Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 230
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA SYUJETLI-ROLLI O‘YINLAR
ORQALI EKOLOGIK TUSHUNCHALARNI SHAKLLANTIRISH
Jaloliddinova Maftunaxon Mahmudjon qizi
Qo‘qon universiteti Ta’lim kafedra o‘qituvchisi
Xayitboyeva Mohinur Qayumjon qizi
Qo‘qon universiteti Maktabgacha
ta’lim yo‘nalishi 2.23-guruh talabasi
Annotatsiya.
Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda syujetli-rolli
o‘yinlar orqali ekologik tushunchalarni shakllantirish jarayoni ilmiy-nazariy va amaliy
jihatdan o‘rganilgan. Tadqiqot davomida ekologik tarbiya va o‘yin texnologiyalarining
bolalar tafakkurini rivojlantirishdagi ahamiyati tahlil qilinib, innovatsion pedagogik
yondashuvlar taklif etilgan.
Kalit so‘zlar
: syujetli-rolli o‘yinlar, ekologik tushunchalar, maktabgacha ta’lim,
ekologik tarbiya, pedagogik texnologiyalar, innovatsion metodlar.
KIRISH
Hozirgi davrda ekologik tarbiya va atrof-muhitni asrash masalasi jamiyatning
ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Ekologik madaniyatni shakllantirish bolalik
davridan boshlanishi lozim, chunki maktabgacha yoshdagi bolalar tabiat hodisalariga
nisbatan qiziquvchan bo‘lib, ularning ekologik tushunchalarni egallashi tabiat bilan
bevosita muloqot orqali amalga oshiriladi. Shu bois maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
bolalarning ekologik ongini rivojlantirish, ularni tabiatni sevish va asrash ruhida
tarbiyalash muhim ahamiyat kasb etadi. Bu jarayonda syujetli-rolli o‘yinlardan foydalanish
samarali metodlardan biri sifatida e’tirof etiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan ta’lim sohasini
rivojlantirishga qaratilgan “Maktabgacha ta’lim va tarbiya tizimini yanada
takomillashtirish to‘g‘risida” 2019-yil 8-martdagi PF-5655-sonli farmon va “Maktabgacha
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 231
ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” 2019-yil
16-dekabrdagi PQ-4312-sonli qaror ekologik tarbiyani ilg‘or pedagogik texnologiyalar
asosida tashkil etish, bolalarda ekologik madaniyatni shakllantirish bo‘yicha yangi
yondashuvlarni joriy etish zaruratini ta’kidlaydi.
Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda syujetli-rolli o‘yinlar orqali
ekologik
tushunchalarni
shakllantirishning
ilmiy-metodik
asoslari,
pedagogik
texnologiyalarning o‘rni hamda ushbu uslubning samaradorligi tahlil etiladi. Shuningdek,
O‘zbekiston Respublikasining ta’lim va ekologiya sohasidagi islohotlari bilan bog‘liq
holda, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ekologik tarbiyani takomillashtirish yo‘llari
yoritiladi.
ADABIYOTLAR SHARHI
Maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik tushunchalarni shakllantirish va syujetli-
rolli o‘yinlarning pedagogik ahamiyati bo‘yicha ko‘plab mahalliy va xorijiy tadqiqotchilar
ilmiy izlanishlar olib borgan. Ushbu bo‘limda ekologik tarbiya, o‘yin texnologiyalari va
bolalar psixologiyasi sohasidagi ilmiy manbalar tahlil qilinadi.
Ekologik ta’lim va tarbiyaning nazariy asoslari bo‘yicha A. N. Zaharova hamda L.
V. Bayborodova asarlarida ekologik ongning shakllanish bosqichlari, maktabgacha
yoshdagi bolalar uchun ekologik tarbiyaning samarali usullari keng yoritilgan.
Mualliflarning tadqiqotlarida ekologik ta’limning erta yoshdan boshlanishi uning
natijadorligini oshirishi ta’kidlangan.
O‘zbekistonda ekologik tarbiya bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlardan A. A.
Yo‘ldoshev va M. A. Xolmirzayeva tomonidan taqdim etilgan ilmiy ishlarda maktabgacha
ta’lim tizimida ekologik tarbiyaning uslubiy asoslari va interaktiv metodlarning
qo‘llanilishi bo‘yicha tajribalar bayon etilgan. Ayniqsa, syujetli-rolli o‘yinlar orqali
ekologik tushunchalarni shakllantirishning ahamiyati, bolalarning tabiatga bo‘lgan
munosabatini ijobiy shakllantirish jarayonidagi o‘rni alohida tahlil qilingan.
Syujetli-rolli o‘yinlarning bolalar rivojlanishiga ta’siri masalasida L. S. Vygotskiy
va D. B. Elkonin tadqiqotlari alohida e’tiborga loyiq. Ushbu olimlarning pedagogik-
psixologik qarashlariga ko‘ra, syujetli-rolli o‘yinlar bolaning ijtimoiy tajribasini
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 232
kengaytirish, tafakkurini rivojlantirish va ekologik ongini shakllantirishda muhim rol
o‘ynaydi.
Prezidentimiz Sh. Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan ta’lim sohasidagi
islohotlarga oid “Maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash to‘g‘risida” 2019-yil 16-dekabrdagi PQ-4312-sonli qaror ekologik tarbiyani
ilg‘or pedagogik texnologiyalar asosida shakllantirishga yo‘naltirilgan. Ushbu hujjat
ekologik madaniyatni rivojlantirish bo‘yicha xalqaro tajribani o‘rganish va innovatsion
yondashuvlarni joriy etish zarurligini ta’kidlaydi.
Shuningdek, YuNESKO va YuNISEF kabi xalqaro tashkilotlarning maktabgacha
ta’limdagi ekologik tarbiya bo‘yicha tavsiyalari ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bu
borada YuNESKOning “Ekologik ta’limni rivojlantirish strategiyalari” nomli dasturiy
hujjatida ekologik ongni shakllantirishning amaliy uslublari haqida qimmatli ma’lumotlar
keltirilgan.
Yuqorida keltirilgan ilmiy manbalar va normativ hujjatlar asosida maktabgacha
yoshdagi bolalarda syujetli-rolli o‘yinlar orqali ekologik tushunchalarni shakllantirishning
samarali texnologiyalarini aniqlash, ularning amaliyotga tatbiq etish yo‘llarini ishlab
chiqish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI VA EMPIRIK TAHLIL
Mazkur tadqiqotda maktabgacha yoshdagi bolalarda syujetli-rolli o‘yinlar orqali
ekologik tushunchalarni shakllantirish jarayonining samaradorligini aniqlashga qaratilgan
ilmiy metodlar va empirik tahlil natijalari keltiriladi. Tadqiqot eksperimental-pedagogik
yondashuv asosida tashkil etilib, o‘yin texnologiyalarining bolalar ekologik ongiga ta’siri
o‘rganildi.
Tadqiqot davomida quyidagi ilmiy metodlardan foydalanildi:
✅
Nazariy tahlil – pedagogika, psixologiya va ekologik ta’limga oid ilmiy
adabiyotlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qaror va farmonlari, xalqaro
tajribalar o‘rganildi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 233
✅
Empirik tadqiqot usullari – maktabgacha yoshdagi bolalar bilan amaliy
mashg‘ulotlar o‘tkazilib, syujetli-rolli o‘yinlarning ularning ekologik tushunchalariga
ta’siri baholandi.
✅
Pedagogik tajriba – syujetli-rolli o‘yinlar asosida tuzilgan maxsus mashg‘ulotlar
ikki guruhga nisbatan sinovdan o‘tkazildi:
Tajriba guruhi – syujetli-rolli o‘yinlardan faol foydalanilgan guruh;
Nazorat guruhi – an’anaviy usullardan foydalanilgan guruh.
✅
Suhbat va kuzatish – bolalarning tabiatga nisbatan munosabatidagi o‘zgarishlarni
aniqlash uchun psixologik-pedagogik kuzatish va suhbat o‘tkazildi.
✅
Diagnostik testlar va baholash mezonlari – tadqiqot oldidan va yakunida
bolalarning ekologik tushunchalari, atrof-muhitga bo‘lgan munosabati va bilim darajasi
maxsus testlar asosida baholandi.
NATIJALAR.
Empirik tahlil natijalari:
Tadqiqot Qo‘qon shahridagi 18-Maktabgacha ta’lim tashkilotida 5-6 yoshli bolalar
ishtirokida o‘tkazildi. Unda 30 nafar bola (15 nafari tajriba guruhi va 15 nafari nazorat
guruhi) qatnashdi. Empirik tadqiqot natijalari quyidagicha tahlil qilindi:
📌
Boshlang‘ich bosqich natijalari: Tadqiqot boshlanishida bolalarning ekologik
bilimlari o‘rtacha darajada bo‘lib, ko‘pchilik bolalar atrof-muhitni muhofaza qilish
tushunchalarini chuqur anglamas edi.
📌
Tajriba guruhi natijalari: Syujetli-rolli o‘yinlar asosida tashkil etilgan
mashg‘ulotlar natijasida bolalarning ekologik ongida ijobiy o‘zgarishlar kuzatildi.
Masalan, "O‘rmon qo‘riqchisi", "Ekolog mutaxassisi", "Yashil sayyora himoyachilari"
kabi rolli o‘yinlar orqali bolalar tabiatni asrashga oid bilimlarni yaxshi o‘zlashtira boshladi.
📌
Nazorat guruhi natijalari: Ushbu guruhda faqat an’anaviy pedagogik usullar
qo‘llanilgan bo‘lib, bolalarning ekologik tushunchalari kamroq rivojlanganligi kuzatildi.
Statistik tahlil natijalari:
Tajriba guruhida bolalarning ekologik tushunchalari 38% dan 82% gacha
oshdi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 234
Nazorat guruhida esa ushbu ko‘rsatkich 40% dan 57% gacha ko‘tarildi.
Bu esa syujetli-rolli o‘yinlar orqali o‘qitish an’anaviy metodlarga qaraganda
40% ga samaraliroq ekanligini ko‘rsatdi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik
tushunchalarni shakllantirishda syujetli-rolli o‘yinlar samarali pedagogik texnologiya
hisoblanadi. Ushbu uslub orqali bolalar tabiatni muhofaza qilish, ekologik muammolarni
tushunish va amaliy ko‘nikmalarga ega bo‘lish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Shunday qilib,
pedagoglar maktabgacha ta’lim tizimida ekologik tarbiyani kuchaytirish uchun interaktiv
va innovatsion metodlarni keng qo‘llashlari maqsadga muvofiqdir.
XULOSA MUNOZARA
Maktabgacha yoshdagi bolalarda syujetli-rolli o‘yinlar orqali ekologik
tushunchalarni shakllantirish mavzusiga bag‘ishlangan ushbu tadqiqot natijalari quyidagi
asosiy xulosalarni chiqarish imkonini berdi:
1.Ekologik tarbiyaning ahamiyati.
Bolalik davridan boshlab ekologik madaniyatni shakllantirish insonning tabiatga ongli
munosabatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Maktabgacha yoshdagi bolalar tabiat bilan
bevosita muloqot qilish va o‘yin faoliyati orqali ekologik tushunchalarni chuqurroq
o‘zlashtiradilar.
2.Syujetli-rolli o‘yinlarning pedagogik samaradorligi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, syujetli-rolli o‘yinlar ekologik tushunchalarni
shakllantirishda an’anaviy usullarga nisbatan samaraliroqdir. Ushbu metod bolalarning
tabiatni himoya qilishga oid ko‘nikmalarini mustahkamlash, mas’uliyat hissini oshirish
hamda amaliy bilimlarni egallash imkoniyatini beradi.
3.Empirik tahlil natijalari.
Tajriba guruhi ishtirokchilari o‘rtasida ekologik tushunchalar bo‘yicha sezilarli o‘sish
kuzatildi. O‘yinli mashg‘ulotlar orqali bolalar atrof-muhit muhofazasi, qayta ishlash va
chiqindilarni to‘g‘ri boshqarish, tabiat resurslaridan oqilona foydalanish kabi masalalarni
yaxshiroq tushuna boshladilar.
4.Davlat siyosati va ta’lim islohotlari.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 235
rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” 2019-yil 16-dekabrdagi PQ-4312-
sonli qarori ekologik ta’limni rivojlantirish va innovatsion metodlarni joriy etish
muhimligini ta’kidlaydi. Ushbu hujjatlar asosida maktabgacha ta’lim muassasalarida
ekologik tarbiyani mustahkamlash zamon talabi ekanligi o‘z isbotini topmoqda.
5.Amaliy tavsiyalar.
Tadqiqot natijalariga asoslanib, quyidagi amaliy tavsiyalarni ilgari surish mumkin:
-Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ekologik o‘yin darsliklari va metodik
qo‘llanmalar ishlab chiqilishi lozim.
-O‘qituvchilar va tarbiyachilar zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida
ekologik ta’limni tashkil etishlari zarur.
-Ota-onalar ishtirokida ekologik tarbiya mashg‘ulotlarini o‘tkazish, bolalarning oila
muhitida ham ekologik bilimlarni mustahkamlashiga xizmat qiladi.
-Ekologik tushunchalarni shakllantirish jarayoniga multimediali vositalar, ekologik
tadbirlar va loyihalar jalb qilinishi lozim.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, syujetli-rolli o‘yinlar maktabgacha
yoshdagi bolalar uchun eng samarali ekologik ta’lim texnologiyalaridan biri bo‘lib,
ularning atrof-muhitga nisbatan ongli munosabatini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb
etadi. Shu bois, maktabgacha ta’lim muassasalarida ekologik ta’lim jarayonini yanada
takomillashtirish, yangi interaktiv metodlarni joriy etish va bu boradagi ilmiy izlanishlarni
davom ettirish dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.
ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Maktabgacha ta’lim tizimini 2030-
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” PQ-4312-sonli qaror. 2019-
yil 16-dekabr.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Maktabgacha ta’lim va tarbiya tizimini
yanada takomillashtirish to‘g‘risida” PF-5655-sonli farmon. 2019-yil 8-mart.
3. Zaxarova, A. N. Ekologicheskoye vospitaniye detey doshkolnogo vozrasta. –
Moskva: Pedagogika, 1995.
4. Bayborodova, L. V. Doshkolnaya pedagogika ekologicheskogo obrazovaniya. –
Moskva: Akademiya, 2003.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
71-son 4 –to’plam May 2025
Sahifa: 236
5. Vygotskiy, L. S. Voobrazheniye i tvorchestvo v detskom vozraste. – Moskva:
Pedagogika, 1978.
6. Elkonin, D. B. Psikhologiya igry. – Moskva: Pedagogika, 1989.
7. Yo‘ldoshev, A. A. Maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik madaniyatni
shakllantirish metodlari. – Toshkent: Fan, 2018.
8. Xolmirzayeva, M. A. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ekologik tarbiya:
uslubiy yondashuvlar. – Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 2020.
9. UNESCO. Strategies for Environmental Education. – Paris: UNESCO
Publishing, 2017.
10. UNICEF. Early Childhood Environmental Education: Best Practices and
Recommendations. – New York: UNICEF, 2021.
11. Maktabgacha ta’lim vazirligi. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun ekologik
ta’lim dasturi. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi
nashriyoti, 2022.
12. Axmedova, N. B. Bolalar psixologiyasida ekologik tarbiyaning o‘rni. //
Pedagogika va psixologiya jurnali. – 2019. №3. – B. 45–52.
13. Mavlonova, G. T. Syujetli-rolli o‘yinlar orqali bolalarning ekologik ongini
rivojlantirish. // “Ta’lim va innovatsiya” ilmiy jurnali. – 2021. №5. – B. 78–85.
