World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
293
TARJIMA JARAYONIDA STILISTIK VOSITALARNING
O’ZGARISHI: O’ZBEK VA INGLIZ BADIIY MATNLARI
ASOSIDA CHOG’ISHTIRMA TAHLILI
Dilnoza Kurbanbayeva Sheripbay qizi
41-maktab Ingliz tili fani o’qituvchisi
Annotatsiya:
Tarjima jarayonida stilistik vositalarning o‘zgarishi murakkab va
ko‘p qirralik jarayon bo‘lib, u badiiy matnlarning o‘ziga xosligini saqlab qolish va
yangi til muhitida o‘zining estetik ta’sirini yaratish maqsadida amalga oshiriladi.
O‘zbek va ingliz badiiy matnlari asosida olib borilgan chog‘ishtirma tahlil tarjima
jarayonida stilistik vositalarning qanday o‘zgarishi va bu o‘zgarishlarning tarjimaning
sifatiga ta’siri haqida chuqur tushuncha beradi. Stilistik vositalar — bu tilning badiiy
ifoda vositalari bo‘lib, ular matnga o‘ziga xos ohang, ruh va estetik ko‘rinish beradi.
Ushbu vositalar orasida metafora, metonimiya, epitet, allegoriya, takrorlash,
paradoks, ironiyadan tortib, ohang, ritm, intonatsiya kabi elementlar mavjud. Tarjima
jarayonida ushbu vositalarning o‘zgarishi ko‘pincha til va madaniyat farqlari,
shuningdek, tarjimonning ijodiy yondashuvi bilan bog‘liq bo‘ladi.
Kalit soʻzlar:
ingliz tili, madaniyat, stilistik vositalar, metafora, tarjima, tahlil,
badiiy ifoda, metonimiya.
Ingliz tilidagi badiiy matnlar ko‘pincha aniq va ravshan ifoda, murakkab
sintaktik tuzilma va keng metaforik tizimlarga ega bo‘lib, ular o‘quvchiga chuqur
ma’no va ko‘p qatlamli tushunchalarni yetkazishga xizmat qiladi. Ingliz adabiyotida
metafora va simvolizm keng qo‘llaniladi, bu esa matnga chuqur falsafiy va hissiy
qatlamlar qo‘shadi. Shuningdek, ingliz tilida ironik va sarkastik ohanglar ham keng
tarqalgan bo‘lib, ular matnga o‘ziga xos yumor va tanqidiy nuqtai nazar beradi. Shu
bilan birga, ingliz badiiy matnlarida ritm va ohangning o‘rni katta bo‘lib, ular
matnning o‘quvchi ongida estetik taassurot qoldirishida muhim rol o‘ynaydi. O‘zbek
badiiy matnlari esa o‘zining boy xalq og‘zaki ijod an’analariga, she’riy va prozaik
uslublarining o‘ziga xosligiga ega. O‘zbek tilida epitetlar va takrorlash vositalari ko‘p
qo‘llaniladi, bu esa matnga ritmik va musiqiy ohang bag‘ishlaydi. O‘zbek badiiy
matnlarida ko‘pincha xalq og‘zaki ijodi elementlari, masalan, maqollar, aforizmlar,
hikmatli so‘zlar keng qo‘llaniladi, bu esa matnga xalqning dunyoqarashi va madaniy
kodlarini aks ettiruvchi o‘ziga xos rang beradi. Shuningdek, o‘zbek tilida
hissiyotlarning ochiq ifodasi va samimiylik ustun turadi, bu esa o‘quvchida iliq va
yaqin munosabat uyg‘otadi.[1]
Tarjima jarayonida ingliz tilidagi badiiy matnning o‘ziga xos metaforik va ironik
qatlamlarini o‘zbek tiliga to‘liq va aniq yetkazish qiyin bo‘lishi mumkin. Masalan,
ingliz tilidagi murakkab metaforalar va simvolik ifodalar o‘zbek tilida to‘g‘ridan-
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
294
to‘g‘ri tarjima qilinganda ma’nosi yo‘qotilishi yoki noto‘g‘ri talqin qilinishi ehtimoli
yuqori. Bu holatda tarjimon ko‘pincha o‘zbek tilining o‘ziga xos stilistik vositalaridan
foydalanib, asl matnning ma’nosini va estetik ta’sirini saqlab qolishga harakat qiladi.
Masalan, ingliz tilidagi biror metafora o‘zbek tilida maqol yoki aforizm shaklida
ifodalanishi mumkin. Shu tariqa, tarjima jarayonida stilistik vositalarning o‘zgarishi
asl matnning ruhini saqlab qolish uchun zarur bo‘lgan ijodiy moslashuv va
o‘zgarishlarni talab qiladi. Shuningdek, ingliz tilidagi ironik va sarkastik ohanglarni
o‘zbek tiliga o‘tkazishda ham qiyinchiliklar yuzaga keladi. O‘zbek tilida ironiyaning
ifoda usullari ingliz tilidan farq qiladi, shuning uchun tarjimon ironik ohangni saqlab
qolish uchun matnning kontekstini va madaniy kodlarini chuqur anglab yetishi lozim.
Ba’zan ironik jumlalar o‘zbek tilida yumshoqroq yoki boshqacha usulda ifodalanadi,
bu esa matnning asl ohangini biroz o‘zgartirishi mumkin. Bunday holatlarda tarjimon
matnning ma’no qatlamlarini saqlab qolish uchun stilistik vositalarni moslashtirishga
majbur bo‘ladi.[2]
Tarjima jarayonida stilistik vositalarning o‘zgarishi faqatgina til farqlari bilan
emas, balki madaniyatlararo tafovutlar bilan ham bog‘liq. Ingliz va o‘zbek
madaniyatlari o‘rtasidagi farqlar badiiy matnlarning mavzusi, obrazlari va ularning
ifoda usullariga ta’sir qiladi. Masalan, ingliz badiiy matnlarida ko‘p uchraydigan
individualizm, erkinlik, tanqidiy fikr kabi mavzular o‘zbek badiiy matnlarida
boshqacha yoritilishi mumkin, bu esa tarjimada stilistik vositalarning o‘zgarishiga
olib keladi. Tarjimon bu farqlarni hisobga olib, matnning o‘zbek o‘quvchisiga
tushunarli va ta’sirli bo‘lishini ta’minlash uchun stilistik vositalarni moslashtiradi.
Bundan tashqari, tarjima jarayonida sintaktik va leksik stilistik vositalarning
o‘zgarishi ham muhim ahamiyatga ega. Ingliz tilidagi murakkab gap tuzilmalari va
keng leksik boylik o‘zbek tilida ko‘pincha soddalashtiriladi yoki boshqa usullar bilan
ifodalanadi. Bu esa matnning ritmik va ohangli qirralarini o‘zgartirishi mumkin.
Masalan, ingliz tilidagi takrorlashlar o‘zbek tilida sinonimlar yoki boshqa takrorlash
usullari orqali ifodalanadi, bu esa matnning stilistik ohangini o‘zgartiradi. Tarjimon
bu o‘zgarishlarni amalga oshirar ekan, matnning umumiy estetik ko‘rinishini saqlab
qolishga intiladi.[3]
Xulosa:
Tarjima jarayonida stilistik vositalarning o‘zgarishi, shuningdek,
tarjimonning shaxsiy ijodiy yondashuvi va tarjima strategiyasiga ham bog‘liq. Ba’zi
tarjimonlar asl matnga maksimal yaqin bo‘lishga harakat qilib, stilistik vositalarni
imkon qadar saqlashga intilsa, boshqalar esa o‘zbek tilining o‘ziga xos ifoda
vositalaridan foydalanib, matnni o‘zbek madaniyatiga moslashtirishni afzal
ko‘rishadi. Har ikkala yondashuvning o‘ziga xos afzalliklari va kamchiliklari mavjud
bo‘lib, ular tarjimaning sifatiga va o‘quvchining matnni qabul qilishiga ta’sir qiladi.
Xulosa qilib aytganda, tarjima jarayonida stilistik vositalarning o‘zgarishi til va
madaniyat farqlari, shuningdek, tarjimonning ijodiy yondashuvi bilan chambarchas
bog‘liq murakkab jarayon hisoblanadi. Ingliz va o‘zbek badiiy matnlari asosida olib
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
295
borilgan chog‘ishtirma tahlil shuni ko‘rsatadiki, tarjimonlar stilistik vositalarni
moslashtirish orqali asl matnning ma’nosi, ruhiyati va estetik ta’sirini yangi til
muhitida saqlab qolishga harakat qiladilar. Bu esa tarjimaning nafaqat til jihatdan,
balki madaniy va badiiy jihatdan ham muvaffaqiyatli bo‘lishini ta’minlaydi. Tarjima
jarayonida stilistik vositalarning o‘zgarishini chuqur anglash va ularni mahorat bilan
qo‘llash tarjimonning asosiy vazifalaridan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Axmedov, O. (2022). "Tarjimada stilistik o‘zgarishlar: nazariy va amaliy
jihatlar". Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti Nashriyoti.
2. Qodirova, M. (2023). "Badiiy matnlarda metafora va epitetlarning tarjimadagi
o‘rni". Toshkent: Adabiyot va San’at Nashriyoti.
3. Islomov, B. (2021). "O‘zbek va ingliz badiiy matnlarining stilistik taqqoslash
tahlili". Toshkent: Fan va Texnologiya Nashriyoti.
4. Yo‘ldoshev, S. (2023). "Tarjima jarayonida madaniy kodlar va stilistika".
Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti Nashriyoti.
5. Rustamova, D. (2022). "Ingliz tilidan o‘zbek tiliga badiiy tarjimada stilistik
vositalarning moslashuvi". Toshkent: Til va Adabiyot Nashriyoti.
6. Karimov, J. (2024). "Badiiy tarjimada ritm va ohangning o‘zgarishi".
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Nashriyoti.
7. Tursunova, N. (2023). "Tarjimada ironik va sarkastik ohanglarning
ifodalanishi". Toshkent: Adabiyotshunoslik Jurnali, 5-son.
