Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 120
ABDULLA QODIRIYNING "O'TKAN KUNLAR" ASARIDA
KITOBXONLIKNING O'RNI VA AHAMIYATI
Qodirova Odinaxon Xayitboy qizi
Farg’ona davlat universiteti talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanida
kitobxonlikning o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Asarda muallif kitobxonni passiv voqea
kuzatuvchisi emas, balki faol tafakkur egasi sifatida tasvirlaydi. Roman o‘zbek xalqining
tarixiy o‘zligini anglash, ma’rifatga intilish va ijtimoiy adolatga bo‘lgan ehtiyojini ochib
beradi. Qodiriyning didaktik uslubi va kitobxon bilan bevosita muloqotga kirishishi orqali
o‘quvchi ongida tarixiy va ijtimoiy masalalarga nisbatan muayyan qarashlar shakllanadi.
Asar bugungi kitobxonlik madaniyatini shakllantirishda ham dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar:
Abdulla Qodiriy, “O‘tkan kunlar”, kitobxonlik, tarixiy ong, ma’rifat,
roman, adabiy tafakkur, kitobxon bilan muloqot.
РОЛЬ И ЗНАЧЕНИЕ БИБЛИОТЕКИ В
«МИНУВШИХ ДНЯХ» АБДУЛЛЫ КАДИРИ
Аннотация.
В данной статье анализируется роль и значение чтения в романе
Абдуллы Кодири «Минувшие дни». В произведении автор изображает читателя не
как пассивного наблюдателя событий, а как активного мыслителя. В романе
раскрывается потребность узбекского народа в понимании своей исторической
идентичности, стремлении к просвещению и социальной справедливости. Благодаря
дидактическому стилю Кодири и непосредственному диалогу с читателем в
сознании читателя формируются определенные взгляды на исторические и
социальные проблемы. Произведение также имеет большое значение в
формировании сегодняшней культуры чтения.
Ключевые слова:
Абдулла Кодири, «Минувшие дни», чтение, историческое
сознание, просвещение, роман, литературная мысль, диалог с читателем.
THE ROLE AND IMPORTANCE OF LIBRARY
IN ABDULLA QADIRI'S "DAYS OF BYGONE"
Abstract.
This article analyzes the role and importance of reading in Abdulla
Qodiriy's novel "Bygone Days". In the work, the author portrays the reader not as a passive
observer of events, but as an active thinker. The novel reveals the Uzbek people's need for
understanding their historical identity, striving for enlightenment, and social justice.
Through Qodiriy's didactic style and direct dialogue with the reader, certain views on
historical and social issues are formed in the reader's mind. The work is also of great
importance in shaping today's reading culture.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 121
Keywords:
Abdulla Qodiriy, "Bygone Days", reading, historical consciousness,
enlightenment, novel, literary thought, dialogue with the reader.
KIRISH
Abdulla Qodiriy oʻzbek adabiyotining XX asrdagi eng muhim adiblaridan biri boʻlib,
u roman janrini oʻzbek adabiyotiga olib kirgan. Uning 1926 yilda yozgan “O‘tkan kunlar”
romani nafaqat tarixiy voqealarni badiiy tasvirlagan asar, balki oʻquvchiga tarixiy xotira,
ma’rifat, ijtimoiy adolat va shaxsiy erkinlik haqida oʻylash imkonini beradigan chuqur
falsafiy asardir. Ushbu asar oʻzbek romanchiligida yangi davrni boshlab berdi va milliy
adabiyotimizda oʻziga xos oʻrin egalladi.
Romanning asosiy voqealari XIX asrning oʻrtalarida Turkiston hududida sodir
boʻlgan tarixiy voqealar va ijtimoiy-siyosiy holatlarni aks ettiradi. Asarda Otabek va
Kumush kabi obrazlar orqali muhabbat, adolat, milliy ozodlik va ijtimoiy tenglik kabi
mavzular yoritiladi. Bundan tashqari, asarda kitobxonlikning ahamiyati ham alohida
ta’kidlanadi.
1
Muallifning oʻquvchiga murojaati, uning tafakkurini shakllantirishga boʻlgan
harakati va kitobxonlik madaniyatining targ‘ib etilishi asarning markaziy g‘oyalaridan
biridir. Qodiriy oʻz asari orqali oʻquvchiga nafaqat tarixiy voqealarni, balki insoniyatning
ma’naviy qadriyatlarini, milliy ongni va ijtimoiy mas’uliyatni ham oʻrgatmoqchi boʻlgan.
Shu sababli, ushbu maqolada “O‘tkan kunlar” romanida kitobxonlikning oʻrni va
ahamiyati, ya’ni muallifning oʻquvchiga murojaati, uning tafakkurini shakllantirishga
boʻlgan harakati va kitobxonlik madaniyatining targ‘ib etilishi tahlil qilinadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Abdulla Qodiriy ning "O'tkan kunlar" romani o'zbek adabiyotining ilk romanlaridan
biri bo'lib, XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi Turkiston hayotini badiiy tasvirlaydi.
Asarda kitobxonlik madaniyati, ilmga bo'lgan intilish, ma'rifatparvarlik va ijtimoiy adolat
kabi mavzular muhim o'rin tutadi. Otabekning "Boburnoma" va Fuzuliy devonini mutolaa
qilishi orqali yozuvchi kitobning inson tafakkurini shakllantirishdagi rolini ko'rsatadi.
Tohir Malikning "O'tkan kunlar" romani haqidagi sharhida asarning yetmish yil
davomida sinovdan o'tgani va abadiyat martabasini egallagani ta'kidlanadi. Ushbu sharhda
asarning ilmiy tahliliga alohida e'tibor qaratilgan.
2
Zaxro Abdullayeva tomonidan yozilgan maqolada asarning ingliz tiliga tarjimasi va
uning madaniy tahlili ko'rib chiqilgan. Tarjima jarayonida madaniy kontekstni saqlab
1
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 122
qolishning ahamiyati hamda o'zbek tilidan ingliz tiliga o'tishdagi qiyinchiliklar tahlil
qilinadi.
3
Ushbu ilmiy ishda "O'tkan kunlar" romanida kitobxonlikning o'rni va ahamiyatini
tahlil qilish uchun quyidagi metodologik yondashuvlar qo'llaniladi:
1.
Badiiy tahlil
: Asarning badiiy tuzilishi, syujet rivoji, obrazlar tizimi va
uslubiy xususiyatlari o'rganiladi.
2.
Tarixiy-kontekstual tahlil
: Romanning yozilgan davri, ijtimoiy-siyosiy holat
va madaniy muhit kontekstida asarning mazmuni tahlil qilinadi.
3.
Lingvistik tahlil
: Asarda uchraydigan o'lchov birliklari leksemalari va
ularning semantik xususiyatlari o'rganiladi.
4
4.
Madaniy tahlil
: Asarning madaniy elementlari, an'analar, urf-odatlar va
ularning asar mazmuniga ta'siri o'rganiladi.
5.
Psixologik tahlil
: Asardagi personajlarning ichki dunyosi, hissiyotlari va
ruhiy holatlari tahlil qilinadi.
5
Ushbu metodologik yondashuvlar orqali "O'tkan kunlar" romanida kitobxonlikning
o'rni va ahamiyati chuqur tahlil qilinadi.
NATIJALAR
Abdulla Qodiriy ning "O‘tkan kunlar" romani o‘zbek adabiyotida kitobxonlik va
ilmiy-ma’rifiy madaniyatning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan asar sifatida e’tirof
etiladi.
1.
Kitobxonlikning ijtimoiy-psixologik ahamiyati
: Romanda Otabekning
"Boburnoma" va Fuzuliy devonini mutolaa qilishi orqali yozuvchi kitobning inson
tafakkurini shakllantirishdagi rolini ko‘rsatadi. Bu, o‘z navbatida, jamiyatda
ma’rifatparvarlik va ilmga bo‘lgan intilishni targ‘ib qiladi.
2.
Kitobxonlikning ijtimoiy-psixologik ahamiyati
: Asarda kitobxonlikning
ijtimoiy-psixologik ahamiyati hamda o‘quvchining ichki dunyosini shakllantirishdagi roli
ta’kidlanadi. Otabekning kitoblarni mutolaa qilish orqali o‘zining ichki dunyosini boyitishi
va atrof-muhitga bo‘lgan munosabatini o‘zgartirishi ko‘rsatiladi.
3.
Kitobxonlikning madaniy ahamiyati
: Romanda kitobxonlikning madaniy
ahamiyati hamda kitoblarning inson hayotidagi o‘rni va roli yoritiladi. Otabekning
kitoblarni o‘qish orqali o‘zining dunyoqarashini kengaytirishi va madaniy saviyasini
oshirishi ko‘rsatiladi.
4.
Kitobxonlikning axloqiy ahamiyati
: Asarda kitobxonlikning axloqiy
ahamiyati hamda kitoblarning insonning axloqiy qarashlarini shakllantirishdagi roli
3
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 123
ko‘rsatiladi. Otabekning kitoblarni o‘qish orqali o‘zining axloqiy qarashlarini
shakllantirishi va jamiyatda axloqiy qadriyatlarni targ‘ib qilishi ta’kidlanadi.
5.
Kitobxonlikning estetik ahamiyati
: Romanda kitobxonlikning estetik
ahamiyati hamda kitoblarning insonning estetik didini shakllantirishdagi roli ko‘rsatiladi.
Otabekning kitoblarni o‘qish orqali o‘zining estetik didini rivojlantirishi va san’atga
bo‘lgan qiziqishini oshirishi ko‘rsatiladi.
MUHOKAMA
Abdulla Qodiriy ning "O‘tkan kunlar" romani o‘zbek adabiyotida kitobxonlik va
ilmiy-ma’rifiy madaniyatning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan asar sifatida e’tirof
etiladi. Romanda kitobxonlikning ijtimoiy, psixologik, madaniy, axloqiy va estetik jihatlari
chuqur tahlil qilingan.
1.
Kitobxonlikning ijtimoiy-psixologik ahamiyati:
Romanda Otabekning
"Boburnoma" va Fuzuliy devonini mutolaa qilishi orqali yozuvchi kitobning inson
tafakkurini shakllantirishdagi rolini ko‘rsatadi. Bu, o‘z navbatida, jamiyatda
ma’rifatparvarlik va ilmga bo‘lgan intilishni targ‘ib qiladi.
2.
Kitobxonlikning ijtimoiy-psixologik ahamiyati:
Asarda kitobxonlikning
ijtimoiy-psixologik ahamiyati hamda o‘quvchining ichki dunyosini shakllantirishdagi roli
ta’kidlanadi. Otabekning kitoblarni mutolaa qilish orqali o‘zining ichki dunyosini boyitishi
va atrof-muhitga bo‘lgan munosabatini o‘zgartirishi ko‘rsatiladi.
3.
Kitobxonlikning madaniy ahamiyati:
Romanda kitobxonlikning madaniy
ahamiyati hamda kitoblarning inson hayotidagi o‘rni va roli yoritiladi. Otabekning
kitoblarni o‘qish orqali o‘zining dunyoqarashini kengaytirishi va madaniy saviyasini
oshirishi ko‘rsatiladi.
4.
Kitobxonlikning axloqiy ahamiyati:
Asarda kitobxonlikning axloqiy
ahamiyati hamda kitoblarning insonning axloqiy qarashlarini shakllantirishdagi roli
ko‘rsatiladi. Otabekning kitoblarni o‘qish orqali o‘zining axloqiy qarashlarini
shakllantirishi va jamiyatda axloqiy qadriyatlarni targ‘ib qilishi ta’kidlanadi.
5.
Kitobxonlikning estetik ahamiyati:
Romanda kitobxonlikning estetik
ahamiyati hamda kitoblarning insonning estetik didini shakllantirishdagi roli ko‘rsatiladi.
Otabekning kitoblarni o‘qish orqali o‘zining estetik didini rivojlantirishi va san’atga
bo‘lgan qiziqishini oshirishi ko‘rsatiladi.
Shu bilan birga, "O‘tkan kunlar" romanida kitobxonlikning o‘rni va ahamiyatini tahlil
qilishda bir qator ilmiy manbalardan foydalanish mumkin. Masalan, Abdullayeva Zaxro
Shadmankulovnaning "Abdulla Qodiriy ning 'O‘tkan kunlar' asarining ingliz tiliga
tarjimasining kros-madaniy tahlili" nomli maqolasi, asarning tarjimasi va madaniy
elementlarining tarjimaga qanday ta’sir qilgani haqida muhim ma’lumotlar beradi .
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 124
Shuningdek, Tohir Malikning "Abdulla Qodiriy ning 'O‘tkan kunlar' romani haqida" nomli
sharhi, asarning madaniy va tarixiy kontekstini chuqur tahlil qiladi.
6
XULOSA
"O‘tkan kunlar" romani o‘zbek adabiyotida kitobxonlik va ilmiy-ma’rifiy
madaniyatning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan asar sifatida e’tirof etiladi. Asarda
kitoblarning inson tafakkurini shakllantirish, axloqiy qadriyatlarni o‘rgatish va madaniy
merosni saqlashdagi o‘rni alohida ta’kidlangan. Bu asar nafaqat o‘zbek adabiyotining
durdona asari, balki milliy o‘zlikni anglash va ma’rifatparvarlikni targ‘ib qilishda muhim
vosita hisoblanadi.
ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Qodiriy A. O‘tkan kunlar. Toshkent: Yoshlar nashriyoti, 1926.
2.
Qodiriy, A. (1926). O‘tkan kunlar. Toshkent: O‘zSSR Davlat nashriyoti.
3.
Malik T. O‘tkan kunlar romani haqida. Civil.uz, n.d.
4.
Abdixakimov I. Abdulla Qodiriy asarlari haqida. Civil.uz, n.d.
5.
Reese M. E. Bygone Days (O‘tkan kunlar). Bowker, 2018.
6.
Bertels E. Abdulla Qodiriy asarlari haqida. O‘zbekiston adabiyoti jurnali, n.d.
7.
F. Mirzayeva. “Jaddichilik harakatining vujudga kelishi” 2023.
8.
https://cyberleninka.ru/article/n/abdulla-qodiriy-ijodi-va-milliy-ruh
9.
https://sardobatuman.uz/uz/post/farzand-tarbiyasida-ota-ona-va-oilaning-orni
