World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
330
G’O’ZA O’SIMLIGINING TRANSPERATSIYA UMUMIY SUV MIQDORI
KO’RSATKICHLARI BO’YICHA ADABIYOTLAR TAHLILI
Sh.Sh.Normurodov*, R.S.Saminjonova
Chirchiq davlat pedagogika universiteti, Chirchiq sh., O‘zbekiston
shaxzodnormurodov2005@gmail.com
Annotatsiya.
Ushbu maqolada
G.herbaceum
L. va
G.arboreum
L. kenja
turlarida transpiratsiya jadalligi bo’yicha adabiyotlar tahlili
keltirilgan. Transpiratsiya
jarayoning hosildorlik va xo’jalik ahamiyatidagi ta’siri, shuningdek, maqolada soha
olimlari tomonidan g’o’za turkumlari turlarida
transpiratsiya jadalligi o’rganish
bo’yicha
adabiyotlar tahlili ham o’rin olgan.
Kalit so’zlar:
Transperatsiya g’o’za, turkum, tur, duragay, biologik, fiziologik,
morfologik.
Абстрактный.
В статье представлены показатели скорости транспирации
у подвидов G.herbaceum L. и G.arboreum L. В статье также представлен анализ
литературы по влиянию процесса транспирации на продуктивность и
экономическое значение, а также исследования скорости транспирации у
сортов хлопчатника учеными в этой области.
Ключевые слова:
Транспирационный хлопок, род, вид, гибрид,
биологический, физиологический, морфологический.
Abstract.
This article presents the transpiration rate indicators in the subspecies
G.herbaceum L. and G.arboreum L. The impact of the transpiration process on
productivity and economic importance, as well as an analysis of the literature on the
study of transpiration rate in cotton species by scientists in the field, is presented.
Keywords:
Transpiration cotton, species, species, hybrid, biological,
physiological, morphological.
Kirish.
Yengil sanoatda foydalaniladigan paxtaning 90% ga yaqini G.hirsutum
L. turi navlari hissasiga to’g’ri keladi. Biroq yetishtiriladigan turlarning yuqori
hosildorlik hamda sifati doimiy ravishda oshib borishi sababli abiotik va biotik
omillarga chadamliligi odatda oshib bormaydi va hatto pasayishi mumkin.
G.hirsutum L. turi navlarini biotik va abiotik omillarga chidamliligini oshirish uchun
uning genetik asosini o’rganish talab etiladi. Buning uchun esa umuman olganda,
g’o’zaning yovvoyi turlardan foydalanib madaniy turlar genotipini yaxshilash uchun
foydalanish mumkin deb ta’kidlanadi. Yovvoyi g’o’za turlari Amerika, Afrika va
Osiyoda turli xil ekologik sharoitlarda keng tarqalgan. Bu turlar uzoq muddatli tabiiy
tanlanish natijasida sinovdan o’tgan va kasalliklar, hasharotlar, qurg’oqchilik, issiqlik
va sho’rlanish kabi ko’plab turdagi salbiy omillarga chidamli. Shu bilan birga,
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
331
ko’plab mutant shakllar mavjud bo’lib, ularning barchasi g’o’zaning boy genetik
poydevoriga hissa qo’shadi.
G.herbaceum L. Gʻarbiy Xitoyda ekiladigan diploid gʻoʻza turi bo’lib,
qurgʻoqchilikka, gʻoʻza bargining jingalak virusi va shira bilan oziqlanadigan
hasharotlarga, masalan, barg, oq pashsha, trips va shiraga chidamli. G.nelsonii Fryx.
yovvoyi diploid g’o’za turi bo'lib, Avstraliyada paydo bo’lgan va ko’plab iqtisodiy
jihatdan qimmatli xususiyatlarga ega, masalan, gossypol miqdori kamligi bilan ajralib
to’radi. Bu gossipol darajasi past bo'lgan urug'larni etishtirish uchun foydalidir.
Bundan tashqari, Verticillium vilt, shira va oq palakka va yuqori harorat va
qurg'oqchilik kabi abiotik stress omillarga chidamli. Shuningdek, uning jigarrang
tolasi nihoyatda pishiq bo’lib iqtisodiy jihatdan muhim ahamiyatga ega. Agar ushbu
belgilarni madaniy tetraploid G.hirsutum L. turiga o’tkazilsa xo’jalik va iqtisodiy
jihatdan juda katta foyda keltiradi.
Adabiyotlar tahlili.
Paxta (
Gossypium herbaceum
L.) moyli va tolali ekinlar
dunyoning yetmishdan ortiq mamlakatlarida yetishtiriladi va jahon iqtisodiyotida
muhim oʻrin tutadi. Biroq, paxta hosildorligiga biotik va abiotik stresslar salbiy ta'sir
ko'rsatadi. Shuning uchun bu o'simlikda stresslarning molekulyar moslashuv
mexanizmlarini o'rganish va stressga chidamliligini kuchaytirishga qaratilgan sa'y-
harakatlar paxta hosilini oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Dunyo miqyosida Hindiston paxta (
bo‘yicha (11,96 Mga; 37%), suvdan foydalanish bo‘yicha (25,5%) va paxta
yetishtirish bo‘yicha (23,97%) ikkinchi o‘rinda turadi ( Chakraborti va boshq.,
2022 , Sog‘liqni saqlash va oila farovonligi vazirligi , Sharma 202, 2012 ). Ekin
maydonlari va suvdan foydalanishning kattaligiga qaramay, Hindiston paxtasining
hosildorligi (542 kg lint/ga) va ekinlar suvi unumdorligi (0,46 kg lint/m
3 transpiratsiyalangan
suv) jahon oʻrtacha koʻrsatkichlaridan (765 kg lint/ga; 0,95 kg lint/m 3
transpir suv) ancha past . Hind
paxtasining hosildorligi pastligining sabablaridan biri sug'orish va boshqarishning
samarasiz usullaridir, chunki paxtaning qariyb 64% yomg'irli (musson) sharoitida
etishtiriladi. Musson (iyun-oktyabr) yog'inlari (600 mm) umuman etarli bo'lsa-da,
uning notekis vaqtincha taqsimlanishi , ayniqsa, eng sezgir "gullash" va "hosil hosil
bo'lish" bosqichlarida tez-tez suv ta'siriga olib keldi. Hosildorlikni oshirish maqsadida
hukumat paxta yetishtirish uchun suv va hosildorlikni boshqarish bo'yicha qator
strategiyalarni ilgari surmoqda. Bu viloyat fermerlarini hosildorlikni oshirish
maqsadida mikro sug‘orish va boshqa saqlash usullariga o‘tishga undadi. Biroq, bu
suv va ozuqa moddalarini boshqarishning samarali strategiyalarini amalga oshirish
uchun tuproq-suv-ekin o'rtasidagi bog'liqlikni tanqidiy tushunishni talab qiladi.
Transpiratsiya jadalligi – bu barg orqali suv bug’latishdir va u fizik jarayon
bo’lib, suv barg hujayralararo bug’ holiga o’tib barg og’izchalari orqali
diffuziyalanadi va tashqi muhitga chiqarilishini ta’minlaydi hamda ichki va tashqi
muhit bilan o’zaro aloqasini boshqarishda ishtirok etadi. Bundan tashqari
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
332
o’simliklarning suv balansini saqlash, termoregulyatsiya (ichki haroratni boshqarish
) va oziq moddalarni tashishda muhim rol o’ynaydi.
Transpiratsiyaning o‘simlik hayotidagi o‘mi, xillari va uning natijasida sodir
bo‘luvchi fiziologik jarayonlar, shuningdek, ontogenez davrida suv muvozanatining
ahamiyati, uni bevosita o‘simlikiarning hosildorligiga bog'ligligi, transpiratsiyani
kamaytiruvchi fiziologik faol moddalar va polimerlar haqida ma'lumotlar keltiriladi.
O’simlikning yer ustki organlari orqali suvni bug‘lanishi transpiratsiya deb
ataladi. Transpiratsiya muhim fiziologik jarayon bo‘lib barglar asosiy
transpiratsiyalovshi organdir. Suv bargdan barg og'izchalari orqali bug‘lanadi.
Buning natijasida esa barg hujayralarida suvning miqdori kamayadi va uning so‘rish
kuchi oshadi. Bargning plastinkasimon tuzilishi, fotosintez va transpiratsiya uchun
qulaylik yaratadi. Qoplovchi to‘qima epidermis hujayralarining oralig‘ida barg
og‘izchalari mavjud.
Og'izchalar koʻpchilik hollarda pastki epidermisda joylashadi ammo fagat
yuqori tomonida yoki bargning ikkala tomonida ham joylashishi mumkin. Epidermis-
kutikula qavati va tukchalar bilan goplangan. Transpiratsiya jarayoni ikkita
bosgichdan iborat: 1.Suvni barg tomirchalaridan mezofil qavatiga o‘tishi. 2.Mezofil
hujayralarining devoridan bug‘langan suvning avvalo hujayralararo bo‘shliglarga,
undan esa og'izchalar yoki kutikula qavati orqali atmosferaga chiqishi. Transpiratsiya
natijasida umumiy bug‘langan suvning 95-97% barg og'izchalari orqali, qolgan 3-5%
kutikulalar orqali atmosferaga tarqaladi. Bargdagi og‘izchalar soni va ularning holati
transpiratsiya jarayon’ming jadalligini belgilaydi, Barg og‘izchalarining miqdori 10
mm” barg yuzasida 500~5000 dona va undan ham ko`p bo‘lishi mumkin. Ko‘pchilik
hollarda suv yetari sharoitda barg og‘izchalari ochiq holatda bo‘ladi, suv kamligida
esa yopiladi.
Ayrim oʻsimliklarning barg og‘izchalari yorugʻlikda ochilib qorong‘ulikda
yopifadi. Kunning ertangi qismida og‘izchalar ko‘proq ochiq holatda bo'ladi. Peshin
vaqtidagi og'izchalaming holati uni suv bilan ta’minlanishiga bog‘lig. Kechki payt
yopiladi. Transpiratsiya Jjadalligi sekinlashganda, hujayra oralig‘idagi to‘plangan
namlik kutikular transpiratsiya orqali chiqariladi. Bu kutikulaning qalinyupqaligiga
bog'liq. Kutikula yupqa bo‘lsa, kuchliroq o‘tadi, qalin bo`lsa sekin kuzatiladi.
Transpiratsiya boshqariluvi. Barg og'izchalari odatda barg umumiy yuzasining
0,5-2%ini tashkil qiladi. Ammo ushbu barg og'izchalari orqali bug‘langan suvning
migdori, ochiq suv yuzasidan bug‘langan suv miqdoriga tengdir. Bu holat Stefan
qonuni bilan ifodalanishi mumkin, ya’ni gazlarning kichik teshikchalardan diffuziyasi
tezligi shu teshikchalar diametri va aylanasiga to‘g‘ri proporsional bo'lib, ulaming
umumiy maydoniga bog‘liq emas.
Barg og'izchalari o‘lchamiga uni hosit qilgan tutashtiruvchi hujayrafar va unga
yaqin bo*igan hujayralar holatlarining ta’siri kattadir. Masalan, ushbu hujayralarning
turgor holatiga " o‘tishi barg og‘izchalarining ochilishiga olib keladi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
333
Barglar og‘izchalarining harakatiga ko‘proq havoning namligi, yorug‘lik,
harorat, hujayra oraliglaridagi CO, bosimi, ionlar nisbati, fitogormonlar va nihoyat
o‘simlikning suv bilan ta’minlanishi katta ta’sir qiladi. Barg og‘izchalari o‘lchamlari
va holatlarini boshqariluvida asosan ikkita, ya'ni gidropassiv va gidrofaol holatlarni
ko‘rish mumkin.
Barg og‘izchalarining gidropassiv ochilishi kuchsiz suv etishmaganda ro‘y
beradi. Bunda barg og'izchalari atrofidagi tutashtiruvchi hujayralarga ular atrofida
joylashgan hujayralarning turgor bosimining pasayishi natijasida ularning siquvshi
kuchining barg og‘izchalarga nisbatan kamayishi natijasida ular ochiladi.
Barg og‘izchalarining gidropassiv yopilishi esa uni o‘rab turgan hujayralarning
to‘la turgorga o'tishi sababli ro‘y beradi, ya’ni ularning qattiq sigishi natijasida barg
og‘izchatari yopilishi mumkin.
Barg og‘izchalari holatining boshqarituvida xloroplastiar ham qatnashadi.
Chunki barg og‘izchalari atrofidagi hujayralar o‘ziarida ko‘p xloroplastlar tutganligi-
sababli va ushbu xloroplastlarda uglevodiar biosintezining jadalligi tufayli bu
hujayratarning so‘rish kuchi ortib ularga suv yutilishiga olib keladi. Bu esa o‘z
navbatida barg og'izchalarining ochilishiga olib keladi.
Xulosa.
Gʻoʻza yetishtirishda yuqori hosildorlik va sifat ko‘rsatkichlarini saqlab
qolish bilan birga, uni turli biotik va abiotik stress omillariga chidamli qilish muhim
vazifadir. Yovvoyi turlar tabiiy tanlanish jarayonida hosil bo‘lgan qurg‘oqchilik,
sho‘rlanish, hasharotlar va kasalliklarga chidamli xususiyatlari bilan ajralib turadi va
bu jihatlar madaniy navlarga o‘tkazilganda xo‘jalik va iqtisodiy samaradorlik oshishi
mumkin. Paxtachilikda genetik resurslardan oqilona foydalanish, agrotexnik
choralarni takomillashtirish va transpiratsiyani boshqaruvchi mexanizmlarni chuqur
o‘rganish orqali kelgusida barqaror hosildorlikka erishish mumkin.
FOYDALANLGAN ADABYOTLAR
1. A. Massacci
et al.
Response of the photosynthetic apparatus of cotton (
) to the onset of drought stress under field conditions studied by gas-
exchange analysis and chlorophyll fluorescence imaging Plant Physiol. Biochem.
(2008)
2. Beknazarov B.O. O’simlklar fiziologiyasi – T.: “ Aloqachi ”, 2009, 536 bet.
3. Campbell B, Percy R, Frelichowski J, Jenkins J, Park W, et al. Status of the global
cotton
germplasm
resources.
Crop
Science.
2012;
50:
1000–1011.
10.2165/cropsci2010.09.0551er - DOI.
4. Campbell B.T., Saha S., Percy R., Frelichowski J., Jenkins J., Park W., Constable
C., Dillon S., Abdurakhmonov I.Y., Abdukarimov A., Rizaeva S.M., Barroso P.A.V.,
Padua J.G., and Hoffmann L.V., Podolnaya L. Status of the global Gossypium ssp.
germplasm resources // Crop Science. – 2010. – Vol. 50. – P. 1161-1179.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
334
5. C.M. Dong
et al.
Regulation of anterograde transport of adrenergic and angiotensin
II receptors by Rab2 and Rab6 GTPases Cell. Signal. (2007)
6. David DF, Hinze LL, Percy R G, Li P, Deng D & Thyssen G. A microsatellitebased
genome-wide analysis of genetic diversity and linkage disequilibrium in Upland
cotton (Gossypium hirsutum L.) cultivars from major cotton-growing countries.
Euphytica. 2013; 191:391–401. 10.1007/s10681-013-0886-2 - DOI.
7. H. Liu
et al.
A rice serine carboxypeptidase-like gene OsBISCPL1 is involved in
regulation of defense responses against biotic and oxidative stress Gene
(2008)
8. Hutchinson JB, Silow RA, Stephens SG. The evolution of Gossypium and the
differentiation of the cultivated cottons. The Quarterly Review of Biology. 1949;
24(2):143–144.
9. Iqbal MJ, Reddy OUK, El-Zik KM & Pepper AE. A genetic bottleneck in the
'evolution under domestication of upland cotton Gossypium hirsutum L. examined
using DNA fingerprinting. Theoretical and Applied Genetics. 2001; 103:547–554.
10.1007/PL00002908 – DOI
10. Jena Satya Narayan, Srivastava Anukool, Rai Krishan Mohan, Ranjan Alok, Singh
Sunil K, Nisar Tarannum, et al. Development and characterization of genomic and
expressed SSRs for levant cotton (Gossypium herbaceum L.). Theoretical and
Applied Genetics. 2012; 124:565–576. 10.1007/s00122-011-1729-y - DOI - PubMed.
11 M. Kantar
et al.
drought stress: molecular genetics and genomics approaches. plant
responses to drought and salinity stress: developments in a post-genomic era book
series Adv. Bot. Res. (2011)
12. R.A. Ball
Measurement of root and leaf osmotic potential using the vapor-
pressure osmometer Env. Exp. Bot. (2005)
13. S. Alvarez
et al.
Proteomics of Arabidopsis redox proteins in response to methyl
jasmonate J. Proteomics (2009)
14. V. Pandey
et al.
Desiccation-induced physiological and biochemical changes in
15. Wendel JF, Brubaker CL, Edward PA. Genetic diversity in Gossypium hirsutum
and the origin of upland cotton. American Journal of Botany. 1992; 79:1291–1310.
10.1002/j.1537-2197.1992.tb13734.x - DOI.
