Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 93
EKOLOGIYA MUAMMOLARIDA JURNALISTNING POZITSIYASI
Tursunova Dilsoʻz Abrorovna
Annotatsiya:
Ushbu maqolada jurnalistikaning ekologik muammolarni yoritishdagi
o‘rni va mas’uliyati tahlil qilinadi. Yolg‘on axborotlar, sust pozitsiya yoki befarqlik
ekologik muammolarning chuqurlashishiga olib kelishi mumkinligi ta’kidlanadi. Jurnalist
ekologik inqirozlar, resurslardan noto‘g‘ri foydalanish, ifloslanish, chiqindilar
muammosiga befarq bo‘lmasligi, aksincha ijtimoiy ongni uyg‘otuvchi faol pozitsiyada
bo‘lishi zarurligi asoslab beriladi. O‘zbekistondagi ekologik vaziyat va Oral fojiasi
misolida jurnalistlarning roli muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Ekologiya, jurnalistika, OAV, atrof-muhit, chiqindilar, iqlim
o‘zgarishi, Aral, ijtimoiy ong, tahliliy yondashuv, mediamadaniyat.
Insoniyatning zamonaviy taraqqiyoti, texnologiyalarning tez sur’atlar bilan
rivojlanishi va urbanizatsiya jarayonining kengayishi, afsuski, ekologik muammolarni
keskinlashtirib yubordi. Global iqlim o‘zgarishlari, atmosfera ifloslanishi, suv tanqisligi,
chiqindilarni qayta ishlash muammosi, biologik xilma-xillikning kamayishi va boshqa
ekologik muammolar bugungi kunda nafaqat atrof-muhitga, balki inson salomatligiga,
jamiyat barqarorligiga ham tahdid solmoqda. Bunday sharoitda ekologik masalalarni keng
jamoatchilikka yetkazish, odamlarni ogohlikka, ongli yashashga chaqirish jurnalistikaning
dolzarb vazifalaridan biriga aylanmoqda.
Jurnalist ekologik masalalarni yoritishda oddiy axborot yetkazuvchigina emas, balki
fuqarolik pozitsiyasiga ega bo‘lgan ijtimoiy mas’ul shaxs sifatida faol ishtirok etishi lozim.
Uning asosiy roli — ekologik inqirozlar haqida ogohlantirish, jamoatchilikda ekologik
madaniyatni shakllantirish, muammoning ildizlarini ko‘rsatib berish, sababchi tomonlar
faoliyatini tahlil qilish va, eng muhimi, echimlarni targ‘ib qilishdan iborat. Jurnalistning
ekologiyaga doir masalalarda loqaydligi yoki sust yondashuvi muammo chuqurlashishiga,
jamoatchilikning e’tiborsizligiga olib keladi. Shu bois, ekologik masalalarda jurnalist
ijtimoiy ongni uyg‘otuvchi, ekologik adolatni himoya qiluvchi va axborot vositachisi
bo‘lishi kerak.
Zamonaviy OAV ekologiya bo‘yicha jiddiy ishlarni amalga oshirayotgani barobarida,
hanuzgacha bu soha yetarli darajada yoritilmayotganligini ham tan olish kerak. Ko‘plab
ekologik jinoyatlar, noqonuniy daraxt kesishlar, suv resurslaridan foydalanishdagi
suiiste’molliklar yoki chiqindilarni to‘plash va qayta ishlash tizimidagi nosozliklar
to‘g‘risida xolis, asosli va jamoatchilikni ogoh qiluvchi jurnalistik tergovlar kam. Bu
holatning sabablari orasida jurnalistlarning ekologik bilim darajasining yetarli emasligi,
ekologiya sohasidagi murakkab texnik tafsilotlarni oddiy va tushunarli tilda ifodalash
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 94
qiyinligi, rasmiy manbalar tomonidan axborot berishdagi yopiq siyosat va ba’zi hollarda
bosimlarning mavjudligi turadi.
Shunga qaramay, ekologik jurnalistika yo‘nalishida ijobiy siljishlar ham mavjud.
So‘nggi yillarda iqlim o‘zgarishlariga bag‘ishlangan tahliliy maqolalar, chiqindilarni
saralash madaniyatini targ‘ib qiluvchi televizion ko‘rsatuvlar, suv ta’minoti yoki ekologik
qishloq xo‘jaligiga oid reportajlar soni ortib bormoqda. Ayni paytda global axborot
platformalari, xalqaro ekologik tashkilotlar bilan hamkorlikda jurnalistlar uchun maxsus
trening va seminarlar tashkil etilishi ularning malakasini oshirishga xizmat qilmoqda.
Jurnalist ekologik muammolarni yoritishda nafaqat faktlarni aytishi, balki ushbu
muammolarning inson hayotiga ta’siri, iqtisodiyotdagi oqibatlari, aholi salomatligiga
bo‘lgan tahdidlar va jamiyatdagi ijtimoiy muvozanatga ta’sirini ham keng tahlil qila olishi
zarur. Ayniqsa, tanqidiy va tahliliy yondashuv, muammoning sabab va oqibatlarini
ko‘rsatish jurnalistikaning kuchli quroli hisoblanadi. Ekologik muammolarni yoritishda
raqamlar, grafikalar, vizual vositalar, interaktiv xaritalardan foydalanish orqali
materiallarni yanada tushunarli va ta’sirli qilish mumkin.
O‘zbekiston misolida olib qaraganda, mamlakatda ekologik muammolar orasida eng
dolzarblaridan biri bu — Aral fojiasi hisoblanadi. Bu ekologik halokat haqida jurnalistlar
yillar davomida maqolalar yozib kelgan, ammo bu masala hanuzgacha global miqyosda
dolzarbligicha qolmoqda. Aral bo‘yicha yetarlicha axborot va tahliliy materiallar berilishi,
ekologik tiklash dasturlarining yoritilishi, xalqaro yordam jalb etilishi jarayonida
jurnalistlarning roli beqiyos bo‘ldi.
Shuningdek, Toshkent va boshqa shaharlardagi atmosferaning ifloslanishi, yashil
hududlarning qisqarishi, chiqindilarning noto‘g‘ri boshqarilishi, qishloq xo‘jaligida
kimyoviy moddalardan ortiqcha foydalanish kabi masalalar jurnalistlar tomonidan
ommaga yetkazilishi shart bo‘lgan muhim yo‘nalishlardandir.
Jurnalist ekologik muammolarni yoritishda adolatli, neytral va xolis bo‘lishi kerak.
Har qanday holatda jurnalist axborot manbalarini sinchkovlik bilan tekshirishi, yolg‘on
yoki asossiz ma’lumotlar tarqatmasligi, insonlar orasida vahima uyg‘otmasligi zarur. Shu
bilan birga, ekologik mavzulardagi xabarlar faqat salbiy holatlarni emas, balki ijobiy
misollarni, ekologik tashabbuslarni, yoshlar, volontyorlar va nodavlat tashkilotlarning
ekologik harakatlarini yoritish orqali umid uyg‘otishi ham muhimdir.
Jurnalistlar ekologik ta’lim va madaniyatni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Maktablarda, oliy ta’lim muassasalarida ekologik jurnalistika yo‘nalishining ochilishi,
yosh jurnalistlarni atrof-muhit masalalariga befarq bo‘lmaslikka o‘rgatish, ommaviy
axborot vositalarida ekologiyaga bag‘ishlangan doimiy ruknlar tashkil etilishi bu boradagi
muhim tashabbuslardandir. Zero, har bir ekologik muammo ortida inson salomatligi,
kelajak avlodning farovon hayoti, ona tabiatning asrab qolinish masalasi turibdi.
Xulosa qilib aytganda, ekologik muammolar bugungi kunning eng jiddiy
muammolaridan biri bo‘lib, jurnalist bu jarayonda faqat kuzatuvchi emas, balki faol
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 95
ishtirokchi, o‘zgartiruvchi kuch sifatida maydonga chiqmog‘i darkor. Jurnalistning
ekologik masalalarga befarqligi muammolarning chuqurlashishiga olib keladi. Aksincha,
ularning ijtimoiy faolligi, mas’uliyatli pozitsiyasi, chuqur tahlili orqali jamiyatda ekologik
ong va madaniyat shakllanadi. Bu esa nafaqat hozirgi avlod, balki kelajak avlodlar uchun
ham sog‘lom, yashashga yaroqli muhitni saqlab qolishda muhim rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov A. – Ekologik jurnalistika asoslari, Toshkent, 2021
2.
Hasanov Sh. – OAV va ekologik madaniyat, Toshkent, 2019
3.
BMT – Environmental Communication and Public Awareness, New York, 2020
4.
www.unep.org – BMTning atrof-muhit bo‘yicha dasturlari
5.
www.aralvision.uz – Aral muammolari haqida ixtisoslashgan portal
6.
“O‘zbekiston 24” telekanali – ekologik mavzudagi ko‘rsatuvlar tahlili
7.
Fakty.uz, Daryo.uz – ekologiyaga oid yangiliklar va maqolalar
