etish uchun malakali kadrlar sonini oshirish
talab etiladi. Negaki aynan o'z kasbining ustasi bo'lgan mutaxassislar barcha jabhalarga sun'iy
intellekt kirib borishida asosiy omil bo'ladi. Shu maqsadda sun'iy intellekt texnologiyalari
asosidagi innovatsion biznes-modellar, mahsulotlar va xizmat ko'rsatish usullari rivojlanishi uchun
qulay va maqbul ekotizim yaratish, ularni belgilab berilgan ustuvor tarmoqlar va sohalarda
tezkorlik bilan joriy etish va amaliyotga tatbiq etish bo'yicha harakatlar boshlab yuborildi. Sababi,
sun'iy intellekt texnologiyalari raqamli texnologiyalarning eng tez rivojlanayotgan istiqbolli
yo'nalishlaridan biri hisoblanadi. Raqamli texnologiyalar tarkibiga kiruvchi sun‘iy intellektdan
foydalanish orqali, nafaqat ta‘limda balki, hayotning barcha jabhalarida samarali foydalanish
mumkin. Sun‘iy ong texnologiyasini joriy etish orqali shaffoflikni ta‘minlash, firibgarlikni oldini
olish, ma‘lumotlarni tahlil etish, katta hajmli ma‘lumotlar bilan ishlash ustunliklarini beradi.
Ta‘lim sohasida esa virtual o
ʻ
quv muhitini yaratish va masofaviy ta‘limda katta qulayliklar
yaratadi Sun'iy intellekt uchun ajoyib kelajak bashorat qilinmoqda. Ushbu texnologiya hozirda eng
tez rivojlanayotgan va istiqbolli texnologiyalardan biriga aylandi. Aqlli ovozli yordamchilar, rasm
chizadigan, matnlar va musiqa yozadigan neyron tarmoqlar bugun hech kimni ajablantirmaydi.
Sun'iy intellektga bo'lgan umumiy qiziqishni tushuntirish qiyin emas: bu texnologiya odamlarga
turli jarayonlarni, ayniqsa ko'p mehnat talab qiladigan va zerikarli jarayonlarni avtomatlashtirish
uchun ajoyib imkoniyatlarni ochib beradi. Bizni charchatadigan yoki chalg'itadigan holatlarda
mashina yuz foiz samaradorlik va yuqori aniqlikni namoyish etishda davom etmoqdi.
Sun'iy intellekt inson hayotining ko'plab jabhalarida, jumladan, ta'lim sohasida ham faol
qo'llanilmoqda. Bugungi kunda dunyo ahli ta’lim jarayonida uning sifatini oshirish va zarur kasbiy
ko‘nikmalarni samarali o'zlashtirish uchun zamonaviy texnologiyalardan foydalanish
imkoniyatiga ega. Erishilgan natijalarga qaramasdan, sun'iy intellekt hali rivojlanishning dastlabki
bosqichida turibdi. Ammo bugungi imkoniyat ham o'qituvchilar va talabalarning sun`iy intellekt
qobiliyatidan samarali foydalanishi uchun yetarlidir. Mutaxassislarning prognozlariga ko‘ra,
sun’iy intellektning texnologiyalarini qo'llash yaqin kelajakda butun ta’lim tizimi
evolyutsiyasining asosiy omiliga aylanadi
Oddiy so‘zlar bilan aytadigan bo‘lsak, sun’iy intellekt (ingl. Artificial intellegence) –
kompyuter tizimlarining shu vaqtgacha insonlarga xos bo‘lgan ijodkorlik va intellektual faoliyatni
bajarish qobiliyatidir. U neyron tarmoqlar, mashinani o‘qitish (machine learning), tabiiy tilni qayta
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
53
ishlash, kognitiv (ongli) hisob-kitoblar, kompyuterning tasvirni ko‘rishi singari fanning o‘ta
murakkab yangi yo‘nalishlarini o‘zida birlashtiradi.
. Tahlillarga ko`ra: AQSh ta
ʼ
lim sektorida 2017-2021 yillarda sun
ʼ
iy intellekt 47,5 foizga
o
ʻ
sganligini kuzatish mumkin. . Universitetlarning 80-90 foizi keyingi bir necha yil ichida sun'iy
intellektni qo'llab-quvvatlaydigan o'qituvchi yordamchilarini qo'shishni rejalashtirmoqda. Buyuk
Britaniya oliy ta
ʼ
lim tizimida sun
ʼ
iy intellektning joriy etilishi 2030 yilga borib 500 000 ta yangi
ish o
ʻ
rni yaratishi kutilmoqda. 2025 yilga kelib dunyo bo‘ylab har 10 talabadan 1 nafardan
ko‘prog‘i o‘z ta’limini sun’iy intellekt yordamida qo‘llab-quvvatlaydi. Sun'iy intellektga
asoslangan texnologiyalar ta`lim va kommunikatsiyalar bilan ishlash uslubimizni o'zgartirmoqda.
Neyron tarmoqlar ma'lumotlarni qidirishi va tartibga solishi, yangi kontentlar yaratishi mumkin.
Bu esa sun'iy intellektdan ta'lim sohasida foydalanishning o`ta dolzarbligini ko`rsatadi. Quyida
talabalar va o'qituvchilar neyron tarmoqlardan qanday foydalanishlari mumkinligi haqida
fikrlashamiz.
O`qituvchining darsga tayyorgarligi jarayonida sun`iy intellekt foydalanishida har
bir qiziqarli, foydali, zerikarli bo'lmagan dars ortida jiddiy tayyorgarlik ishlari turadi. Asosan,
o'qituvchi dars rejasi ustida ishlashga quyidagilarga vaqt ajratadi:
●
materialning nostandart yetkazilishi uchun g'oyalarni izlash;
●
o'qitish usullari, uslublari, texnologiyalarini tanlash;
●
talabalar darajasiga moslashtirilgan mashqlarni tuzish;
●
qo'shimcha materiallar (fotosuratlar, rasmlar, videolar) ni qidirish.
Ushbu vazifalarning ba'zilari sun'iy intellektga topshirilishi mumkin. Masalan rus tilidagi
GigaChat xizmatini misol keltirish mumkin. GigaChat bilan messenjer formatida VK, Telegramda
xabar almashish yoki brauzerda chat orqali ishlashingiz mumkin. Ta'lim sohasida sun'iy intellektga
bo'lgan qiziqishning ortishi Google tomonidan ham qayd etildi. Kompaniya mutaxassislari
o'zlarining "Future of Education" tadqiqotida bugungi kunda ushbu texnologiyalar tufayli
o'rganish yanada personallashtirilganini ta'kidlamoqda. Misol uchun, o'qituvchilarga muayyan
talabalarning yutuqlarini kuzatishda va ularga individual fikr bildirishda yoki dasturni sozlashda
yordam beradigan ta'lim platformalari paydo bo'ladi. Hozirgi vaqtda ta'limda sun'iy intellekt
qanday qo'llanilmoqda? Bir nechta asosiy yo'nalishlarni ajratish mumkin:
●
doimiy bajariladigan vazifalarni avtomatlashtirish;
●
ta’limni personallashtirish;
●
kontent va ta'lim dasturlarini yaratish;
●
yumshoq ko’nikmalarni (soft skills) rivojlantirish v.h.
Talabalar bilan muloqot qilish, baholash, o’zlashtirishni tahlil qilish, odatiy vazifalarni
tekshirish va darslarga tayyorgarlik ko'rish - bularning barchasi hech bo'lmaganda qisman sun'iy
intellektga topshirilishi mumkin. Masalan, Gradescope dasturi maktab va universitetlarda turli
fanlardan standart topshiriqlarni avtomatik tarzda tekshirish va baholash imkonini beradi. Bu
o'qituvchilarning vaqtini sezilarli darajada tejaydi. McKinsey ma'lumotlariga ko'ra, o'qituvchilar
o'rtacha ish vaqtining 20% dan ortig'ini topshiriqlarni tekshirish va ma'muriy vazifalarni bajarishga
sarflashadi. Darslarga tayyorgarlik ham ko'p vaqt talab etadi . Taxminan 20%. Baholash tizimlari
uni qisman optimallashtirishga yordam beradi: sun'iy intellekt avtomatik ravishda topshiriqlar
bo'yicha fikr-mulohazalarni yaratadi, o'qituvchilar esa talabalar bilimidagi kamchiliklarni
aniqlaydi va tegishli materiallarni taqdim etadi. Ba'zi dasturlar vazifalarni tayyorlashni
avtomatlashtiradi. Masalan, PrepAI xizmati sizga dars materiallari asosida test yaratishga imkon
beradi. O'qituvchi ma'ruza, darslik bobi yoki boshqa matnni yuklaydi va dastur esa avtomatik
ravishda qiyinchilik darajasida o'zgarishi mumkin bo'lgan savollarni tuzadi. Chatbotlar aloqani
qisman avtomatlashtiradi. Ular ta'lim platformalari va ilovalarida, shuningdek, ba'zi maktab va
universitetlarda qo'llaniladi. Chatbotlar takrorlanadigan savollarga javob beradi, talabalar va
o'qituvchilarga o’zlashtirishni baholashda yordam beradi, oddiy vazifalarni bajarishga imkon
beradi va ularni avtomatik ravishda tekshiradi.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
54
Sun'iy intellekt tufayli xohlagan joyda va xohlagan vaqtda va o'zingizga kerak
bo'lgan narsalarni o'rganishingiz mumkin. Sun'iy intellekt nafaqat mashqlar va anketalar bilan
ishlash uchun mos keladi. Bundan tashqari, undan o'quv videolarini yaratish uchun ham
foydalanish mumkin. Masalan, synthesys xizmati bunga ixtisoslashgan. Siz skriptni yuklaysiz –
algoritm esa matnni nutq yoki videoga aylantiradi. Tilni, ovozli ijro va avatarni tanlash,
shuningdek, natijani o'zingiz xohlagan tarzda tahrirlash mumkin. O‘quv ilovalarida SI-
texnologiyalari kontentni personallashtirish va chatbotlar bilan ishlashdan tashqari ko’plab
maqsadlarda qo’llaniladi. Masalan, Duolingo kabi til o‘rganish ilovalarida sun’iy intellekt
o'quvchining nutqini olishga imkon beradi. Algoritm grammatik tuzilmalarni, lug'atni, so'zlarning
talaffuzini tahlil qiladi va xatolar bo'lsa, to'g'ri variantni ko'rsatadi. Talabalarning ishini tekshirish
va baholash o'qituvchilar tomonidan bajariladigan muhim vazifalardan biridir. Biroq, inson har
doim ham ob'ektiv bo’la olmaydi, shuning uchun talabalar ko'pincha o’zlarining haqiqiy bilim
darajasiga mos kelmaydigan baholarni olishadi. SI kabi xolis vosita bilan baholash nafaqat bu
muammoni bartaraf qiladi, balki o'qituvchilardan yuklamaning bir qismini olib tashlaydi va
talabalar bilan muloqot qilish uchun ko'proq vaqt ajratishga imkon beradi. O‘qituvchi qog‘oz
ishlarni tekshirish uchun soatlab vaqt sarflash o‘rniga, dastur tomonidan berilgan baholarni tahlil
qilib, qaysi mavzularni tushunish talabalarga eng ko'p qiyinchilik tug'dirishini aniqlashi, so‘ngra
tushunarsiz savollarni talabalar bilan batafsil muhokama qilishi mumkin. Muayyan vazifalarni
avtomatlashtirish diqqatni o'quv jarayonining o'ziga qaratish va uning samaradorligini oshirish
imkonini beradi. O'qituvchilarga yordam berish.. Uning imkoniyatlari nafaqat baholash jarayonini,
balki boshqa ko'plab muntazam vazifalarni, jumladan, ma'muriy ishlarni avtomatlashtirish
imkonini beradi. Chatbot har kuni o'qituvchilarga beriladigan takrorlanuvchi umumiy savollarga
javob berishga tayyor. Neyron tarmoqlari esa allaqachon o'tkazilgan darslar natijalarini tahlil
qilish, yangilari uchun mavzular va materiallarni tanlash, o'qituvchilarga qanday darslar dasturini
o'zgartirish kerakligini aytib berishlari mumkin. Natijada o‘qituvchilar o‘quv jarayonini
yaxshilash va talabalarga yordam berish uchun ko‘proq vaqt va imkoniyatlarga ega bo’lishadi.
Foydalanilgan manbalar ro‘yxati:
1. Rakhimov, M., Yuldashev, A., & Solidjonov, D. (2021). The role of artificial intelligence
in the management of e-learning platforms and monitoring knowledge of students. Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 1(9), 308-314.
2. Yuldashev, A. (2022). DEVELOPMENT OF ECONOMIC ACTIVITIES OF
ENTERPRISES ON THE BASIS OF DIGITIZATION. Yosh Tadqiqotchi Jurnali, 1(3), 251-257.
3. Axrorjon, Y., Alijon, M., & Iqlima, A. (2022). Faol texnologiyalarni o
‟
smirlar
psoxologiyasiga ta
‟
siri. Ta
‟
lim fidoyilari, 13(6), 263-266.
4. Axrorjon, Y., Nozima, Z., & Muhtaram, J. (2022). KITOBNING INSON MA
‟
NAVIY
VA AQLIY KAMOLOTIDAGI O
‟
RNI.
5. Yoldashev, A. E. O., Nishonqulov, S. F. O., & Yoldasheva, M. R. Q. (2021).
TA'LIMDAGI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI. Scientific progress, 2(3), 806- 813.
6. D.A.Sabirova Raqamli Transformatsiya va Sun’iy Intellekt ilmiy jurnali VOLUME 2,
ISSUE 3, JUNE 2024 ISSN: 3030-3346 dtai.tsue.uz
