World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_June-2025
229
BASKETBOL O‘YINIDA PSIXOLOGIK BARQARORLIKNING
O‘RNI VA UNI SHAKLLANTIRISH YO‘LLARI
РОЛЬ ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ СТАБИЛЬНОСТИ В БАСКЕТБОЛЕ
И СПОСОБЫ ЕЁ ФОРМИРОВАНИЯ
THE ROLE OF PSYCHOLOGICAL STABILITY IN BASKETBALL
AND WAYS TO DEVELOP IT
Ashurova Ibodatxon Ilhomjon qizi.
Farg‘ona davlat universiteti Jismoniy madaniyat fakulteti
xotin-qizlar sporti fakulteti 2-kurs talabasi
Ashurova Ibotkhon Ilhomjon qizi.
2nd year student of the Faculty of Women's Sports, Faculty of
Physical Culture, Fergana State University
Ашурова Ибодатхон Илхомжон кизи.
Студентка 2 курса Ферганского государственного университета,
факультет физической культуры, факультет женского спорта
Annotatsiya
Ushbu maqolada basketbol o‘yinida psixologik barqarorlikning o‘rni va uning
sportchilarning o‘yin jarayonidagi muvaffaqiyatiga ta’siri tahlil qilingan. Basketbol
o‘yini faqat jismoniy tayyorgarlik bilan emas, balki ruhiy va psixologik barqarorlik
bilan ham bog‘liqdir. Psixologik barqarorlik, o‘yinchining stressga bardoshliligi,
o‘zini boshqarish va diqqatni jamlash qobiliyatiga ta’sir qiladi. Tadqiqotda psixologik
tayyorgarlik, stressni boshqarish texnikalari va vizualizatsiya kabi metodlarning
psixologik barqarorlikni shakllantirishdagi roli o‘rganildi. Maqola basketbolchilarni
psixologik barqarorlikka o‘rgatishda qo‘llaniladigan ilmiy yondashuvlarni taqdim
etadi.
Kalit so‘zlar:
Psixologik barqarorlik, stressni boshqarish, vizualizatsiya,
meditatsiya, basketbol, psixologik tayyorgarlik, sport motivatsiyasi.
Annotation
This article analyzes the role of psychological stability in basketball and its
impact on athletes' success during the game. Basketball is not only related to physical
preparation but also to mental and psychological stability. Psychological stability
influences a player's ability to cope with stress, self-control, and focus. The study
explores the role of methods such as psychological training, stress management
techniques, and visualization in shaping psychological stability. The article presents
scientific approaches used in teaching basketball players psychological stability.
Keywords:
Psychological stability, stress management, visualization,
meditation, basketball, psychological training, sports motivation.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_June-2025
230
Kirish.
Basketbol sporti, o‘zining yuqori dinamikasi va raqobatbardosh
muhitida, nafaqat jismoniy, balki psixologik holatga ham katta e’tibor qaratishni talab
qiladi. Psixologik barqarorlik sportchining o‘yin jarayonida o‘zini boshqarish,
motivatsiya va qaror qabul qilish qobiliyatiga bevosita ta’sir qiladi. Basketbolchilar,
ayniqsa, yuqori bosim ostida o‘ynaganlarida, stress va ruhiy holatlarni boshqarish
masalalariga duch keladilar. Ushbu maqolada psixologik barqarorlikning o‘yin
jarayonidagi o‘rni va uni shakllantirish usullari o‘rganiladi.
Metodika.
Tadqiqot Toshkent shahridagi basketbol o‘quv markazlarining 16–
22 yoshdagi 30 nafar sportchisi o‘rtasida o‘tkazildi. Sportchilar tasodifiy ravishda ikki
guruhga bo‘lingan:
Eksperimental guruh (EG):
15 nafar sportchi psixologik tayyorgarlik
dasturida qatnashdi.
Nazorat guruh (NG):
15 nafar sportchi an’anaviy jismoniy tayyorgarlik
mashg‘ulotlarida qatnashdi.
Eksperimental guruh uchun psixologik tayyorgarlik dasturi 4 hafta davom etdi
va quyidagi metodlarni o‘z ichiga oldi:
1.
Stressni boshqarish texnikalari
– nafas olish mashqlari, mindfulness.
2.
Vizualizatsiya
– o‘yinni tasavvur qilish, muvaffaqiyatli harakatlarni
oldindan ko‘rish.
3.
Meditsina va o‘zini boshqarish
– ijobiy fikrlarni shakllantirish, ruhiy
holatni optimallashtirish.
Har bir guruh uchun o‘yin o‘tkazilishidan oldin va keyin psixologik holat va
diqqatni jamlash darajasi o‘lchandi. O‘lchovlar statistik tahlil uchun o‘tkazildi.
Psixologik Barqarorlikning O‘rni
Psixologik barqarorlik — bu sportchining o‘yin jarayonida stressga, raqibning
bosimiga va o‘yindagi g‘alaba yoki mag‘lubiyatlarga qanday munosabatda bo‘lishi
bilan bog‘liq. Psixologik barqarorlikning asosiy komponentlari quyidagilarni o‘z
ichiga oladi:
1.
Stressga bardoshlilik:
Basketbol o‘yinlari ko‘pincha yuqori bosim
ostida o‘tkaziladi. Sportchining stressga qarshi turish qobiliyati uning o‘yin
samaradorligini bevosita ta’sir qiladi.
2.
O‘zini boshqarish:
O‘yinchi o‘zini boshqarishni o‘rganishi, salbiy his-
tuyg‘ularni yengish va diqqatni jamlash orqali o‘zining o‘yindagi muvaffaqiyatini
oshiradi.
3.
Ijobiy motivatsiya:
Psixologik barqarorlik sportchining ijobiy
motivatsiyasini saqlashda yordam beradi, bu esa o‘z maqsadlariga erishishga bo‘lgan
ishtiyoqni oshiradi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_June-2025
231
Psixologik Barqarorlikni Shakllantirish Yo‘llari
1.
Stressni boshqarish texnikalari:
o
Mindfulness (hozirgi paytda bo‘lish):
Sportchining hozirgi vaqtda
bo‘lishi va harakatlariga diqqatini jamlash, o‘yindan oldin yoki o‘yinda stressni
boshqarishda yordam beradi. Nafas olish va meditatsiya orqali stressni kamaytirish
mumkin.
o
Vizualizatsiya:
Muvaffaqiyatli harakatlarni, masalan, to‘pni qozonish
yoki qiyin vaziyatni yengish kabi tasavvur qilish, sportchining ishonchini oshiradi.
Ijobiy tasavvurlar orqali o‘yinchi o‘z maqsadiga erishishga tayyorlanadi.
2.
O‘zini boshqarish:
o
O‘zini tuta olish:
Basketbolchilar o‘yin davomida ko‘plab stressli
vaziyatlarga duch keladilar. Shuning uchun, salbiy his-tuyg‘ularni, masalan, g‘azab
yoki xavotirni boshqarish qobiliyati muhim ahamiyatga ega.
o
Ijobiy fikrlash:
Salbiy fikrlarni ortda qoldirib, ijobiy fikrlarni
shakllantirish va o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshirish sportchining o‘yin samaradorligini
yaxshilaydi.
3.
Jismoniy va psixologik tayyorgarlikning uyg‘unligi:
o
Psixologik tayyorgarlik dasturlari jismoniy mashg‘ulotlar bilan birga
amalga oshirilganida, sportchilar yanada yaxshiroq natijalarga erishadilar. Jismoniy
kuchning psixologik barqarorlik bilan uyg‘unligi sportchilarga o‘zini o‘yin davomida
boshqarish va yuqori darajadagi samaradorlikni ta’minlash imkoniyatini beradi.
4.
Ruhiy salomatlik va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash:
o
Basketbolchilarni psixologik barqarorlikka o‘rgatish, shuningdek,
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashga asoslanadi. O‘yinchilarni oilalari, jamoadoshlari va
murabbiylari tomonidan ruhiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash, ularning o‘yindagi
muvaffaqiyatini oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Vealey, R. S.
Mental Skills Training for Sports: A Brief Guide
. Human Kinetics,
2007.
2.
Weinberg, R. S., & Gould, D.
Foundations of Sport and Exercise Psychology
.
Human Kinetics, 2019.
3.
Smith, R. E., & Smoll, F.
Sport Psychology: From Theory to Practice
. McGraw-
Hill, 2013.
