ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
2010
№
1-2
♦
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
59
Х
.
Мухамедходжаева
ТДЮИ
аспиранти
ЧЕТ
ЭЛДА
ЖАМОАТЧИЛИК
НАЗОРАТИ
МАСАЛАЛАРИ
Давлат
фаолияти
,
жумладан
ижро
ҳокимияти
фаолияти
юзасидан
жамоатчилик
назоратини
ривожлантириш
жараёни
ҳам
бундан
мустасно
эмас
.
тараққий
топган
мамлакатлар
тажрибаси
шаклланаётган
жамоатчилик
назорати
институти
учун
,
бир
томондан
,
эришиш
керак
бўлган
“
мўлжал
”,
марра
ролини
ўтаса
,
иккинчи
томондан
эса
,
бу
масаладаги
айрим
камчиликлар
ўзига
хос
сабоқ
вазифасини
бажариши
мумкин
1
.
Ижро
ҳокимияти
фаолияти
юзасидан
жамоатчилик
назорати
ва
унинг
“
етуклик
”
даражаси
кўп
жиҳатдан
фуқаролик
жамияти
ва
унинг
институтларининг
“
етуклик
”
даражасига
боғлиқдир
.
Чунки
,
фуқаролик
жамияти
институтлари
жамоатчилик
назоратининг
асосий
субъектларидир
.
Бундан
ташқари
,
бу
масаланинг
бошқа
томони
ҳам
бор
,
яъни
,
ҳар
қандай
жамиятда
ҳам
мустақил
,
ташқи
назоратининг
мавжудлиги
жамиятнинг
демократик
асосларини
мустаҳкамлаш
учун
ҳал
қилувчи
аҳамиятга
эга
бўлади
.
Жамоатчилик
назорати
институти
бўйича
жаҳон
тажрибасига
эътибор
қаратар
эканмиз
,
дастлаб
,
чет
давлатлар
илмий
адабиётида
бу
ижтимоий
-
сиёсий
ҳодисага
муносабат
,
хусусан
,
унинг
мазмуни
ва
аҳамияти
ҳақидаги
фикрларга
эътибор
қаратиш
ўринли
.
Шу
ўринда
мексикалик
олим
Диего
Валадеснинг
“
Контроль
над
властью
”
номли
монографиясини
алоҳида
таъкидлаб
ўтиш
зарур
,
чунки
мазкур
асар
ҳокимият
устидан
назорат
олиб
бориш
муаммоларига
махсус
бағишланган
монографик
тадқиқот
бўлиб
,
у
ўзида
давлат
ва
назоратнинг
ўзаро
нисбати
масаласини
жуда
умумлашган
ҳолда
қараб
чиқадики
,
бу
ҳолат
мазкур
тадқиқотни
жаҳон
илмий
адабиётида
бундай
мазмундаги
дастлабки
иш
,
дейишга
асос
бўлади
2
.
Мазкур
манбанинг
яна
бир
ижобий
жиҳати
шундаки
,
у
ушбу
муаммо
бўйича
ўзигача
нашр
этилган
ишлардаги
муҳим
хулосаларни
умумлаштириб
,
уларга
асосланган
ҳолда
,
ўз
қарашларини
илгари
суради
.
Шу
ўринда
муаллиф
жамоатчилик
назоратининг
амал
қилишига
оид
бўлган
энг
муҳим
масала
–
қандай
давлатда
жамоатчилик
назорати
амал
қилиши
мумкин
? –
деган
саволга
жавоб
–
ҳокимият
устидан
назорат
шундай
жамиятда
бўладики
ҳокимият
тартибга
солинган
,
чекланган
,
халқ
учун
очиқ
,
ҳатти
-
ҳаракати
олдиндан
маълум
,
самарали
ва
назорат
остида
бўладиган
конституциявий
демократик
давлат
шароитида
мумкин
,
деб
таъкидлайди
3
.
Айни
пайтда
,
чет
давлатлар
илмий
адабиётида
жамоатчилик
назоратининг
қатор
масалалари
бўйича
1
Масалан
,
Россия
Федерацияси
парламенти
ҳузурида
ташкил
этилган
Жамоатчилик
палатаси
фаолияти
фойдали
жиҳатлар
билан
бир
қаторда
,
айрим
ташкилий
гуқсонларни
ҳам
ўзида
ифода
этмоқда
.
Бу
ҳақда
РФ
илмий
манбалари
ва
ОАВ
да
кўп
фикрлар
айтилмоқда
.
2
Диего
Валадес
.
Контроль
над
властью
. –
М
.:
Идея
-
Пресс
,
2006. –
С
.248.
3
Ўша
жойда
.
ўзига
хос
фикрларни
,
ёки
ҳар
хил
қарашларни
кузатиш
мумкин
.
Хусусан
,
Д
.
Валадес
сиёсий
назорат
юридик
назоратга
нисбатан
самарали
деб
ҳисоблайди
,
айни
пайтда
у
юридик
назорат
деганда
судлар
томонидан
олиб
бориладиган
назоратни
назарда
тутиб
,
юридик
назоратнинг
яхши
томонлари
ҳам
бор
,
хусусан
,
юридик
назорат
мустақил
бўлган
судлар
томонидан
олиб
борилса
,
сиёсий
назорат
эса
инсонлар
томонидан
амалга
оширилади
,
инсонлар
эса
ҳис
-
туйғуга
берилишга
мойил
бўлади
,
шу
боис
,
доимо
ҳам
беғараз
бўла
олмайди
,
деб
таъкидлайди
.
Айни
пайтда
у
жамоат
бирлашмалари
томонидан
олиб
бориладиган
назорат
ўзининг
холислиги
билан
аҳамиятли
эканлигини
таъкидлайди
.
Шу
тариқа
,
давлат
органлари
томонидан
олиб
бориладиган
назоратнинг
характери
ҳақида
ҳам
ўзига
хос
фикрларни
кузатиш
мумкин
.
Кейинги
пайтларда
хориж
адабиётида
назоратнинг
холислигини
,
объективлигини
таъминлаш
ҳал
қилувчи
аҳамиятга
эга
эканлиги
таъкидланиб
,
назорат
алоҳида
,
уч
ҳокимият
тармоғидан
мустақил
бўлган
назорат
ҳокимияти
томонидан
амалга
оширилиши
керак
,
шундагина
назорат
самарали
ва
холис
бўлади
,
деган
фикрлар
шаклланмоқда
ва
илгари
сурилмоқда
.
Диего
Валадес
ҳам
назорат
қилиш
фаолиятининг
ҳокимий
мазмунга
эга
эканлиги
,
назорат
қилувчи
ҳокимиятнинг
давлат
ҳокимияти
устидан
олиб
борадиган
сиёсий
назоратнинг
сиёсий
моҳияти
ҳақида
фикр
юритиб
,
шу
асосда
“
давлат
устидан
сиёсий
назорат
–
айни
пайтда
ҳокимият
устидан
ҳокимиятдир
,
деб
хулоса
қилади
.
Бироқ
бу
ҳокимият
давлат
ҳокимиятини
амалга
оширишнинг
зарурий
элементидир
,
бинобарин
ҳокимият
устидан
назорат
муаммоси
–
ҳозирги
замон
ҳаётининг
ўзагидир
”
деб
таъкидлайди
4
.
Бундай
фикрни
МДҲ
илмий
манбаларида
ҳам
кузатиш
мумкин
.
Мас
.,
россиялик
профессор
В
.
Е
.
Чиркин
давлат
ҳокимиятининг
контроль
этувчи
тармоғи
шаклланмоқда
,
деган
фикрни
илгари
суради
,
унинг
фикрича
, “
бугунги
кунда
жаҳонда
янги
ҳокимият
тармоғи
–
контроль
этувчи
тармоқнинг
ажралиб
чиқиш
жараёни
кечмоқда
.
Бироқ
,
бу
жараён
ҳали
тугаганича
йўқ
:
кўпгина
давлатларда
контроль
этувчи
ҳокимиятнинг
ажралиб
чиқиш
тенденцияси
”
изланиш
”
тусига
эга
.
Бундан
ташқари
,
авторитар
сиёсий
режимлар
шароитида
контроль
этувчи
органларга
берилган
кенг
ваколатлар
ўзининг
реал
амалга
ошишидан
ҳали
анча
узоқ
”
5
.
Бундай
ғояни
илгари
сурувчилар
ўз
фикрларини
асослаш
учун
“
ички
назорат
кутилган
самарани
бермаслигини
”
бир
идора
тизимидаги
назорат
объектив
ва
холис
бўла
олмаслигини
,
фақат
мустақил
,
холис
назорат
органлари
тизимигина
бу
вазифани
адо
этишлари
мумкин
6
лигини
кўрсатишади
.
Шу
ўринда
,
бу
фикрга
қарама
-
қарши
фикрлар
ҳам
мавжудлигини
кўрсатиб
ўтиш
керак
.
Бозор
муносабатларининг
ривожланиши
шароитида
,
кўпгина
давлатларда
қатор
функциялар
хусусий
қўлларга
берилмоқдаким
,
бу
масала
ҳам
муайян
ўзига
хос
муаммоларни
келтириб
чиқармоқда
.
Мас
.,
ҳозирги
4
Ўша
жойда
.
5
Чиркин
В
.
Е
.
Контрольная
власть
//
Государство
и
право
. –
М
.,
1993.
№
4. –
С
.18.
6
См
.:
Денисов
С
.
А
.
Формированинг
контрольной
ветви
государственной
власти
и
ограничение
коррупции
//
Государство
и
право
. –
М
., 2002.
№
3. (
С
.9–16). –
С
.9.
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
2010
№
1-2
♦
ЎЗБЕКИСТОН
ҚОНУНЧИЛИГИ
ТАҲЛИЛИ
♦
UZBEK LAW REVIEW
♦
ОБЗОР
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
УЗБЕКИСТАНА
60
шароитда
, (
Ғарбда
)
анъанавий
тарзда
давлатга
тегишли
бўлган
айрим
функциялар
,
мас
.,
хавфсизликни
таъминлаш
,
қўриқлов
агентликлари
,
ижтимоий
масалаларни
ҳал
этиш
каби
масалалар
хусусий
қўлларга
ўтиб
кетмоқда
,
бу
ҳолат
эса
ўз
навбатида
ушбу
соҳаларда
давлат
ва
жамоатчилик
назоратини
олиб
боришни
қийинлаштирмоқда
,
бу
масалада
самарали
механизм
мавжуд
эмас
.
Бу
соҳалар
давлатнинг
қўлида
бўлса
,
уларни
назорат
қилиш
осон
бўлган
бўлар
эди
.
Бундай
фаолият
соҳалари
юзасидан
назорат
олиб
боришнинг
йўли
сифатида
,
фақат
,
испан
парламентида
мавжуд
бўлган
қўмиталарнинг
истаган
шахсни
чақириш
ва
ундан
тушунтириш
талаб
қилиш
ҳуқуқининг
аҳамиятини
таъкидлаш
ўринли
.
Акс
ҳолда
,
хусусий
соҳа
жамоатчилик
назорати
доирасидан
четда
қолиши
ҳеч
гап
эмас
1
.
Шунга
боғлиқ
ҳолда
,
Ғарбда
жамоатчилик
назоратини
нафақат
давлат
органлари
,
балки
,
жамоат
тузилмалари
ҳамда
хусусий
соҳа
фаолияти
юзасидан
ҳам
олиб
бориш
амалиёти
ва
унинг
зарурлиги
ҳақида
фикрлар
мавжуд
.
Холбуки
,
фуқаролик
жамиятини
шакллантира
бориш
жараёнида
давлат
органларига
хос
бўлган
қатор
вазифа
ва
функциялар
маҳаллий
органларга
,
жамоат
бирлашмаларига
,
маҳалллий
ўзини
ўзи
бошқариш
органларига
ва
хусусий
секторга
аста
-
секин
берила
боради
.
Хулоса
шуки
,
бундай
жараённинг
ҳам
ўзига
хос
шартлари
бўлмоғи
керак
.
Жамоатчилик
назоратининг
хориж
илмий
-
ҳуқуқий
фикрида
қандай
талқин
этилиши
борасида
гап
кетганда
,
эътиборга
лойиқ
жиҳатлардан
бири
сифатида
,
чет
элда
ҳам
жамоатчилик
назоратининг
жамиятда
тутган
ўрнини
жуда
мутлоқлаштириб
юбориш
мақсадга
мувофиқ
эмаслиги
ҳақида
фикрлар
анчагина
.
Жамоатчилик
назоратини
давлат
органлари
фаолиятида
қонунийликни
ва
ижтимоий
адолатни
таъминлашнинг
бенуқсон
ва
ягона
воситаси
деб
ҳисоблашдан
йироқ
бўлиш
керак
.
Назорат
қанчалик
муҳим
бўлмасин
,
у
ҳамма
муаммоларни
ҳал
эта
олмайди
,
у
фақат
сиёсий
тизимнинг
бир
қисми
,
бўлаги
сифатида
майдонга
чиқади
.
Мутлақо
идел
тузум
бўлмаганидек
,
демократик
конституциявий
давлатнинг
ҳам
тавсифини
мутлоқлаштириш
ярамайди
.
Худди
шунингдек
,
назоратнинг
ҳам
камчиликлари
мавжуд
.
Ваҳоланки
,
назоратнинг
ортиқча
амалга
оширилишидангина
эмас
,
балки
,
асосланган
,
меъёрдаги
назоратнинг
ҳам
нуқсонлари
бўлиши
мумкин
,
Асосланган
назорат
ҳам
баъзан
бошқарувни
мураккаблаштириб
юбориши
,
қийинлаштириши
мумкин
.
Назорат
бу
ҳокимиятдир
,
бироқ
у
ғайри
ҳокимият
эмас
2
.
Давлат
фаолияти
юзасидан
назорат
билан
давлатнинг
бошқарувчанлиги
ўртасидаги
нисбат
масаласида
,
назоратнинг
вазифаси
бошқарув
аппаратини
қайта
қуриш
эмас
,
балки
,
жамиятдаги
конституциявий
ривожланишни
қўллаб
қувватлашдир
.
Назорат
,
албатта
ҳокимиятни
маълум
даражада
чеклайди
,
бироқ
бу
унинг
фаолиятини
сиқиб
қўйиши
керак
,
дегани
эмас
.
Хорижда
жамоатчилик
назоратининг
элементлари
,
шакллари
ва
усуллари
қўшилиб
,
баъзан
аралаштириб
тушунилиш
холлари
ҳам
мавжуд
.
Мас
.,
юқорида
қайд
этилган
муаллиф
давлат
фаолияти
юзасидан
назорат
воситалари
масаласида
сайловлар
,
1
Диего
Валадес
.
Кўрсат
.
асар
. –
С
.248.
2
Диего
Валадес
.
Кўрсат
.
асар
. –
С
.248;
плесбисцит
ва
референдумларни
назоратнинг
ҳал
қилувчи
инструментларидир
,
деб
тушунади
.
Назорат
элементлари
қаторига
яна
ҳуқуқий
нормаларни
,
ҳуқуқий
ҳаракатларни
,
сиёсий
ҳаракатларни
,
ҳокимият
ичида
ва
ундан
ташқарида
ҳокимият
институтлари
ва
назорат
институтлари
ўртасидаги
мувозанатни
,
конституциявий
ваколатларни
,
институтларнинг
ҳаққонийлигини
,
институтларнинг
самаралилигини
,
шунингдек
,
плесбицит
,
референдум
ва
депутатларни
чақириб
олиш
кабиларни
шу
қаторга
қўшади
.
Д
.
Валадес
ички
ва
ташқи
ҳамда
ҳокимият
ичидаги
назорат
ҳақида
фикр
юритиб
,
баъзан
ички
назорат
,
мас
.,
ҳукумат
ичидаги
назорат
самарали
бўлиши
мумкин
дейди
,
баъзан
эса
ҳам
ҳокимиятни
,
ҳам
назоратни
ўзини
ўзи
чеклаши
маъқул
,
дейди
3
.
Д
.
Валадеснинг
юқоридаги
сайлов
ва
референдумлар
жамоатчилик
назоратининг
асосий
элементларидир
,
деган
фикрига
жавобан
,
айтиш
мумкинки
,
айрим
давлатларда
(
Европада
)
референдумлар
тез
-
тез
турли
масалалар
билан
ўтказилиб
турилиши
амалиёти
мавжуд
.
Шу
боис
,
у
асосий
элемент
сифатида
майдонга
чиқиши
мумкин
.
Бироқ
жамоатчилик
назорати
жорий
вазифаларни
амалга
оширишни
назарда
тутади
.
Яна
қўшимча
қилиб
,
айтиш
мумкинки
,
сайловлар
жамоатчилик
назоратининг
чинакам
воситаларига
айланиши
учун
учун
улар
демократик
мазмунга
эга
бўлиши
,
муҳими
халқнинг
сиёсий
онги
,
фаоллиги
ва
ҳуқуқий
маданияти
юқори
бўлиши
талаб
этилади
,
шу
ҳолдагина
сайловлар
жамоатчлик
назоратнинг
чин
воситаси
бўлиши
мумкин
.
3
Диего
Валадес
.
Кўрсат
.
асар
. –
С
.248.
