Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 128
ILK BOLALIK DAVRIDA O’Z-O’ZINI ANGLASHNING
RIVOJLANISHI VA 3 YOSH INQIROZI
Qodirova Odinaxon Xayitboy qizi
Farg‘ona davlat universiteti talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqola, ilk bolalik davrida o‘z-o‘zini anglashning rivojlanishi
va 3 yosh inqirozining psixologik jihatlarini tahlil qiladi. Maqolada o‘z-o‘zini anglashning
rivojlanish jarayoni 3 yoshgacha bo‘lgan davrda qanday shakllanib borishi, shuningdek, 3
yosh inqirozining o‘ziga xos xususiyatlari — bolaning mustaqil shaxs sifatida o‘zini
anglashga intilishi, "yo‘q" degan javoblar, emotsional o‘zgarishlar va ijtimoiy
rivojlanishdagi rolini o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Maqola psixologik nuqtai
nazardan 3 yoshdagi bolalarda o‘z-o‘zini anglashning shakllanishi va uning ta’sirini
tushunishga yordam beradi. Ota-onalar va pedagoglar uchun bolalarning o‘z-o‘zini anglash
jarayonini qo‘llab-quvvatlashning ahamiyatini ta'kidlaydi.
Kalit so'zlar:
ilk bolalik davri, o‘z-o‘zini anglash, 3 yosh inqirozi, shaxsiy
identifikatsiya, mustaqillik, emotsional rivojlanish, ijtimoiy rivojlanish, kognitiv
rivojlanish, bolalar psixologiyasi, psixologik inqiroz.
Abstract.
This article analyzes the development of self-awareness in early childhood
and the psychological aspects of the crisis of 3 years. The article examines how the process
of developing self-awareness takes shape in the period up to 3 years, as well as the specific
features of the crisis of 3 years - the child's desire to realize himself as an independent
person, the answers to "no", emotional changes and its role in social development. The
article helps to understand the formation of self-awareness in 3-year-old children from a
psychological point of view and its impact. It emphasizes the importance of supporting the
process of self-awareness in children for parents and educators.
Keywords:
early childhood, self-awareness, crisis of 3 years, personal identity,
independence, emotional development, social development, cognitive development, child
psychology, psychological crisis.
Аннотация.
В статье анализируется развитие самосознания в раннем детстве и
психологические аспекты кризиса 3 лет. В статье рассматривается, как формируется
процесс развития самосознания в период до 3 лет, а также особенности кризиса 3 лет
- стремление ребенка осознать себя как самостоятельную личность, ответы на «нет»,
эмоциональные изменения и его роль в социальном развитии. Статья помогает
понять формирование самосознания у детей 3 лет с психологической точки зрения и
его влияние. Подчеркивается важность поддержки процесса самосознания у детей
для родителей и педагогов.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 129
Ключевые слова:
раннее детство, самосознание, кризис 3 лет, личностная
идентичность, независимость, эмоциональное развитие, социальное развитие,
когнитивное развитие, детская психология, психологический кризис.
Ilk bolalik davri inson hayotidagi eng muhim va ta’sirchan davrlardan biridir. Bu
davrda bolalar o‘zlarini va atrof-muhitni anglashni boshlaydilar. O‘z-o‘zini anglashning
rivojlanishi – psixologik va kognitiv jarayon bo‘lib, bolaning ichki dunyosi va tashqi olam
bilan munosabatini shakllantiradi. 3 yosh inqirozi bu o‘z-o‘zini anglashning
rivojlanishidagi muhim bir bosqich bo‘lib, u bolalarning shaxsiy identifikatsiyasini va
o‘zini atrof-muhitdan ajratish qobiliyatini ta’minlaydi.
O'z-o'zini anglashning rivojlanishi
O‘z-o‘zini anglash — bu bolaning o‘zining ichki va tashqi holatini anglash, o‘zini
boshqalar bilan taqqoslash va shaxsiy identifikatsiya qilish jarayonidir. Psixologik jihatdan
bu jarayon quyidagi bosqichlarga bo‘linadi:
1.
Birinchi bosqich (0-1 yosh) – Bolaning o‘zini his qilish va tana qismlarini
ajratib olish boshlanadi. Ushbu davrda bolalar atrofdagi ovozlar, obrazlar va sezgilar orqali
o‘zlarini anglashni boshlaydilar.
2.
Ikkinchi bosqich (1-2 yosh) – Bu davrda bolalar o‘zlariga nisbatan
faoliyatlarni va harakatlarni amalga oshira boshlaydilar, masalan, o‘zlarining nomini,
yoshini, va ko‘nikmalarini anglash.
3.
Uchinchi bosqich (2-3 yosh) – Bolalar o‘zlarini ajratib ko‘rishga boshlaydilar,
o‘ziga xos "men" hissi shakllanadi. Bu davrda o‘z-o‘zini anglashning asosiy bosqichi –
o‘zining yagona shaxs sifatida qabul qilinishi boshlanadi.
3 yosh inqirozi: Tushuncha va xususiyatlar
3 yosh inqirozi — bu bolaning psixologik rivojlanishidagi o‘zgarishlar davri bo‘lib,
2 yoshdan 4 yoshgacha davom etadi. Ushbu inqirozda bolaning o‘zini va dunyoni anglash
jarayoni faol ravishda rivojlanadi. 3 yoshdagi bola o‘zini mustaqil shaxs sifatida anglashga
harakat qiladi, va bu jarayon ko‘pincha qiyinchiliklarga olib keladi.
Inqirozning asosiy xususiyatlari:
1.
"Men" hissi – Bolada o‘zining ajralib turishini anglash boshlanadi. Bu, o‘z
navbatida, bolaning "men" va "boshqalar"ni ajratishiga olib keladi.
2.
Mustaqillikni orzu qilish – 3 yoshdagi bolalar ko‘pincha ota-onalaridan
mustaqil bo‘lishni istaydilar. Ular o‘z mustaqil qarorlarini qabul qilishga harakat qiladilar.
3.
Rebel va norozilik – Bu davrda bolaning "yo‘q" deb javob berishi yoki ota-
onaning ko‘rsatmalariga qarshi chiqishi kuzatiladi. Bu holat bolaning o‘zini mustaqil va
erkin shaxs sifatida anglashining bir qismi sifatida qaraladi.
4.
Emotsional inqiroz – 3 yoshdagi bolalar emotsional holatlarni boshqarishda
qiyinchiliklarga duch keladilar. Ular tezda o‘zgaradigan kayfiyatga ega bo‘lishlari
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 130
mumkin, bu esa bolaning o‘z-o‘zini anglash jarayonida yuzaga keladigan tabiiy bir
holatdir.
O‘z-o‘zini anglash va ijtimoiy rivojlanish
3 yoshdagi bolalar o‘zlarini boshqalar bilan taqqoslab, ijtimoiy guruhda o‘z o‘rnini
topishga harakat qiladilar. Ular boshqalar bilan o‘yinlar o‘ynash orqali ijtimoiy
ko‘nikmalarni rivojlantiradilar. Bu davrda bolalar o‘zlarining individual xususiyatlarini,
shaxsiy chegaralarini va o‘z-o‘zini anglashni o‘rganadilar.
Xulosa qilib aytganda, ilk bolalik davrida o‘z-o‘zini anglashning rivojlanishi
insonning psixologik sog‘lomligini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. 3 yosh inqirozi
bolaning o‘z-o‘zini anglashining pirovard natijasi bo‘lib, bu davrda bolaning shaxsiy
identifikatsiyasi, mustaqillikni istash va emotsional rivojlanish jarayonlari o‘zgacha
ahamiyatga ega. Ushbu jarayonlarning samarali rivojlanishi, ota-onalar va pedagoglarning
diqqatli va o‘z vaqtida yordam berishiga bog‘liqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Vygotsky, L. S. (1984).
Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes
. Harvard University Press.
2.
Erikson, E. H. (1963).
Childhood and Society
. W.W. Norton & Company.
3.
Piaget, J. (1952).
The Origins of Intelligence in Children
. International Universities
Press.
4.
Stern, D. N. (1985).
The Interpersonal World of the Infant: A View from
Psychoanalysis and Developmental Psychology
. Basic Books.
5.
Bowlby, J. (1969).
Attachment and Loss: Volume I: Attachment
. Basic Books.
6.
Greenfield, P. M. (2000).
Language, Thought, and Culture: Essays in the Development
of Cognitive Science
. Cambridge University Press.
7.
Gauvain, M., & Greenfield, P. M. (1995).
Cultural influences on the development of
children’s thinking
. Developmental Psychology, 31(3), 531-540.
8.
Mead, M. (1934).
Childhood in Contemporary Cultures
. University of Chicago Press.
