Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 96
YOLG‘ON AXBOROTNING JAMIYATGA TA’SIRI
Tursunova Dilsoʻz Abrorovna
Annotatsiya:
Mazkur maqolada zamonaviy axborot maydonida keng tarqalgan
yolg‘on xabarlarning jamiyatga ko‘rsatadigan salbiy ta’siri chuqur tahlil qilinadi. Yolg‘on
axborotlarning ijtimoiy ishonch inqiroziga olib kelishi, odamlar ruhiy salomatligiga ta’siri,
ijtimoiy bo‘linishlar, nizolar, vahima va manipulyatsiyalar orqali jamoatchilik fikrini
noto‘g‘ri shakllantirishi asoslab beriladi. Jurnalist va axborot iste’molchisining bu
jarayonlardagi o‘rni, axborot savodxonligi va faktcheking amaliyotining zarurati ko‘rsatib
o‘tiladi.
Kalit so‘zlar:
Yolg‘on axborot, feyk yangilik, axborot manipulatsiyasi, OAV,
jamoatchilik fikri, axborot xavfsizligi, faktcheking, ijtimoiy tarmoqlar, mediamadaniyat.
Axborot — zamonaviy jamiyatning hayotiy zarurati, har qanday qaror qabul
qilishning asosiy manbai hisoblanadi. Shuning uchun ham bugungi kunda axborot
vositalarining roli jamiyatda har qachongidan ko‘ra kuchliroq bo‘lib, u faqat voqealarni
yorituvchi emas, balki ijtimoiy ongni shakllantiruvchi, kishilarni ma’naviy-ruhiy
yo‘naltiruvchi kuch sifatida qaralmoqda. Ammo bu kuch, ayniqsa, yolg‘on yoki
manipulyativ axborotlar vositasida ishlatilganda, jamiyatda xavfli oqibatlarga sabab
bo‘ladi. Yolg‘on axborot — bu ongli ravishda haqiqatni buzib ko‘rsatish, voqealarni
noto‘g‘ri talqin qilish, yolg‘on faktlar, soxta guvohlar yoki sun’iy yaratilgan muhit orqali
odamlarni aldash vositasidir.
Zamonaviy dunyoda yolg‘on axborot tarqalishining asosiy sababi texnologik
taraqqiyot bilan bog‘liq. Internet, ayniqsa ijtimoiy tarmoqlar orqali axborot tezkor,
tekshirilmasdan, filtrsiz va ko‘pincha manbasiz holda tarqalmoqda. Shaxsiy bloglar, feyk
sahifalar, sun’iy tarzda yaratilgan saytlar orqali haqiqiy voqealar o‘rniga yolg‘on,
noto‘g‘ri, bo‘rttirilgan yoki soxtalashtirilgan ma’lumotlar keng auditoriyaga yetib
bormoqda. Bu holat esa jamiyatda turli salbiy oqibatlarni keltirib chiqarmoqda.
Yolg‘on axborotning jamiyatga birinchi salbiy ta’siri — ishonchning yo‘qolishidir.
Odamlar OAVga, davlat idoralariga, rasmiy manbalarga ishonmay qo‘yadi. Natijada
ijtimoiy ishonch inqirozga yuz tutadi, odamlar orasida befarqlik, umidsizlik va xavotir
kuchayadi. Ayniqsa, muhim siyosiy jarayonlar — saylovlar, ijtimoiy islohotlar yoki
inqirozli davrlarda (masalan, pandemiya, tabiiy ofatlar) tarqalgan yolg‘on axborotlar
ijtimoiy keskinlikni kuchaytiradi, noto‘g‘ri qarorlar qabul qilinishiga sabab bo‘ladi.
Yolg‘on axborot — bu jamiyatda ijtimoiy qarama-qarshilik va bo‘linishlarni
kuchaytiruvchi omildir. Masalan, etnik, diniy yoki siyosiy masalalarda tarqatilgan
noto‘g‘ri axborotlar odamlar orasida adovat, nafrat va nizolarning paydo bo‘lishiga olib
keladi. Ularning asosida turli to‘qnashuvlar, noroziliklar, mitinglar yoki hatto
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 97
zo‘ravonliklar yuzaga kelishi mumkin. Ayniqsa, trollar va botlar orqali atayin yaratilgan
feyk yangiliklar siyosiy jarayonlarga sun’iy ta’sir o‘tkazishga, jamoatchilik fikrini
manipulyatsiya qilishga xizmat qilmoqda.
Yolg‘on axborotning yana bir og‘ir ta’siri — aholining ruhiy salomatligiga va ijtimoiy
barqarorlikka putur yetkazishidir. Odamlar tahlilsiz, emotsional tarzda yangiliklarni
iste’mol qilishadi. Yolg‘on xabarlar esa qo‘rquv, vahima, tushkunlik, agressiya kabi
holatlarni kuchaytiradi. Ayniqsa, sog‘liqni saqlash, iqtisodiy muammolar yoki
jinoyatchilikka oid yolg‘on xabarlar aholining ruhiy muvozanatini buzadi. Masalan,
pandemiya davrida vaksinalar haqidagi yolg‘on xabarlar natijasida ko‘plab odamlar
emlashdan bosh tortdi, bu esa butun sog‘liqni saqlash tizimiga zarar yetkazdi.
Shuningdek, yolg‘on axborot ta’lim va ilm-fan sohalariga ham jiddiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Noto‘g‘ri tarixiy ma’lumotlar, ilmiy asosga ega bo‘lmagan gipotezalar,
soxta iqtiboslar orqali yoshlarning tafakkuri buziladi, ularning haqiqat bilan yolg‘onni
farqlash qobiliyati zaiflashadi. Bu esa kelajakda mutaxassislar yetishtirish, sog‘lom
fikrlovchi avlod tarbiyasi jarayonida katta muammolarga olib keladi.
Yolg‘on axborot tarqatilishi ko‘pincha ijtimoiy tarmoqlar orqali amalga oshadi.
Aynan shu platformalar algoritmlar orqali sensatsion, hissiy jihatdan kuchli xabarlarni
tezroq yoyadi. Bu esa feyk kontentni ommalashtirib yuboradi. Muammo shundaki,
ko‘pchilik foydalanuvchilar axborotni tahlil qilish, manbani tekshirish ko‘nikmasiga ega
emas. Shuning uchun yolg‘on xabarlar ishonchli ko‘rinadi va odamlar orasida virus kabi
tarqaladi. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarda botlar, troll-fabrikalar, manipulyativ sahifalar
orqali atayin yolg‘on axborot strategik maqsadlarda qo‘llanilmoqda. Bunday xatti-
harakatlar informatsion xavfsizlikka tahdid soladi va milliy xavfsizlik muammosiga
aylanadi.
Yolg‘on axborotga qarshi kurashishda jurnalistlar, axborot vositalari, blogerlar va
ta’lim tizimi muhim rol o‘ynaydi. Professional jurnalistlar o‘z materiallarini chuqur tahlil
asosida tayyorlashi, bir nechta mustaqil manbaga tayanishi, tekshirilmagan ma’lumotni
chop etmasligi, jamiyatda ishonchli axborot muhitini yaratishi zarur. Shuningdek,
faktcheking, ya’ni ma’lumotlarni tekshirish amaliyoti OAVlarda keng joriy qilinishi kerak.
Maktab va oliy ta’limda mediamadaniyat, axborot savodxonligi, feyklarni aniqlash
ko‘nikmalari bo‘yicha maxsus darslar yo‘lga qo‘yilishi, yoshlar ongiga tanqidiy fikrlash
odatini singdirish juda muhim.
Shu bilan birga, davlatning o‘zi ham axborot siyosatini shaffof yuritishi kerak. Ochiq
axborot manbalari, tezkor va rasmiy izohlar, mutasaddilarning omma bilan muloqoti —
bularning barchasi yolg‘on xabarlar tarqalishining oldini oladi. Zero, bo‘sh qolgan axborot
maydoni albatta yolg‘on, taxmin va mish-mishlar bilan to‘ladi.
Xulosa qilib aytganda, yolg‘on axborotning jamiyatga ta’siri ko‘p qirrali va
chuqurdir. U nafaqat axborot muhitini ifloslantiradi, balki odamlarning ruhiyatiga, ijtimoiy
munosabatlarga, siyosiy barqarorlikka va madaniy muvozanatga ham putur yetkazadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 98
Bugungi davrda haqiqat uchun kurash, xolis axborot tarqatish va yolg‘on xabarlarga qarshi
immunitet shakllantirish har bir jurnalist, o‘qituvchi, siyosatchi va oddiy fuqaroning
muhim vazifasiga aylangan. Chunki axborot — bu qudratli qurol, u bilan ham jamiyatni
yuksaltirish, ham izdan chiqarish mumkin. Haqiqat esa doimiy izlanishni, ehtiyotkorlikni
va fidoyilikni talab qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qodirov N. – Axborot xavfsizligi va mediamadaniyat, Toshkent, 2022
2.
Shermatova M. – Feyk axborotlar: sabablari va oqibatlari, Toshkent, 2021
3.
UNESCO – Journalism, 'Fake News' and Disinformation, 2018
4.
www.stopfake.org – feyk yangiliklarni aniqlashga oid xalqaro loyiha
5.
www.mediablog.uz – axborot savodxonligi va yolg‘on xabarlar tahlili
6.
Media Development Center – Axborot sohasida etik me’yorlar, 2020
