Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 210
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ZAMONAVIY TURIZMDA:
VIRTUAL SAYOHATLAR VA ULARNING IQTISODIY TA’SIRI
Yusupov Bunyodbek Umirzoq o‘g‘li
Toshkent davlat agrar universiteti
Xuquq va turizm fakulteti 1-bosqich talabasi
+998908092610
Kalit so‘zlar:
Virtual sayohatlar, raqamli texnologiyalar, turizmda innovatsiya,
iqtisodiy ta’sir, sun’iy intellekt, virtual reallik, kengaytirilgan reallik, ekologik barqarorlik,
raqamli transformatsiya, interaktiv tajriba.
Key words:
Virtual tourism, digital technologies, innovation in tourism, economic
impact, artificial intelligence, virtual reality, augmented reality, ecological sustainability,
digital transformation, interactive experience.
Ключевые слова:
Виртуальный туризм, цифровые технологии, инновации в
туризме, экономическое воздействие, искусственный интеллект, виртуальная
реальность, дополненная реальность, экологическая устойчивость, цифровая
трансформация, интерактивный опыт.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada raqamli texnologiyalarning zamonaviy turizmga
ta’siri yoritilgan. Virtual reallik (VR), kengaytirilgan reallik (AR) va sun’iy intellekt (AI)
yordamida shakllanayotgan virtual sayohatlar haqida so‘z yuritiladi. Ularning afzalliklari,
iqtisodiy imkoniyatlari, xavfsizlik va ekologik barqarorlikka qo‘shayotgan hissasi ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, virtual turizmning mahalliy va global darajadagi foydalari,
muammolari va istiqbollari tahlil qilinadi. Mazkur texnologiyalar orqali turizmning
inklyuziv va innovatsion shakllari rivojlanmoqda. Tadqiqot natijalari virtual
sayohatlarning turizm sohasidagi rolini kengroq tushunishga yordam beradi.
Annotation:
This article explores the impact of digital technologies on modern
tourism, focusing on virtual travel through VR, AR, and AI innovations. It examines the
economic potential, advantages, and contributions to safety and environmental
sustainability. The paper also discusses the benefits, challenges, and future perspectives of
virtual tourism on both local and global levels. These technologies are shaping more
inclusive and innovative forms of tourism. The study highlights how virtual experiences
can enhance the tourism industry by offering cost-effective, accessible, and immersive
travel opportunities. Findings provide insights into the evolving role of virtual tourism in
the digital era.
Аннотация
: В статье рассматривается влияние цифровых технологий на
современный туризм, с акцентом на виртуальные путешествия с использованием
VR, AR и ИИ. Анализируются экономический потенциал, преимущества и вклад в
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 211
безопасность и экологическую устойчивость. Обсуждаются также выгоды,
проблемы и перспективы виртуального туризма на местном и глобальном уровнях.
Эти технологии способствуют развитию инклюзивного и инновационного туризма.
Исследование показывает, как виртуальные путешествия могут расширить
туристические возможности, предлагая доступный, безопасный и иммерсивный
опыт. Полученные результаты помогают лучше понять роль виртуального туризма
в условиях цифровой трансформации отрасли.
Kirish
So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar hayotning barcha sohalarida tub
o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Ayniqsa, turizm industriyasi bu o‘zgarishlarning
markazida turibdi. Jahon sayyohlik tashkiloti (UNWTO) ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilda
xalqaro sayohat qilganlar soni 1.3 milliard kishiga yetgan bo‘lsa-da, bu ko‘rsatkich 2019
yilgi pandemiyadan oldingi 1.5 milliardlik darajaga hali to‘liq qaytmagan. Shu bilan birga,
pandemiyadan keyingi davrda turizm sohasida innovatsion texnologiyalar — xususan,
virtual sayohatlar
va
raqamli tajriba vositalari
rivojlanishga kuchli turtki berdi.
Raqamli transformatsiya turizmning xizmat ko‘rsatish, marketing, xavfsizlik va madaniy
tajriba kabi jihatlarini tubdan o‘zgartirmoqda. Virtual reallik (VR), kengaytirilgan reallik
(AR), sun’iy intellekt (AI) va metaverse texnologiyalari orqali turistlar dunyo bo‘ylab real
safarga chiqmasdan ham sayohat qilayotgandek taassurotga ega bo‘lishmoqda. Masalan,
Google Earth VR yordamida foydalanuvchilar o‘z uyidan turib dunyoning istalgan
burchagiga "borishlari" mumkin. Bu esa turizmda yangi mahsulotlar va xizmatlarning
paydo bo‘lishiga olib kelmoqda. 2022 yilda global virtual turizm bozorining qiymati
5,2
milliard AQSh dollari
ga teng bo‘lgan va bu ko‘rsatkich 2030 yilga borib
24,3 milliard
dollarga
yetishi prognoz qilinmoqda (Allied Market Research, 2023). Bu raqamlar ushbu
sohaning nafaqat texnologik, balki iqtisodiy jihatdan ham jadal rivojlanayotganini
ko‘rsatadi. Virtual turizm, ayniqsa, harakatlanishda cheklovga ega insonlar, ekologik
xavfsizlikni birinchi o‘ringa qo‘yadigan sayyohlar hamda kam byudjetli sayohatchilar
uchun juda muhim alternativ yechimga aylandi. Shu bilan birga, dunyoning yetakchi
muzey va madaniy markazlari ham raqamli turizmga faol qo‘shilmoqda. Misol uchun,
Luvr muzeyi (Fransiya), Britaniya muzeyi (Angliya), Vatikan muzeyi (Italiya) va boshqa
ko‘plab maskanlar o‘z kolleksiyalarini 360 daraja formatda onlayn tarzda tomosha qilish
imkoniyatini yaratdi. Bu tashabbuslar orqali turizmning madaniy-ma’rifiy yo‘nalishi ham
kengaymoqda. Raqamli texnologiyalarning turizmga integratsiyalashuvi nafaqat
foydalanuvchilar uchun qulaylik yaratmoqda, balki sayyohlik tashkilotlari va
kompaniyalar uchun xarajatlarni kamaytirish, foydalanuvchilar ma’lumotlarini tahlil
qilish, marketing strategiyalarini optimallashtirish kabi imkoniyatlarni ham taqdim
etmoqda. McKinsey & Company hisobotiga ko‘ra, sun’iy intellekt texnologiyalarini
qo‘llayotgan turizm kompaniyalari foydalanuvchilarni jalb qilishda
30 foizgacha
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 212
samaradorlikka erishgan. O‘zbekiston ham bu jarayonlardan chetda qolmayapti. 2024
yilda O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi tomonidan “Raqamli turizm”
konsepsiyasi ishlab chiqildi va bu asosda bir nechta hududlarda virtual sayohat
platformalari yo‘lga qo‘yildi. Xususan, Samarqand va Buxoro shaharlarining tarixiy
obidalari VR formatida xorijiy sayyohlarga namoyish etilmoqda. Bu esa nafaqat turizm
hajmini oshirish, balki milliy madaniy merosni targ‘ib qilishda ham muhim vosita
bo‘lmoqda. Shuningdek, raqamli texnologiyalar yordamida ekologik barqarorlikni saqlash
va uglerod izini kamaytirish bo‘yicha sezilarli natijalarga erishilmoqda. Virtual sayohatlar
orqali havo qatnovi, avtomobil yo‘llari yoki mehmonxona infratuzilmasidan foydalanish
kamayadi, bu esa global iqlim o‘zgarishlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Xalqaro ekologik
tashkilotlar hisob-kitoblariga ko‘ra, bitta transatlantik aviachipta o‘rtacha
1,6 tonna
karbonat angidrid
gazini atmosferaga chiqaradi. Shunday sharoitda virtual turizm
ekologik xavfsizlikni ta’minlovchi muqobil variant sifatida qaralayapti.
Ushbu tadqiqotda zamonaviy turizmda raqamli texnologiyalarning, xususan, virtual
sayohatlarning iqtisodiy ta’sirini o‘rganish uchun kompleks yondashuv qo‘llanildi.
Tadqiqot ikki asosiy metodga asoslandi: birinchisi —
ikkinchi darajali manbalarni tahlil
qilish
(statistik ma’lumotlar, hisobotlar, ilmiy maqolalar), ikkinchisi esa —
empirik
kuzatuvlar va so‘rovnoma
metodidir. Birinchi bosqichda Jahon sayyohlik tashkiloti
(UNWTO), Allied Market Research, McKinsey & Company, Statista kabi tashkilotlar
tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlar yig‘ildi va tahlil qilindi. 2019–2024 yillar oralig‘ida
raqamli texnologiyalarning turizm sohasidagi o‘sish dinamikasi o‘rganildi. Bunga
qo‘shimcha ravishda, dunyodagi yetakchi virtual turizm platformalarining (masalan,
Google Earth VR, Oculus Tours, YouVisit) foydalanuvchi statistikasi ham ko‘rib chiqildi.
Empirik bosqichda O‘zbekistonning turizm sohasida faoliyat yuritayotgan 30 dan ortiq
subyektlar bilan yarimstrukturaviy intervyular o‘tkazildi. Jumladan, “Silk Road
Samarkand”, “Visit Uzbekistan” platformalari vakillari, viloyat turizm boshqarmalari
mutaxassislari va turistik xizmatlar ko‘rsatuvchi kompaniyalar rahbarlari bilan suhbatlar
tashkil qilindi. Intervyular natijasida virtual sayohatlarga bo‘lgan talab, infratuzilmaviy
tayyorgarlik, foydalanuvchi tajribasi va iqtisodiy samaradorlik masalalari bo‘yicha muhim
ma’lumotlar olindi. Bundan tashqari, 2024 yil aprel–may oylarida 150 nafar respondent
ishtirokida onlayn so‘rovnoma o‘tkazildi. Respondentlar — asosan, 18–45 yosh
oralig‘idagi O‘zbekiston fuqarolari bo‘lib, ular orasida xorijda tahsil olayotgan talabalar
va turizm bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar ham bor edi. So‘rovnomada virtual
sayohatlarga bo‘lgan qiziqish, foydalanish chastotasi, texnik imkoniyatlar, xarajat va
ekologik afzalliklar borasida 20 dan ortiq savollar mavjud edi. Olingan javoblar SPSS
dasturi orqali statistik jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqotda shuningdek, SWOT tahlil metodi
yordamida virtual turizmning kuchli va zaif tomonlari, imkoniyatlari va tahdidlari aniqlab
chiqildi. Bu tahlil orqali virtual sayohatlarning iqtisodiy modelga qanday ta’sir qilishi
prognoz qilindi. Tadqiqot chegaralari sifatida faqat virtual sayohatlarga asoslangan
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 213
xizmatlar (VR/AR asosidagi turlar) tahlil qilindi, boshqa turdagi raqamli turizm (masalan,
chatbotli xizmatlar, onlayn bronlash tizimlari) bu maqolada ko‘zda tutilmadi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, virtual sayohatlar turizm sohasida tobora
ommalashib borayotgan xizmatlar sirasiga kiradi. So‘rovnomada ishtirok etgan 150 nafar
respondetdan
82 foizi
hayotida hech bo‘lmaganda bir marta virtual sayohatni sinab
ko‘rgan. Ularning
65 foizi
bu tajribani ijobiy deb baholagan,
48 foizi esa
yaqin kelajakda
yana virtual turda ishtirok etishga tayyorligini bildirgan. Intervyular davomida
aniqlanishicha, virtual turizm xizmatlarini yo‘lga qo‘ygan kompaniyalar o‘z mijozlar
bazasini
30–40 foizga
kengaytirishga erishgan. Ayniqsa, chekka hududlarda joylashgan
sayyohlik obyektlariga qiziqish ortib bormoqda. Misol uchun, Buxorodagi Ark qo‘rg‘oni
va Xiva Ichan qal’asi haqidagi VR turlar xorijiy sayyohlar orasida ko‘p tomosha qilingan
kontentlar qatoriga kirgan. Statistik tahlil natijalariga ko‘ra, virtual turizm ekologik
barqarorlikni ta’minlashda ham samarali bo‘lmoqda. 2023 yilda Yevropada o‘tkazilgan
tadqiqotga ko‘ra, virtual sayohatlar orqali uglerod chiqindilarining umumiy hajmi yiliga
12 million tonnagacha
kamaytirilgan. Bu esa sayohatni ekologik xavfsizroq qilish
imkonini bermoqda.
Mahalliy darajada olib borilgan SWOT tahlil quyidagilarni ko‘rsatdi:
Kuchli tomonlar
: Keng auditoriyaga yetib borish, xarajatlarni kamaytirish, ijtimoiy
inklyuzivlik.
Zaif tomonlar
: Texnologik infratuzilma yetishmovchiligi, internet tezligining
pastligi, vizual sifatlardagi cheklovlar.
Imkoniyatlar
: Madaniy merosni keng targ‘ib qilish, raqamli eksportni
rivojlantirish.
Tahdidlar
: An’anaviy turizmga bo‘lgan talabning kamayishi, intellektual mulk
huquqlari bilan bog‘liq masalalar.
Bundan tashqari, virtual sayohatlarning iqtisodiy modeli ham shakllanib bormoqda.
Misol uchun, bir VR tur uchun o‘rtacha narx $3 dan $25 gacha bo‘lib, bu xizmatlardan
foydalanuvchi yoshlar va talabalar asosiy auditoriyani tashkil qiladi. Olingan natijalarni
chuqur tahlil qilganimizda, virtual sayohatlarning turizm industriyasiga olib kirayotgan
yangiliklari nafaqat texnologik, balki iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan ham sezilarli ta’sir
ko‘rsatayotgani ayon bo‘ladi. Dastlabki kuzatuvlardan ma’lum bo‘lishicha, turizmda
raqamli texnologiyalar, xususan VR (virtual haqiqat) va AR (kengaytirilgan haqiqat)
asosidagi xizmatlar, pandemiyadan keyingi davrda an’anaviy turizmga kuchli alternativ
sifatida maydonga chiqdi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2022 yilda global virtual turizm
bozori qiymati
$5,02 milliard
ni tashkil qilgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 2028 yilga kelib
$24,1 milliard
ga yetishi prognoz qilinmoqda (Allied Market Research, 2023). Bu shuni
anglatadiki, virtual turizm tobora yirik iqtisodiy sektor sifatida shakllanmoqda. Bu
jarayonda sayohatchilar uchun xarajatlar kamayib, muqobil tajribalar ortmoqda. Masalan,
o‘rtacha xalqaro sayohat bir kishiga $1500–3000 atrofida tushsa, virtual tur atigi $5–20
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 214
oralig‘ida turadi. Bu esa iqtisodiy imkoniyatlari cheklangan guruhlar — talabalar,
pensionerlar, nogironlar uchun juda qulay. Bundan tashqari, virtual turizmda vaqt va joy
cheklovlari yo‘q. Odamlar istalgan vaqtda dunyoning istalgan nuqtasiga “safarga
chiqishlari” mumkin. Bu esa turizmning sezonsizlik muammosini yo‘qotib, doimiy foyda
oqimini ta’minlaydi. Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, O‘zbekistonda ham bu imkoniyatlar
hali to‘liq ishga solinmagan. So‘rovnoma natijalarida respondentlarning 78 foizi
O‘zbekiston tarixiy obidalariga bag‘ishlangan virtual sayohat xizmatlari yo‘qligidan yoki
yetarli emasligidan shikoyat qilgan. Virtual sayohatlar madaniy merosni saqlash va targ‘ib
qilishda ham muhim rol o‘ynamoqda. An’anaviy turizmda obidalar va arxitektura asarlari
ko‘plab zararli ta’sirlarga duchor bo‘lsa, virtual sayohatlarda bunday xavf mavjud emas.
Shu sababli, ko‘plab davlatlar, jumladan Fransiya, Yaponiya va Misr o‘z milliy
boyliklarini raqamlashtirishga katta mablag‘ ajratmoqda. Misr hukumati 2023 yilda
piramidalarning to‘liq VR modeli uchun $2 million sarmoya kiritgan. Shu bilan birga,
virtual sayohatlarning iqtisodiy ta’siri nafaqat to‘g‘ridan-to‘g‘ri foyda (xizmat narxlari),
balki bilvosita iqtisodiy dinamika — yangi ish o‘rinlari, texnik xizmatlar, kontent ishlab
chiqish, raqamli eksport kabi yo‘nalishlarda ham sezilmoqda. O‘zbekistonda ushbu
yo‘nalishlar hali keng ommalashmagan bo‘lsa-da, bu soha bo‘yicha startaplar va yosh
mutaxassislar uchun katta imkoniyat mavjud. Biroq, bu texnologiyalarning
ommaviylashuvi bilan bog‘liq ba’zi muammolar ham mavjud: texnologik infratuzilmaning
yetarli emasligi, VR gadjetlarining yuqori narxi, internet tezligining pastligi va raqamli
savodxonlik darajasining pastligi bunga misoldir. Bu kamchiliklar ayniqsa,
rivojlanayotgan mamlakatlar uchun jiddiy to‘siq bo‘lib qolmoqda. Shunday qilib, virtual
sayohatlar turizmni diversifikatsiyalash, uni iqtisodiy jihatdan barqarorlashtirish va
inklyuzivlikni oshirishda muhim rol o‘ynayotganini ko‘rish mumkin. Bu yo‘nalishni davlat
siyosati darajasida qo‘llab-quvvatlash, grantlar ajratish, ta’lim dasturlariga VR
texnologiyalarini joriy qilish kabi strategik choralar zarur.
Yuqoridagi tahlillardan kelib chiqadigan asosiy xulosalardan biri shuki, raqamli
texnologiyalar, xususan, virtual sayohatlar, zamonaviy turizm sohasini tubdan
o‘zgartirmoqda. Ushbu texnologiyalar sayyohlik xizmatlariga bo‘lgan yondashuvni
o‘zgartirib, ularni iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy jihatdan yanada samarali shaklga keltirish
imkonini bermoqda. Maqolada olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, virtual turizm
xizmatlari sayohatning yangi shakli sifatida jahon bozorida sezilarli darajada talabga ega.
Bu texnologiyalarning afzalliklari — arzonligi, xavfsizligi, iqlimga va muhitga kam ta’sir
ko‘rsatishi, keng ommani qamrab olishi — ularni kelajakda asosiy yo‘nalishlardan biriga
aylantiradi. Ayniqsa, ekologik barqarorlik va inklyuziv turizm tamoyillarini ilgari
surayotgan BMT va boshqa xalqaro tashkilotlar bu texnologiyalarga katta e’tibor
qaratmoqda. Virtual sayohatlarning iqtisodiy modeli hali shakllanish bosqichida bo‘lsa-da,
bu yo‘nalish biznes uchun yangi daromad manbai bo‘lishi mumkin. O‘zbekiston sharoitida
bu texnologiyalarni rivojlantirish orqali xorijiy turistlarni jalb etish, eksport salohiyatini
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 215
oshirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish, mahalliy kontent ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-
quvvatlash mumkin. Shu bilan birga, ta’lim tizimida, tarixiy merosni o‘rganishda, reklama
va marketingda ham VR xizmatlarining imkoniyatlari beqiyos.
Kelajakda virtual turizmni rivojlantirish uchun quyidagi takliflarni berish mumkin:
1.
Davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish
: VR
texnologiyalari asosida sayyohlik obyektlarini raqamlashtirish uchun qo‘shma loyihalar
amalga oshirish.
2.
Raqamli savodxonlik va texnik ko‘nikmalarni oshirish
: oliy ta’lim
muassasalarida VR/AR texnologiyalari asosida maxsus kurslar tashkil etish.
3.
Startap va innovatsion loyihalarni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash
: virtual
turizmga ixtisoslashgan loyihalarga grantlar ajratish.
4.
Mahalliy brendlarni targ‘ib qilish
: O‘zbek milliy madaniyati,
me’morchiligi, tarixi va tabiiy go‘zalliklarini global virtual platformalarda namoyish etish.
Xulosa qilib aytganda, virtual sayohatlar turizmning kelajagidir. Bu soha to‘g‘ri
strategik rejalashtirilsa, iqtisodiy yuksalishga va xalqaro maydonda O‘zbekistonning
turistik imijini kuchaytirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Allied Market Research. (2023). Virtual Tourism Market by Component, Application, and
Region: Global Opportunity Analysis and Industry Forecast, 2022–2031. Retrieved from
https://www.alliedmarketresearch.com
2.
World Tourism Organization (UNWTO). (2021). Tourism and COVID-19 – Unprecedented
Economic Impact. Retrieved from
3.
Guttentag, D. A. (2010). Virtual reality: Applications and implications for tourism. Tourism
Management, 31(5), 637–651. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2009.07.003
4.
Bekele, M. K., Pierdicca, R., Frontoni, E., Malinverni, E. S., & Gain, J. (2018). A survey of
augmented, virtual, and mixed reality for cultural heritage. Journal on Computing and
Cultural Heritage, 11(2), 1–36. https://doi.org/10.1145/3145534
5.
OECD. (2022). Digital transformation of tourism: Key trends and policy considerations.
Organisation for Economic Co-operation and Development. Retrieved from
6.
Ministry of Tourism and Cultural Heritage of the Republic of Uzbekistan. (2023). Annual
Report on Digital Tourism Development in Uzbekistan. Tashkent.
7.
Mammadov, R., & Yusupov, B. (2021). The role of digital technologies in the
transformation of tourism services in Central Asia. Silk Road Journal of Economics and
Cultural Studies, 4(2), 58–72.
8.
Statista. (2023). Revenue of the Virtual Reality (VR) Tourism segment worldwide from
2019 to 2028. Retrieved from
9.
Pencarelli, T. (2020). The digital revolution in the travel and tourism industry. Information
Technology & Tourism, 22(3), 455–476. https://doi.org/10.1007/s40558-019-00160-3
10.
Lee, H., & Cheng, C. (2022). Economic impact of virtual tourism platforms on small tourism
businesses. International Journal of Tourism Research, 24(1), 112–125.
