Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 87
SARIQ MATBUOTNING ZAMONAVIY JURNALISTIKAGA
TA’SIRI: YUTUQLAR VA TAHDIDLAR
Tursunova Dilsoʻz Abrorovna
Annotatsiya:
Mazkur maqolada sariq matbuot tushunchasi, uning tarixiy ildizlari,
shakllanish sabablari va zamonaviy jurnalistika jarayonidagi o‘rni tahlil qilinadi. Ilmiy
asosda olib borilgan tadqiqotda sariq matbuotning ommaviy ongga ko‘rsatadigan salbiy
ta’siri, insonlar ongini manipulyatsiya qilish usullari va u orqali jamiyatda noto‘g‘ri
axborotlar tarqalishining oqibatlari yoritiladi. Shu bilan birga, bunday ommaviy axborot
vositalarining auditoriyani jalb etishdagi samarali, ammo muammoli uslublari ham ko‘rib
chiqiladi. Maqola jurnalistik axloq, axborot ishonchliligi va professional etikaga rioya
qilish zaruratini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
Sariq matbuot, jurnalistika, axborot ishonchliligi, ommaviy axborot
vositalari, senzatsiya, feyk xabarlar, axloqiy me’yorlar, auditoriya manipulyatsiyasi,
axborot savodxonligi
Zamonaviy axborot jamiyatida ommaviy axborot vositalari (OAV) inson hayotining
ajralmas qismiga aylangan. Bugungi kunda har bir shaxs ijtimoiy tarmoqlar, internet
nashrlari, televideniye va bosma OAV orqali tezkor axborot oladi. Ammo bu axborotlar
orasida ishonchli, haqqoniy, faktlarga asoslangan materiallar bilan birga, muayyan
darajada buzib ko‘rsatilgan, senzatsiyaga yo‘naltirilgan yoki faqat auditoriyani jalb etishga
qaratilgan xabarlar ham keng tarqalmoqda. Aynan shunday axborot mahsulotlari "sariq
matbuot" deb ataladi.
Sariq matbuot tushunchasi XIX asr oxirlarida AQShda paydo bo‘lib, bugungi kunga
kelib dunyo miqyosida keng yoyilgan axborot muammolaridan biriga aylangan. Sariq
matbuot asosan diqqatni tortadigan, ammo ishonchliligi shubhali bo‘lgan sarlavhalar,
shaxsiy hayotni ochib tashlash, xususiylikka tajovuz qilish, dramatik voqealarni shishirish
orqali ommani jalb etishga qaratilgan. U ko‘pincha ijtimoiy tarmoqlar, bloglar, va ayrim
reytingga ishlovchi ommaviy nashrlar orqali tarqatiladi.
Ushbu maqolada sariq matbuotning jurnalistikaga ta’siri, uning ijtimoiy ongda
qanday rol o‘ynashi, axborot sifati va madaniyatiga qanday tahdid solishi muhokama
qilinadi. Shuningdek, uni an’anaviy jurnalistikadan ajratib turuvchi asosiy belgilar, uning
jamiyatdagi salbiy va ijobiy oqibatlari ham tahlil etiladi. Sariq matbuotga qarshi kurashda
axborot savodxonligining ahamiyati ham alohida o‘rin tutadi. Shunday ekan, jurnalistlar,
tahlilchilar, o‘qituvchilar va yoshlar ushbu hodisaning mohiyatini anglashlari lozim, zero,
bu nafaqat axborot sifati, balki jamiyat ma’naviy salomatligi bilan bog‘liq masaladir.
Sariq matbuot – bu jurnalistikada shakllangan, ammo professionallik, ob’yektivlik,
haqqoniylik kabi asosiy prinsiplarni inkor qiluvchi, ko‘proq auditoriyaning his-
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 88
tuyg‘ularini uyg‘otishga va ularda qiziqish uyg‘otishga qaratilgan ommaviy axborot
vositalari faoliyatidir. Uning asosiy maqsadi — ijtimoiy ongga ta’sir ko‘rsatishdan ko‘ra,
auditoriyani jalb qilish va ko‘proq daromad topishga qaratilgan. Bu esa uni jurnalistik
axloqiy mezonlaridan chekinishiga olib keladi.
Sariq matbuot tushunchasining kelib chiqishi XIX asr oxiriga borib taqaladi. 1890-
yillarda AQShda Joseph Pulitzerning “New York World” va William Randolph Hearstning
“New York Journal” gazetalarida axborotni shov-shuvli tarzda yoritish, senzatsion
sarlavhalar qo‘yish, inson his-tuyg‘ularini uyg‘otuvchi voqealarga urg‘u berish orqali
gazeta savdosi keskin oshgan edi. Bu tajriba butun dunyoda ommalashib ketdi va “yellow
journalism” atamasi matbuot tarixida salbiy hodisa sifatida shakllandi.
Bugungi kunda sariq matbuot klassik shaklini yo‘qotgan bo‘lsa-da, uning zamonaviy
ko‘rinishlari turli platformalarda namoyon bo‘lmoqda. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlar,
bloglar, YouTube va TikTok singari raqamli platformalarda bu holat keng tarqalgan. Har
bir inson “fuqarolik jurnalisti” sifatida axborot ishlab chiqarish va tarqatish imkoniyatiga
ega bo‘lgan zamonda, ishonchsiz, tekshirilmagan, bo‘rttirilgan xabarlar soni ortmoqda. Bu
esa jurnalistikaning obro‘siga putur yetkazmoqda va axborot maydonida chalkashliklar,
yolg‘onlar va manipulyatsiyalarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lmoqda.
Sariq matbuotning asosiy strategiyasi — auditoriyaning e’tiborini tortish, shov-shuv
uyg‘otish va hissiy reaktsiya chaqirishdir. Bu maqsadga erishish uchun ular ko‘pincha
quyidagi usullardan foydalanadilar:
Bo‘rttirilgan sarlavhalar:
Matn mazmuniga to‘g‘ri kelmaydigan, ammo ko‘zga
tashlanadigan sarlavhalar orqali o‘quvchini jalb qilish. Masalan, “Mashhur san’atkor o‘z
joniga qasd qildi!” degan sarlavha ostida aslida oddiy ruhiy tushkunlik holati yoritilishi
mumkin.
Shaxsiy hayotga tajovuz:
Mashhurlar, siyosatchilar yoki boshqa taniqli shaxslarning
shaxsiy hayotiga oid tafsilotlarni ochiqlash, bu orqali omma e’tiborini tortish.
Asossiz taxminlar:
“Ehtimol”, “taxminlarga ko‘ra”, “g‘iybatlarga asoslanib” kabi
iboralar orqali faktlarga asoslanmagan axborot tarqatish.
Fotosurat va videolarning noto‘g‘ri talqini: Kontekstdan uzib olingan rasm yoki
videolarni boshqa voqea sifatida ko‘rsatish.
Vahimaga soluvchi kontent:
Pandemiya, falokatlar, jinoyatlar haqida vahimali,
asossiz, emotsional ifodalar bilan boyitilgan materiallar e’lon qilish.
Bu kabi uslublar ommani noto‘g‘ri yo‘naltiradi, ijtimoiy ruhiy muvozanatni buzadi
va haqiqiy axborotga nisbatan ishonchsizlikni yuzaga keltiradi. Misol uchun, 2020-yilda
COVID-19 pandemiyasi davrida sariq matbuot vositalari orqali turli feyk xabarlar tarqaldi
— ayrimlari virus laboratoriyada yaratilganligini aytgan bo‘lsa, boshqalari unga qarshi
davolovchi “mo‘jizaviy dorilar”ni targ‘ib qildi. Natijada ko‘plab odamlar asossiz
ma’lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qildilar, ayrim hollarda sog‘liklariga ziyon
yetkazishdi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 89
Sariq matbuotning mavjudligi va tarqalishi bir qancha salbiy oqibatlarga olib keladi:
Axborot ishonchliligining pasayishi:
Odamlar haqiqat bilan yolg‘onni ajrata olmay
qoladi. Bu esa jiddiy ijtimoiy va siyosiy qarorlar qabul qilishda xatolarga olib keladi.
Jurnalistikaning obro‘siga putur yetadi:
Haqiqiy jurnalistlar ham noto‘g‘ri axborot
yetkazuvchilar sifatida qabul qilinadi.
Yoshlar ongiga salbiy ta’sir:
Ayniqsa, axborot tanlash madaniyati past bo‘lgan
yoshlar orasida stereotiplar, zo‘ravonlik, ishonchsizlik, g‘iybatga qiziqish ortadi.
Jamiyatda stress va vahima kuchayadi:
Tabiiy ofatlar, jinoyatlar, va boshqa salbiy
voqealarni doimiy yoritish odamlarning ruhiy holatiga salbiy ta’sir qiladi.
Siyosiy manipulyatsiyalar: Ayrim hollarda sariq matbuot siyosiy kuchlar qo‘lida
vosita sifatida ishlatiladi. Bu orqali jamoatchilik fikri shakllantiriladi, siyosiy raqiblar
obro‘sizlantiriladi.
Shu o‘rinda savol tug‘iladi: nega odamlar sariq matbuotga qiziqadi? Javob oddiy —
inson tabiatiga shov-shuv, sirli voqealar, g‘iybat, tahdidli yangiliklar qiziqarli ko‘rinadi.
Bu esa jurnalistikada emotsional mazmunga ega axborotlarga talab doimiy bo‘lishini
anglatadi. Aynan mana shu talab sariq matbuotning mavjudligiga “tuproq” yaratadi.
Sariq matbuotga qarshi kurashish faqat senzura yoki taqiq bilan emas, balki axborot
savodxonligini rivojlantirish, o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni shakllantirish,
jurnalistlarning mas’uliyatini oshirish orqali bo‘lishi kerak. Har bir fuqaro axborotni qabul
qilishdan avval uni tahlil qilish, manbasini tekshirish, faktlarni solishtirish madaniyatiga
ega bo‘lishi lozim.
Shuningdek, ommaviy axborot vositalarini tartibga soluvchi muassasalar, jurnalistlar
uyushmalari va jurnalistikani o‘rgatuvchi oliy ta’lim muassasalari sariq matbuotga qarshi
kurashda muhim rol o‘ynashi kerak. Professional axloq kodekslariga qat’iy rioya qilish,
haqqoniylik, xolislik va tekshirish prinsiplarini har bir materialda amalga oshirish — bu
zamonaviy jurnalistikaning yagona to‘g‘ri yo‘lidir.
Jamiyatda stress va vahima kuchayadi: Tabiiy ofatlar, jinoyatlar, va boshqa salbiy
voqealarni doimiy yoritish odamlarning ruhiy holatiga salbiy ta’sir qiladi.
Siyosiy manipulyatsiyalar: Ayrim hollarda sariq matbuot siyosiy kuchlar qo‘lida
vosita sifatida ishlatiladi. Bu orqali jamoatchilik fikri shakllantiriladi, siyosiy raqiblar
obro‘sizlantiriladi.
Shu o‘rinda savol tug‘iladi: nega odamlar sariq matbuotga qiziqadi? Javob oddiy —
inson tabiatiga shov-shuv, sirli voqealar, g‘iybat, tahdidli yangiliklar qiziqarli ko‘rinadi.
Bu esa jurnalistikada emotsional mazmunga ega axborotlarga talab doimiy bo‘lishini
anglatadi. Aynan mana shu talab sariq matbuotning mavjudligiga “tuproq” yaratadi.
Sariq matbuotga qarshi kurashish faqat senzura yoki taqiq bilan emas, balki axborot
savodxonligini rivojlantirish, o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni shakllantirish,
jurnalistlarning mas’uliyatini oshirish orqali bo‘lishi kerak. Har bir fuqaro axborotni qabul
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 90
qilishdan avval uni tahlil qilish, manbasini tekshirish, faktlarni solishtirish madaniyatiga
ega bo‘lishi lozim.
Shuningdek, ommaviy axborot vositalarini tartibga soluvchi muassasalar, jurnalistlar
uyushmalari va jurnalistikani o‘rgatuvchi oliy ta’lim muassasalari sariq matbuotga qarshi
kurashda muhim rol o‘ynashi kerak. Professional axloq kodekslariga qat’iy rioya qilish,
haqqoniylik, xolislik va tekshirish prinsiplarini har bir materialda amalga oshirish — bu
zamonaviy jurnalistikaning yagona to‘g‘ri yo‘lidir.
Sariq matbuot – bu jurnalistikaning asosiy tamoyillariga zidd bo‘lgan, ammo
zamonaviy axborot maydonida keng tarqalgan va jiddiy muammolarga sabab bo‘layotgan
axborot hodisasi sifatida e’tirof etiladi. Uning faoliyati senzatsiyaga asoslanadi, haqiqatni
buzib ko‘rsatadi va jamiyatda axborot ifloslanishini keltirib chiqaradi. O‘tkir sarlavhalar,
emotsional uslub, faktlarsiz xabarlar, shaxsiy hayotni ochib tashlash kabi yondashuvlar
sariq matbuotning ajralmas xususiyatlaridir.
Maqolada ko‘rib chiqilganidek, sariq matbuot faqatgina jurnalistikaning emas, balki
butun jamiyatning axborot madaniyati, ijtimoiy ong va axborot xavfsizligiga ham salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Bu hodisaning keng tarqalishida internet va ijtimoiy tarmoqlar asosiy
vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Afsuski, ko‘plab ommaviy axborot vositalari reyting va
daromadni oshirish ilinjida professional axloq me’yorlaridan chekinmoqda. Bu esa
ommaviy ongning sun’iy ravishda shakllanishi, jamiyatda noxolis fikrlar, stereotiplar va
shubhali qarashlar paydo bo‘lishiga olib kelmoqda.
Shu bois, sariq matbuotga qarshi kurashish uchun kompleks yondashuv zarur.
Birinchidan, bu jurnalistik ta’lim sifatini oshirish, axborotni tekshirish madaniyatini
mustahkamlash va jurnalistlarda professional mas’uliyatni kuchaytirish orqali amalga
oshirilishi mumkin. Ikkinchidan, aholining, ayniqsa yoshlarning axborot savodxonligini
oshirish orqali feyk xabarlarni tanqidiy qabul qilish qobiliyatini rivojlantirish lozim.
Uchinchi yo‘nalish — jurnalistika sohasidagi qonuniy asoslarni takomillashtirish, axloqiy
va etik me’yorlar asosida matbuot faoliyatini nazorat qilish.
Sariq matbuotning auditoriyaga ta’siri kuchli bo‘lsa-da, u hech qachon professional,
xolis va haqqoniy jurnalistikaning o‘rnini bosa olmaydi. Haqiqiy jurnalistika – bu faktlar,
muvozanatli fikrlar, ishonchli manbalar va jamiyat oldidagi mas’uliyatdir. Sog‘lom
axborot muhitini yaratish esa nafaqat jurnalistlar, balki har bir axborot iste’molchining ham
burchidir. Shu bois, sariq matbuot tahdidiga qarshi kurash – bu zamonaviy jamiyatning
axloqiy, madaniy va intellektual taraqqiyoti uchun muhim qadamdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Карлсон М. «Журналистика и общественное мнение». Москва: Академия, 2020.
2.
Хакимов С. «Сариқ матбуот: таҳлил ва муаммолар». Тошкент: Жаҳон адабиёти
нашриёти, 2018.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 91
3.
Абдуллаева Н. «Замонавий журналистиканинг долзарб масалалари». Тошкент:
Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2019.
4.
Kovach, B., & Rosenstiel, T. The Elements of Journalism: What Newspeople Should
Know and the Public Should Expect. New York: Three Rivers Press, 2007.
5.
Ward, S.J.A. Ethics and the Media: An Introduction. Cambridge University Press,
2011.
6.
Silverman, C. Verification Handbook: A Definitive Guide to Verifying Digital
Content for Emergency Coverage. European Journalism Centre, 2014.
7.
UNESCO. Media and Information Literacy: Curriculum for Teachers. Paris, 2011.
8.
O‘zbekistonda OAV faoliyatini tartibga soluvchi qonun hujjatlari to‘plami. – T.:
Adolat, 2022.
9.
Habermas, J. The Structural Transformation of the Public Sphere. MIT Press, 1991.
