Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 90
JURNALISTIKA TARIXI: TARAQQIYOT BOSQICHLARI VA
ZAMONAVIY JURNALISTIKAGA TA’SIRI
Tursunova Dilsoʻz Abrorovna
Annotatsiya:
Mazkur ilmiy maqola jurnalistikaning shakllanishi va rivojlanish
tarixiga bag‘ishlangan bo‘lib, qadimiy axborot almashinuvi shakllaridan tortib zamonaviy
raqamli jurnalistikagacha bo‘lgan taraqqiyot bosqichlari tahlil qilinadi. Matbuot tarixidagi
muhim davrlar, G‘arb va Sharq jurnalistikasining rivojlanish farqlari, sovet davrida
jurnalistikaning mafkuraviy yo‘nalishi, mustaqillikdan keyin O‘zbekistonda yuz bergan
tub o‘zgarishlar batafsil yoritiladi. Shuningdek, jurnalistika tarixini o‘rganishning hozirgi
jurnalistikaga ta’siri ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
Jurnalistika, matbuot, tarix, OAV, axborot, taraqqiyot, senzura,
erkinlik, zamonaviy jurnalistika, O‘zbekiston.
Jurnalistika insoniyat tarixida axborot tarqatish va jamoatchilik fikrini shakllantirish
vositasi sifatida alohida o‘rin tutadi. U insoniyat taraqqiyotining barcha bosqichlarida
jamiyat hayotining ajralmas qismi bo‘lib kelgan. Har bir davr, har bir tuzum, har bir
xalqning ijtimoiy hayotida jurnalistika o‘ziga xos shakl va mazmunda namoyon bo‘lgan.
Dastlabki axborot almashinuvi og‘zaki shaklda bo‘lgan bo‘lsa, keyinchalik yozuv va
matbaa ixtiro qilinishi bilan bu jarayon keng tus oldi. Tarixan olib qaraganda, jurnalistika
har doim ijtimoiy, siyosiy va madaniy hayotda muhim rol o‘ynab kelgan, uning rivojlanishi
esa jamiyat taraqqiyot darajasining ko‘rsatkichi hisoblangan.
Qadimgi jamiyatlarda axborot yetkazish jarayoni odatda og‘zaki shaklda yoki yozma
bitiklar orqali amalga oshirilgan. Masalan, miloddan avvalgi Rimda “Acta Diurna” nomli
axborotlar devorlarga ilib qo‘yilgan bo‘lib, u zamonaviy gazetalarning ilk shakli sifatida
e’tirof etiladi. Xitoyda esa hukmdorlar tomonidan chiqarilgan farmonlar va yangiliklar
yozuvchilar orqali xalq orasida tarqatilgan. Bularning barchasi jurnalistikaning ibtidoiy
shakllari bo‘lib, axborot almashinuvi ehtiyojining qadimdan mavjudligini ko‘rsatadi.
Jurnalistika tarixidagi eng katta burilish bosmaxonaning ixtiro qilinishi bilan yuz
berdi. 1440-yilda Iogann Gutenberg tomonidan harf terish usulidagi bosmaxona yaratilishi
bilan bosma matbuot yuzaga keldi. Bu kashfiyot tufayli axborot ko‘plab nusxalarda chop
etilib, keng ommaga yetib bora boshladi. 17-asrga kelib Yevropa mamlakatlarida birinchi
gazetalar chop etildi. Masalan, Germaniyada “Relation” gazetasi, Angliyada “Oxford
Gazette”, Fransiyada “La Gazette” kabi nashrlar jamiyatda keng muhokama qilinayotgan
voqealarni yoritishga kirishdi. Bu nashrlar nafaqat xabarlar, balki tahliliy materiallar,
hukumat siyosatini yorituvchi maqolalarni ham o‘z ichiga olgan. Shuningdek, bu davrda
matbuot jamoatchilik nazoratining shakllanishida muhim vositaga aylandi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 91
Sharq mamlakatlarida, ayniqsa musulmon olamida jurnalistika nisbatan kechroq
shakllandi. Biroq bu mintaqalarda ham matbuot xalqni ma’rifatli qilish, siyosiy ongini
uyg‘otish vazifasini bajargan. Turkistonda XIX asr oxirlariga kelib “Turkiston viloyatining
gazeti”, “Tarjumon”, “Sadoyi Turkiston” kabi gazetalar milliy uyg‘onish,
ma’rifatparvarlik va jadidchilik harakatining asosiy targ‘ibotchilariga aylandi. Bu nashrlar
orqali xalq orasida savodxonlik ortib, mustamlaka siyosatiga qarshi ongli munosabat
shakllandi. Ayniqsa, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Ismoil G‘aspirali kabi ziyolilar matbuotni
xalqni uyg‘otuvchi kuch deb bilganlar va o‘z asarlari bilan buning amaliy namunasini
ko‘rsatganlar.
Sovet Ittifoqi davrida jurnalistika qat’iy ideologik nazorat ostida bo‘lgan. Bu davrda
matbuot hukumat siyosatini targ‘ib qilish, kommunistik mafkurani yoyish vositasi sifatida
xizmat qilgan. Har bir maqola partiyaning siyosatiga muvofiqlashtirilgan, senzura kuchli
bo‘lgan. Biroq bu sharoitda ham ijtimoiy hayotni yoritishga uringan, o‘z fikrini obrazli
ifoda etgan jurnalistlar, yozuvchilar, muharrirlar faoliyat yuritgan. Masalan, “Qizil
O‘zbekiston”, “Lenin yo‘li” kabi nashrlar orqali O‘zbekiston jurnalistlari o‘z davri
muammolarini yoritishga harakat qilganlar. Shu bilan birga, bu davrda jurnalistika fani
rivojlandi, jurnalist kadrlar yetishtirildi, oliy ta’lim muassasalarida jurnalistikani
o‘rgatuvchi fakultetlar ochildi.
1991-yilda O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, jurnalistika sohasida yangi davr
boshlandi. So‘z erkinligi tamoyillari asta-sekin joriy qilindi. Matbuot, radio va televideniye
bilan bir qatorda yangi ommaviy axborot vositalari – xususiy gazetalar, internet nashrlari,
bloglar va ijtimoiy tarmoqlar orqali axborot tarqatish yo‘lga qo‘yildi. Bu erkinlik axborot
maydonining kengayishiga, jurnalistlarning erkin fikr bildirishiga imkon yaratdi.
Mustaqillik yillarida “Hurriyat”, “Xalq so‘zi”, “Zarafshon”, “Ma’rifat”, “Jamiyat”
kabi nashrlar paydo bo‘lib, ijtimoiy hayotning dolzarb masalalarini ko‘tarishga kirishdi.
Ayniqsa, yangi avlod jurnalistlarining yetishib chiqishi, tahliliy materiallarning ko‘payishi
matbuotning ijtimoiy hayotdagi rolini oshirdi.
Bugungi kunda esa jurnalistika yangi bosqichga – raqamli axborot makoniga qadam
qo‘ymoqda. Internet jurnalistikasi, blogerlik, ijtimoiy tarmoqlar orqali axborot tarqatish
ommalashdi. Bu esa an’anaviy jurnalistika oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda – tezkorlik,
aniqlik, ishonchlilik, tanqidiy tahlilga asoslangan yondashuv. Ayni paytda sun’iy intellekt,
algoritmlar, big data texnologiyalari ham jurnalistikada qo‘llanila boshladi. Ammo bu
yangiliklar bilan bir qatorda, jurnalistikaning tarixiy ildizlarini, etik me’yorlarini
unutmaslik zarur. Chunki jurnalistika tarixidan saboq olish bugungi axborot muhitida
xatolarga yo‘l qo‘ymaslik, jamiyatga halol va haqqoniy xizmat qilishda muhim omil bo‘lib
qoladi.
Xulosa qilib aytganda, jurnalistika tarixi – bu inson tafakkuri, so‘z va axborot
erkinligining uzoq yillik kurashlar tarixidir. Jurnalistika bugungi taraqqiy etgan holatiga
kelguncha ko‘plab sinovlarni, senzuralarni, mafkuraviy to‘siqlarni bosib o‘tgan. Har bir
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 92
bosqichda jurnalistlar o‘zining ijtimoiy mas’uliyatini anglagan holda xalq uchun xizmat
qilgan. Bugun esa bu tarixiy tajribani chuqur o‘rganish, undan saboq olish, zamonaviy
vositalar bilan uyg‘unlashtirish orqali kelajak jurnalistikasini yanada yuksak bosqichga
olib chiqish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mamatova M., Karimova R. – Jurnalistikaga kirish, Toshkent, 2020
2.
Nosirov R. – O‘zbekiston jurnalistikasi tarixi, Toshkent, 2018
3.
Rustamova Z. – Jahon jurnalistikasi tarixi, Toshkent, 2015
4.
Jalilov S. – Ommaviy axborot vositalari: nazariya va amaliyot, Toshkent, 2019
5.
“Turkiston viloyatining gazeti” – arxiv sonlari
6.
UNESCO – World Trends in Freedom of Expression and Media Development, 2022
7.
www.kun.uz, www.gazeta.uz – O‘zbekiston jurnalistikasi yangiliklari
