World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
168
TIBBIY METROLOGIYA: BIOLOGIYA VA TIBBIYOTDA
FIZIK O‘LCHASHLARNING AHAMIYATI
Sattarov Yorqin Karimovich
Toshkent tibbiyot akademiyasi biofizika kafedrasi o’qituvchisi
Davlatova Laylo Shokirjon qizi
Amirova Asaloy Utkir qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi 1-son davolash ishi fakulteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tibbiy metrologiyaning nazariy asoslari, biologik
va tibbiy tizimlarda fizik o‘lchashlarning o‘rni, shuningdek, bu o‘lchashlarning
aniqligi va ishonchliligi muhokama qilinadi. Tibbiy diagnostika va davolashda
qo‘llaniladigan asosiy fizik kattaliklar, zamonaviy o‘lchov vositalari va ularning
metrologik nazorat mexanizmlari tahlil qilinadi. Maqolada xalqaro va milliy
metrologik standartlarning ahamiyati, hamda tibbiyotda texnik xavfsizlik va sifatni
ta’minlashdagi roli yoritilgan. Tibbiy metrologiyaning istiqbollari sun’iy intellekt va
raqamli texnologiyalar kontekstida baholangan.
Kalit so‘zlar:
Tibbiy metrologiya, fizik o‘lchashlar, diagnostika, o‘lchov
vositalari, metrologik nazorat, ISO 13485, IEC 60601, biologik kattaliklar, tibbiy
texnologiyalar, standartlashtirish, tibbiy asboblar, sog‘liqni saqlash.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются теоретические основы
медицинской метрологии, роль физических измерений в биологических и
медицинских системах, а также значимость точности и достоверности этих
измерений. Анализируются основные физические величины, используемые в
диагностике и терапии, современные измерительные приборы и механизмы
метрологического контроля. Отдельное внимание уделено международным и
национальным стандартам, обеспечивающим техническую безопасность и
качество в медицине. Рассмотрены перспективы развития медицинской
метрологии в контексте цифровых технологий и искусственного интеллекта.
Ключевые слова:
Медицинская метрология, физические измерения,
диагностика, измерительные приборы, метрологический контроль, ISO 13485,
IEC
60601,
биологические
параметры,
медицинские
технологии,
стандартизация, медицинское оборудование, здравоохранение.
Annotation:
This article explores the theoretical foundations of medical
metrology, the role of physical measurements in biological and medical systems, and
the importance of accuracy and reliability in such measurements. It analyzes key
physical quantities used in diagnostics and treatment, modern measuring instruments,
and mechanisms of metrological control. Special attention is given to international
and national standards that ensure technical safety and quality in healthcare. The
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
169
prospects for the development of medical metrology are also discussed in the context
of digital technologies and artificial intelligence.
Keywords:
Medical metrology, physical measurements, diagnostics,
measuring devices, metrological control, ISO 13485, IEC 60601, biological
parameters, medical technologies, standardization, medical equipment, healthcare.
Kirish
Zamonaviy tibbiyotning rivojlanishi diagnostika va davolashda yuqori
aniqlikdagi o‘lchovlarga asoslanadi. Har qanday klinik qaror – bu ob’ektiv va
ishonchli ma’lumotlarga tayangan holda qabul qilinishi zarur. Aynan shu maqsadda
tibbiy metrologiya sohasi alohida ilmiy-amaliy yo‘nalish sifatida shakllangan. Tibbiy
metrologiya – bu biologik va tibbiy jarayonlarda o‘lchovlarning ishonchliligini,
aniqligini hamda standartlarga mosligini ta’minlovchi fan.
Asosiy qism
1. Tibbiy metrologiyaning vazifalari
Tibbiy metrologiyaning asosiy vazifalariga quyidagilar kiradi:
tibbiy qurilmalarni kalibrovka qilish;
o‘lchov natijalarini standartlashtirish;
o‘lchov vositalarining metrologik tekshiruvini amalga oshirish;
diagnostika va monitoring jarayonlarida aniqlikni ta'minlash.
2. Tibbiy amaliyotda o‘lchovlarning o‘rni
Tibbiyotda o‘lchanadigan asosiy fizik kattaliklarga tana harorati, qon bosimi,
yurak urish chastotasi, kislorod to‘yinganligi (SpO₂), o‘pka sig‘imi, elektr faollik
(EKG, EEG), og‘irlik va hajm kiradi. Har bir o‘lchov klinik qarorlar qabul qilishda
muhim axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Misol uchun, yurakning elektr faolligini
tahlil qilish yurak ritmining buzilishi yoki infarktni aniqlashda hal qiluvchi
ahamiyatga ega.
3. Tibbiy o‘lchov asboblari
Tibbiyotda qo‘llaniladigan asosiy o‘lchov vositalari quyidagilardir:
Termometrlar
– tana haroratini o‘lchash uchun;
Tonometrlar
– arterial qon bosimini aniqlash uchun;
Elektrokardiograflar (EKG)
– yurakning elektr faolligini yozish;
Elektroensefalograflar (EEG)
– miya faoliyatini o‘rganish;
Spirometrlar
– nafas olish va chiqarish hajmini o‘lchash;
Pulssimetrlar
– SpO₂ va yurak urishini aniqlash uchun.
Har bir qurilma maxsus metrologik tekshiruvdan o‘tkazilishi shart bo‘lib,
natijalar aniqligi qonuniy va klinik asosga ega bo‘lishi kerak.
4. Metrologik nazorat va xalqaro standartlar
Tibbiy asboblar uchun metrologik nazorat uch bosqichda amalga oshiriladi:
kalibrovka
– qurilma ko‘rsatkichlarini standart qiymatlar bilan solishtirish;
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
170
verifikatsiya
– qurilmaning yaroqliligini tekshirish;
sertifikatlash
– xalqaro yoki milliy tan olish.
Tibbiyotda ishlatiladigan ko‘plab qurilmalar
ISO 13485
,
IEC 60601
,
WHO
va
ASTM
standartlariga mos bo‘lishi kerak. O‘zbekistonda esa
O‘z DSt
va
GOST
tizimi
asosida metrologik nazorat amalga oshiriladi.
Xulosa
Tibbiy metrologiya — bu nafaqat o‘lchov vositalarining texnik aniqligi bilan
bog‘liq soha, balki bemor salomatligiga bevosita ta’sir qiluvchi muhim ilmiy-amaliy
yo‘nalishdir. Maqolada ko‘rib chiqilganidek, biologik va tibbiy tizimlarda fizik
o‘lchashlar yordamida tashxis qo‘yish, davolash samaradorligini baholash va
sog‘liqni monitoring qilish imkoniyati paydo bo‘ladi. Harorat, bosim, yurak ritmi,
kislorod to‘yinganligi, bioelektrik signallar kabi ko‘plab fizik kattaliklar tibbiy qaror
qabul qilishda asosiy axborot manbaiga aylangan.
Tibbiyotda ishlatiladigan har bir o‘lchov vositasi — bu klinik ishonchlilik va
xavfsizlik kafolati bo‘lishi kerak. Shu bois, tibbiy qurilmalarni metrologik kalibrovka
qilish, ularni sertifikatlash va doimiy ravishda nazorat ostida saqlash muhim
ahamiyatga ega. Buning uchun xalqaro (ISO 13485, IEC 60601) va milliy (O‘z DSt,
GOST) standartlarga qat’iy amal qilish zarur.
Shuningdek, zamonaviy tibbiyot texnologiyalarining rivojlanishi — xususan,
raqamli qurilmalar, sun’iy intellekt asosidagi tizimlar, portativ sensorlar —
metrologik talablarni yanada murakkablashtirmoqda. Shu bilan birga, bu jarayonlar
tibbiy metrologiyani yangi bosqichga olib chiqmoqda: real vaqtda monitoring qilish,
uzoqdan turib boshqariladigan diagnostika va aniq statistik tahlil imkoniyatlari
yaratilmoqda.
Kelgusida tibbiy metrologiyaning rivojlanishi tibbiy xizmatlarning sifatini
oshirish, kasalliklarni erta aniqlash va individual yondashuv asosidagi davolash
usullarini takomillashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu esa nafaqat sog‘liqni saqlash
tizimi, balki butun jamiyat uchun dolzarb va ijobiy natijalar beradi.
Shunday qilib, tibbiy metrologiyani faqat texnik fan emas, balki inson
salomatligini himoya qiluvchi muhim vosita sifatida ko‘rib chiqish zarur. Bu
yo‘nalishdagi ilmiy tadqiqotlar va amaliy ishlanmalarni qo‘llab-quvvatlash – sog‘lom
jamiyat poydevorini yaratishning ajralmas qismidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
World Health Organization.
Medical device regulations: global overview and
guiding principles.
Geneva: WHO, 2003.
ISO 13485:2016 –
Medical devices – Quality management systems –
Requirements
for
regulatory
purposes.
International
Organization
for
Standardization.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
171
IEC 60601-1:2020 –
Medical electrical equipment – Part 1: General
requirements for basic safety and essential performance.
International
Electrotechnical Commission
GOST R ISO 10012-2008 –
Measurement management systems – Requirements
for measurement processes and measuring equipment.
O‘z DSt 8.009:2020 –
Tibbiy asboblar va qurilmalar uchun metrologik
talablar.
O‘zbekiston
Respublikasi
Standartlashtirish,
metrologiya
va
sertifikatlashtirish agentligi.
Hasanov A.S., Karimova D.
Tibbiy fizika: O‘quv qo‘llanma.
– Toshkent:
O‘zbekiston nashriyoti, 2020.
Sharipov S.H., Toirova M.K.
Tibbiy biologiya va biofizika asoslari.
– Toshkent:
Innovatsiya, 2021.
Khaydarov A.R.
Metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlashtirish asoslari.
– Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.
Shoyimova N.N.
Tibbiy texnologiyalarda o‘lchovlar va nazorat vositalari.
//
Tibbiyotda zamonaviy yondashuvlar
– Ilmiy-amaliy jurnal, 2022, №2, B. 45–49.
Vasiliev S.A.
Meditsinskaya metrologiya i kontrol’ kachestva meditsinskogo
oborudovaniya.
– Moskva: GEOTAR-Media, 2017.
