World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
158
ISSIQLIK NURLANISHI MANBALARI VA ULARNING
TIBBIYOTDAGI DAVOLASH MAQSADLARIDA
QO‘LLANILISHI
Sattarov Yorqin Karimovich
Toshkent tibbiyot akademiyasi biofizika kafedrasi o’qituvchisi
Baxtiyorova Farangiz Akbar qizi
Muhammadjonova Visola Tohirjon qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi 1-son davolash ishi fakulteti talabasi
Annotatsiya:
Mazkur ilmiy ishda issiqlik nurlanishi manbalarining
davolashdagi o‘rni va ularning fiziologik ta’sir mexanizmlari tahlil qilinadi. Tabiiy
(quyosh nuri, issiq buloqlar) hamda sun’iy (infraqizil lampalar, radiant isitgichlar,
mikroto‘lqinli va ultrachuqur to‘lqinli terapiya) issiqlik manbalarining terapevtik
imkoniyatlari, ulardan foydalanish usullari va qo‘llanilishiga doir tibbiy ko‘rsatmalar
keng yoritilgan. Shuningdek, har bir issiqlik manbasining afzalliklari, cheklovlari va
klinik amaliyotdagi o‘rni ilmiy asosda tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari issiqlik bilan
davolash usullarining kasalliklarni kompleks davolash va reabilitatsiya jarayonlarida
ahamiyatini ochib beradi.
Kalit so‘zlar:
Issiqlik terapiyasi, infraqizil nurlanish, diatermiya, fizioterapiya,
quyosh terapiyasi, issiq buloqlar, radiant isitgichlar, mikroto‘lqinli davolash, UHF
terapiya, reabilitatsiya, termik effekt, chuqur to‘qimalar.
Аннотация;
В данной научной работе анализируется роль источников
теплового излучения в лечебных целях и их физиологические механизмы
воздействия. Подробно рассматриваются терапевтические возможности
природных (солнечное излучение, горячие источники) и искусственных
(инфракрасные лампы, радиационные нагреватели, микроволновая и
ультракоротковолновая терапия) источников тепла, методы их применения и
медицинские показания. Также научно обоснованы преимущества,
ограничения и клиническое значение каждого вида теплового воздействия.
Результаты исследования подчёркивают важность тепловой терапии в
комплексном лечении и реабилитации различных заболеваний.
Ключевые слова:
Тепловая терапия, инфракрасное излучение, диатермия,
физиотерапия, солнечная терапия, горячие источники, радиационные
нагреватели, микроволновая терапия, УВЧ терапия, реабилитация,
термический эффект, глубокие ткани.
Abstract:
This scientific study analyzes the role of heat radiation sources in
therapeutic applications and their physiological mechanisms of action. It provides a
detailed review of the therapeutic potentials of natural (solar radiation, hot springs)
and artificial (infrared lamps, radiant heaters, microwave and ultra-high frequency
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
159
therapy) heat sources, their methods of use, and medical indications. The advantages,
limitations, and clinical significance of each heat source are scientifically examined.
The findings highlight the importance of heat therapy in the comprehensive treatment
and rehabilitation of various diseases.
Keywords:
Heat therapy, infrared radiation, diathermy, physiotherapy, solar
therapy, hot springs, radiant heaters, microwave therapy, UHF therapy, rehabilitation,
thermal effect, deep tissues
Kirish qismi
Zamonaviy tibbiyotda fizik omillar yordamida davolash usullari tobora
kengayib bormoqda. Ular orasida termoterapiya, ya’ni issiqlik vositasida davolash
alohida o‘ringa ega. Issiqlik nurlanishi — bu organizmga tabiiy yoki sun’iy manbalar
orqali issiqlik yetkazish orqali fiziologik va terapevtik ta’sir ko‘rsatish usulidir. U
asosan infraqizil nurlanish shaklida bo‘lib, to‘qimalarda metabolizm jarayonlarini
tezlashtiradi, qon aylanishni yaxshilaydi, mushaklarni bo‘shashtiradi va og‘riqni
kamaytiradi.
Bu usul asrlar davomida xalq tabobatida qo‘llanilib kelgan bo‘lsa-da, bugungi
kunda ilmiy asoslangan fizioterapiya yo‘nalishida o‘rganilib, maxsus apparatlar
yordamida amalga oshirilmoqda. Termoterapiya xastaliklarning keng doirasini
qamrab oladi: ortopedik, nevrologik, travmatologik va hatto ba’zi dermatologik
muammolarni davolashda muvaffaqiyatli qo‘llaniladi.
Mazkur ishda biz issiqlik nurlanishi manbalarini ilmiy jihatdan tahlil qilib,
ularning har birining davolashdagi o‘rnini, afzalliklari va cheklovlarini, shuningdek
biologik ta’sir mexanizmlarini chuqur ko‘rib chiqamiz.
I. Issiqlik nurlanishining ilmiy asoslari
1.1. Issiqlik nurlanishi tushunchasi
Issiqlik nurlanishi (yoki termik nurlanish) fizikada jismlarning harorati tufayli
elektromagnit to‘lqinlar chiqarish hodisasi sifatida talqin qilinadi. Har bir jism
ma’lum haroratda bo‘lsa, u infraqizil diapazonda to‘lqinlar chiqaradi. Bu to‘lqinlar
energiya shaklida atrof-muhitga uzatiladi va unga tushgan jismlarni isitadi. Tibbiy
amaliyotda aynan shu infraqizil nurlanishdan foydalaniladi.
1.2. To‘lqin uzunligi va energiyasi
Elektromagnit spektrda infraqizil to‘lqinlar 0,76 mikrometrdan 1000
mikrometrgacha bo‘lgan uzunlikda joylashgan. Tibbiyotda eng ko‘p ishlatiladigan
to‘lqin uzunliklari 0,76–3 mikrometr oralig‘idadir. Bu diapazon teri va teri osti
to‘qimalariga chuqur kirib, ularni sezilarli darajada isitadi.
To‘lqin uzunligi qanchalik qisqa bo‘lsa, uning energiyasi shunchalik yuqori
bo‘ladi. Shu sababli, qisqa to‘lqinli infraqizil nurlanishlar (masalan, galyogen
lampalar) organizmga kuchli termik ta’sir ko‘rsatadi. Bu ta’sir qon aylanishni
tezlashtiradi, yallig‘lanishni kamaytiradi va og‘riqni yengillashtiradi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
160
1.3. Biologik ta’sir mexanizmi
Organizm infraqizil nurlanishni qabul qilganda, bu energiya teri orqali
to‘qimalarga o‘tadi va u yerda issiqlik sifatida so‘riladi. Natijada:
Kapillyarlar
kengayadi,
bu
esa
mahalliy
qon
aylanishni
yaxshilaydi.HuJayralarda metabolik faollik oshadi.Mushaklar bo‘shashadi, spazmlar
kamayadi.Og‘riq signallari susayadi.Immun javob faollashadi.
Issiqlik ta’sirida adenozin trifosfat (ATP) ishlab chiqarilishi kuchayadi, bu esa
hujayra energiyasini oshiradi. Shu bilan birga, kollagen sintezi faollashib, teri va
biriktiruvchi to‘qimalarning tiklanish jarayoni tezlashadi.
II. Tabiiy issiqlik nurlanishi manbalari
2.1. Quyosh nuri
Quyosh — insoniyat uchun eng qadimgi va eng qudratli energiya manbai
bo‘lib, u hayotning mavjud bo‘lishi uchun asosiy omillardandir. Quyosh nuri
infraqizil, ko‘rinadigan va ultrabinafsha (UV) spektrdagi elektromagnit to‘lqinlardan
iborat bo‘lib, inson organizmiga ko‘p qirrali ta’sir ko‘rsatadi.
a) Fiziologik ta’siri
Quyosh nurlarining issiqlik komponenti (asosan infraqizil diapazon) tananing
yuzaki to‘qimalarini qizdiradi. Bu quyidagi terapevtik ta’sirlarni yuzaga keltiradi:
Qon aylanishini faollashtiradi
: Issiqlik ta’sirida periferik qon tomirlar
kengayadi va bu mahalliy qon aylanishni yaxshilaydi.
Mushaklar relaksatsiyasi
: Quyosh nuri ta’sirida mushaklar bo‘shashadi, bu
esa og‘riqni kamaytirishga yordam beradi.
Psixologik effekt
: Quyosh nuri serotonin va endorfin darajasini oshiradi, bu
esa kayfiyatni ko‘taradi va depressiv holatlarni kamaytiradi.
Vitamin D sintezi
: Quyosh nuri ta’sirida terida D vitamini sintezlanadi, bu
suyaklarning mustahkamligi va immunitet uchun muhimdir.
b) Terapiyada qo‘llanishi
Quyosh nurlari yordamida davolash —
geloterapiya
deb ataladi. U quyidagi
holatlarda qo‘llaniladi:
Revmatoid artrit, neyromuskulyar kasalliklar,terining ayrim surunkali
kasalliklari (psoriaz, atopik dermatit) ,umumiy charchoq, depressiya, hipovitaminoz
c) Cheklovlari
Quyosh nuridan noto‘g‘ri foydalanish quyidagi muammolarga olib kelishi
mumkin:
Quyosh
urishi
(gipertermiya),terining
kuyishi
(eritema,
pufakchalar),fotosensitiv reaktsiyalar
terining qarishi va onkologik xatarlar.Shuning uchun geloterapiya muayyan
muddat va davolovchi shifokor nazorati ostida olib borilishi lozim.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
161
2.2. Issiq buloqlar va balneoterapiya
Tabiiy issiq suv manbalari — bu er ostidan chiqadigan yuqori haroratli,
ko‘pincha mineral tarkibga ega bo‘lgan suvlar bo‘lib, ular balneoterapiyada keng
qo‘llaniladi.
a) Tarkibi va turlari
Issiq buloq suvlarining harorati odatda 37–90°C atrofida bo‘ladi. Ularda
quyidagi komponentlar bo‘lishi mumkin:
Natriy xlorid (NaCl),Sulfatlar (SO₄²⁻),Karbonatlar (CO₃²⁻),Radon, vodorod
sulfid (H₂S)
Mikroelementlar (selen, magniy, yod).
b) Terapevtik ta’siri
Issiq suvlar nafaqat issiqlik, balki kimyoviy va mexanik omillar orqali ham
davolovchi ta’sir ko‘rsatadi:
Termik ta’sir
: Tana yuzasiga issiqlik berilishi mushaklar bo‘shashuviga, qon
aylanishining yaxshilanishiga olib keladi.
Kimyoviy ta’sir
: Suv tarkibidagi moddalarning teri orqali so‘rilishi yoki nafas
yo‘llariga ta’siri bilan ichki tizimlarga foydali ta’sir ko‘rsatadi.
Gidrostatik bosim
: Suv bosimi qon aylanishini me’yorlashtiradi va limfa
oqimini yaxshilaydi.
Reflektor ta’sir
: Teri retseptorlariga ta’sir qilish orqali markaziy nerv tizimini
faollashtiradi.
III. Sun’iy issiqlik nurlanishi manbalari
3.1. Infraqizil lampalar
Infraqizil lampalar — bu maxsus qurilmalar bo‘lib, infraqizil nurlanish
yordamida tananing ma’lum qismlariga issiqlik yuboradi. Ular tibbiyotda
termoterapiya vositasi sifatida keng qo‘llaniladi.
Texnik tuzilishi va ishlash prinsipi
Infraqizil lampalar odatda quyidagi qismlardan iborat bo‘ladi:
Yorug‘lik chiqaruvchi element
: odatda volfram yoki galyogen filamentdan
iborat.
Reflektor (aks ettiruvchi qoplama)
: nurlanishni kerakli yo‘nalishga
yo‘naltirish uchun ishlatiladi.
Shisha korpus
: infraqizil to‘lqinlarni o‘tkazadi va xavfsizlikni ta’minlaydi.
Tana harorati nazorati moslamasi
: ko‘pincha zamonaviy qurilmalarda
mavjud bo‘lib, haddan tashqari qizib ketishni oldini oladi.
Ushbu lampalar elektr energiyasini infraqizil nurlanishga aylantirib, teriga
yo‘naltiriladi. Issiqlik energiyasi teri orqali 1–5 mm chuqurlikka kirib borib, chuqur
to‘qimalarda termik ta’sir uyg‘otadi.
Terapevtik ta’siri
Infraqizil lampalarning organizmga bo‘lgan foydali ta’siri quyidagicha:
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
162
Vazodilatatsiya
: qon tomirlar kengayadi, qon aylanishi yaxshilanadi.
Mikrosirkulyatsiyaning faollashuvi
: oziq moddalari va kislorodning
to‘qimalarga yetkazilishi ortadi.
Detoksifikatsiya
: limfa oqimi kuchayadi, toksinlar chiqariladi.
Og‘riqni kamaytirish
: nerv retseptorlariga issiqlik orqali analgetik ta’sir
ko‘rsatadi.
Yallig‘lanishga qarshi ta’sir
: shish va yallig‘lanish pasayadi.
Yaralarni tezroq bitkazish
: regeneratsion jarayonlarni faollashtiradi.
Xulosa
Issiqlik nurlanishi manbalari tibbiyotda fizioterapevtik vosita sifatida keng
qo‘llanilayotgan samarali usullardan biri hisoblanadi. Bu usul asosan to‘qimalarga
energiya yetkazish orqali ularning biologik va fiziologik holatini yaxshilashga xizmat
qiladi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, issiqlik nurlanishining ikki asosiy turi
mavjud:
tabiiy
(quyosh nuri, issiq buloqlar) va
sun’iy
(infraqizil lampalar, radiant
isitgichlar, mikroto‘lqinli va ultrachuqur to‘lqinli terapiya qurilmalari) manbalar.
Tabiiy issiqlik manbalari uzoq asrlar davomida xalq tabobatida foydalanib
kelingan bo‘lsa, sun’iy manbalar zamonaviy ilm-fan va texnologiyalarning yutug‘i
sifatida inson salomatligini tiklashda o‘z o‘rniga ega bo‘lmoqda. Quyosh nuri
organizmga umumiy ijobiy ta’sir ko‘rsatadi: u D vitaminini sintezlaydi, kayfiyatni
yaxshilaydi va qon aylanishini faollashtiradi. Issiq buloqlar esa termal va kimyoviy
tarkibi orqali yallig‘lanish va surunkali kasalliklar davosida samarali vosita bo‘lib
xizmat qiladi.
Sun’iy issiqlik manbalari esa yuqori aniqlik va nazorat orqali muayyan klinik
holatlarga mo‘ljallangan davolash imkonini beradi. Infraqizil lampalar, radiant
isitgichlar, mikroto‘lqinli terapiya va UCHF terapiya — bularning har biri ma’lum
to‘qima chuqurligiga ta’sir ko‘rsatadi, qon aylanishni yaxshilaydi, og‘riqni
kamaytiradi va regeneratsiya jarayonlarini faollashtiradi.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, issiqlik bilan davolashning yuqori
samaradorligiga qaramay, ularni qo‘llashda individual yondashuv, qarshi
ko‘rsatmalarni hisobga olish va shifokor nazorati muhim ahamiyatga ega. Noto‘g‘ri
qo‘llanilgan issiqlik terapiyasi bemorga foydadan ko‘ra zarar yetkazishi mumkin.
Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, issiqlik nurlanishi manbalari
zamonaviy davolash tizimining muhim va ajralmas qismi bo‘lib, ular yordamida
ko‘plab funksional va surunkali kasalliklarni medikamentoz bo‘lmagan yo‘l bilan
samarali tarzda bartaraf etish mumkin. Bu usullar sog‘lomlashtirish, reabilitatsiya va
profilaktika sohalarida kelajakda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
Ахмедов Х.А., Шарипов Ф.Ж.
Физиотерапия.
– Т.: «Ibn Sino», 2015. – 372 б.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
163
Орумбаев Ж.Т., Юсупов А.Т.
Физик тадбирлар билан даволаш.
– Т.: «Iqtisod-
moliya», 2019. – 288 б.
Kahn J.
Principles and Practice of Electrotherapy.
– 5th ed. – New Delhi: CBS
Publishers, 2013. – 512 p.
Kitchen S.S., Bazin S.
Clayton’s Electrotherapy: Theory and Practice.
– 11th ed.
– London: Elsevier, 2002. – 432 p.
Бабаян С.А.
Физические методы лечения в клинике.
– М.: Медицина, 2012.
– 368 с.
Zaslavsky A. et al.
Thermal Therapy: Current Status and Future Directions.
//
Journal of Rehabilitation Sciences
. – 2020. – Vol. 47(2). – P. 145–152.
Николаев А.Н.
Медицинская физиотерапия.
– СПб.: СпецЛит, 2016. – 400 с.
Касьянов В.И.
Микроволновая и ультразвуковая терапия.
– М.: ГЭОТАР-
Медиа, 2017. – 256 с.
Mazilu T., Lungu E.
Infrared Radiation Therapy in Clinical Rehabilitation.
//
European Journal of Therapeutics
. – 2021. – Vol. 27(1). – P. 33–40.
Турдиматов Т.М.
Физиотерапия asoslari: o‘quv qo‘llanma.
– Т.: Tibbiyot
nashriyoti, 2020. – 240 б.
