World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
326
TRITIKALEY O’SIMLIGINING O’RGANISH BO’YICHA
ADABIYOTLAR TAHLILI
R.S.Saminjonova
Chirchiq davlat pedagogika universiteti, Chirchiq sh., O‘zbekiston
E-mail:saminjonavaruhshona@gmail.com
Annotatsiya.
Maqolada tritikalening yuqori hosildorlik salohiyati, biologik va
genetik xususiyatlari, hamda tezpishar navlar seleksiyasi orqali yilda bir necha marta
hosil olish imkoniyati tahlil qilingan. Shuningdek, tritikalening oziqaviy tarkibi, oqsil
va kraxmalga boyligi, glyuten miqdorining moslashuvchanligi uni non mahsulotlari
va dietik ovqatlar uchun muhim xomashyo sifatida qo‘llash imkonini berishi. Yem-
xashak sifatida foydalanishdagi fenolik birikmalarning ahamiyati, shuningdek,
seleksiya jarayonidagi genetik metodlar haqida ham batafsil ma'lumot berilgan.
Kalit so‘zlar:
Tritikale, don ekinlari, oziqaviy sifat, em-xashak, seleksiya,
tezpishar navlar, oqsil yetishmovchiligi, kraxmal, glyuten, genetika, agrotexnologiya
Абстрактный.
В статье анализируются высокий потенциал урожайности,
биологические и генетические особенности тритикале, а также возможность
получения нескольких урожаев в год за счет подбора скороспелых сортов.
Кроме того, питательный состав тритикале, его богатство белком и крахмалом,
а также гибкость содержания глютена делают его важным сырьем для
хлебобулочных изделий и диетических продуктов. Подробная информация
представлена о значении фенольных соединений при их использовании в
качестве корма, а также о генетических методах в селекционном процессе.
Ключевые слова:
Тритикале, зерновые, пищевая ценность, корма,
селекция, скороспелые сорта, дефицит белка, крахмал, глютен, генетика,
агротехнология.
Abstract.
The article analyzes the high yield potential, biological and genetic
characteristics of triticale, as well as the possibility of obtaining several harvests per
year due to the selection of early maturing varieties. In addition, the nutritional
composition of triticale, its richness in protein and starch, as well as the flexibility of
gluten content make it an important raw material for bakery products and dietary
products. Detailed information is provided on the importance of phenolic compounds
when used as feed, as well as on genetic methods in the breeding process.
Keywords:
Triticale, cereals, nutritional value, feed, breeding, early maturing
varieties, protein deficiency, starch, gluten, genetics, agrotechnology
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
327
KIRISH
Respublikamiz aholisining don va non mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyojining o‘sib
borishi don yetishtirishni ko‘paytirish hamda uning sifatini oshirishni taqoza etadi.
Dunyo aholisining aksariyat qismi hozirgi vaqtda kam ovqatlanishdan azob
chekmoqda.
Bolalarda
oqsil
etishmovchiligi
etishmasligi
rivojlanayotgan
mamlakatlarning eng muhim muammolaridan biridir. Bu muammoni hal etish uchun
yuqori oqsilli donalarning etishtirishga, ozuqaviy sifatni yaxshilashga alohida e'tibor
qaratish lozim, chunki bu ekinlar arzon va oqsil moddasi sifatida mavjuddir. Tritikale
bu ehtiyojni qondirish uchun qobiliyatga ega yangi don ekinlari hisoblanadi.
Shu bilan birgalikda bugungi kunda aholining chorva mollariga bo’lgan talabi
xar doim o’sib bormoqda.
Yuqori va sifatli don hosilining shakllanishi juda ko‘p omillarga, jumladan,
ekilayotgan navning genetik xususiyatlari, tuproq-iqlim sharoiti, o‘tmishdosh ekinlar,
oziqlantirish va sug‘orish rejimlariga bog‘liq bo‘ladi. Yildan yilga aholi sonining
ortib borishi sababli un va undan tayyorlanadigan mahsulotlarga bo’lgan talab
nihoyatda oshib bormoqda.
Tritikaleni em-xashak o'simligi sifatida tanlash alohida e'tiborga loyiqdir, chunki
tarkibida birinchidan bu kleykovina mavjudligi. Biroq, bugungi kunga kelib, glyuten
miqdori past bo'lgan yangi namunalar, shuningdek, glyutensiz navlar mavjud bo'lib,
bu em-xashak navlarini tanlashda yordam beradi. Ikkilamchi sezgi nuqsoni - yirik
hayvonlarda
mikroorganizmlarga
salbiy
ta'sir
ko'rsatadigan
5-p-alkil
rezorsinolonlarning fenolik antimetabolitlari mavjudligi. Bu xususiyat tritikaledan 5-
p-alkil rezorsinol mavjudligida keskin farq qiluvchi navlar tomonidan meros bo'lib
o'tadi. Shuning uchun em-xashak seleksiyasida duragaylashda bug'doy va javdarni
duragaylashdan olinadigan va shu moddaning optimal miqdoriga ega bo'lgan tritikale
navlaridangina foydalanish kerak.
ADABIYOTLAR TAHLILI
O’zbekiston sharoitida tritikalening tezpishar navlarini yaratish respublika
seleksioner olimlarining oldidagi asosiy muammolaridan biri hisoblanadi. Tezpishar
navlar qurg’oqchilik va garmsel boshlanguncha kerakli hosilni to’plab ulguradi va yer
tez bo’shaganligi sababli bir yilda yerdan 2-3 marta hosil olish imkoniyatini beradi.
Tritikale namunalarida: boshoq uzunligi - boshoqdagi boshoqchalar soni -
boshoqdagi don soni, bitta boshoqdagi don vazni kabi barqaror aloqaga ega belgilar
aniqlangan. Hosil tarkibidagi ushbu elementlarning barchasi bitta umumiy, bir-biriga
bog’liq guruhni tashkil etishi ta’kidlanadi.
Tritikale - juda qisqa vaqt ichida inson tomonidan yaratilgan ekin. Boshqa
barcha qishloq xo'jaligi ekinlarining shakllanishiga olib kelgan ming yillik
evolyutsiya jarayoni uni chetlab o'tdi. Shuning uchun selektsionerlar oldida tritikale
genofondini sezilarli darajada oshirish vazifasi turibdi. Buning uchun olimlar
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
328
embrionni sunʼiy muhitda oʻstirish, duragaylash va xromosomalar sonini ikki baravar
oshirish usullaridan foydalanadilar.
Bugʻdoy amfidiploidlarini olish boʻyicha A.Munzing tomonidan 28
xromosomali F1 gibridini sunʼiy changlatish yoʻli bilan tritikale olish boʻyicha keng
koʻlamli ishlar olib borildi. Uning ishida turli kelib chiqishi tritikalening biologiyasi,
sitologiyasi, genetikasi va seleksiyasi batafsil yoritilgan. Aynan A. Munzing tritikale
olishning ikkita usulini ishlab chiqdi. Birinchisi, F1 F2 duragaylari tomonidan o'z
o'zini changlatish va ikkinchisi, F1 duragaylarining mavjud tritikale turlari bilan o'z
o'zini changlatishdir.
Tritikalening don hosili 50-80 s/ga, koʻkat hosildorligi 400-500 s/ga yetadi.
Tritikalening yozda ekilgan turli navlaridan gektariga o’rtacha 735-1025,8 s, kuzda
ekilganda 488,2-886,6 s ko’k massa, don ucun kuzda ekilganda 48,6-97,3 s gacha
hosil olish mumkin. Tritikale o’simligining doni bug’doyga qaraganda uzun bo’lgani
uchun uni yig’ish vaqtida kombayinning yanchish apparati tirqishlarini bug’doyni
o’rishga nisbatan biroz kattaroq qo’yish kerak. Aks holda triticale donlari ko’plab
shikastlanishi xatto maydalanib ketishi mumkin, ayniqsa bunday sozlanish urug’lik
maydonlaridagi tritikaleni o’rishda juda ham zarur, chunki juda ko’p miqdorda
konditsiyali urug’I chiqishida urug’ninh darz ketishi yoki sinishi, maydalanishi
mumkin.
Tritikaleni qo‘llashning ikkinchi yo‘nalishi undan non yopish hisoblanadi.
Hozirgi vaqtda dunyoda hayvon oqsillarini isteʼmol qilish 25-35 % gacha tushib
ketgan. Oqsil yetishmovchiligini pasaytirish uchun o‘simlik oqsili bilan boyitilgan
oziq-ovqat mahsulotlarini olish zarur. Аynan shu maqsad uchun tritikale juda mos
keladi, chunki u bug‘doy va javdardan aminokislotalar miqdori me’yordaligi bilan
farqlanadi va nafaqat keng isteʼmoldagi non mahsulotlarini tayyorlash, balki dietik va
shifobaxsh oziqlanish uchun ham yaroqlidir. Tritikalening biotik va abiotik
stresslarga yuqori bardoshliligi ekologik xavfsiz texnologiyalarni qo‘llashni
osonlashtiradi.
Tritikale kraxmal olish uchun qo‘llanishi mumkin bo‘lgan g‘alla o‘simliklardan
biridir. Hozirgi vaqtda kraxmal olish muammosi ko‘pchilik davlatlar uchun dolzarb
masaladir. Kimyoviy tarkibi jihatidan tritikale doni uglevodlar va oqsillarga boy
hisoblanadi.Tritikale endospermida saqlanadigan uglevodlardan eng muhimi
kraxmal. Bug‘doy donida kraxmal miqdori 70%, javdar donlarida esa 56-64% gacha
hisoblanadi bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasi Genetika va o‘simliklar eksperimental
biologiyasi instituti olimlari tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlar tritikaleni ikki
maqsadda ishlatishni taʼkidlaganlar. Bular qishki davrda yaylov sifatida va keyin
undan don olish uchun. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, tritikale ekinini qishgi davrda
yaylov sifatida ishlatilishida don hosildorligi kamaymagan.
Xulosa.
O‘zbekiston sharoitida tritikale ekinining yetishtirilishi qishloq
xo‘jaligida samaradorlikni oshirish, aholining oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
329
chorvachilik ehtiyojlarini qondirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu
madaniyatning yuqori hosildor navlari qurg‘oqchilik va boshqa stress omillarga
chidamliligi bilan ajralib turadi. Tritikalening oziqaviy tarkibi uni nafaqat non
mahsulotlari, balki dietik va shifobaxsh ovqatlar uchun ham muhim xomashyo
sifatida e’tiborga loyiq qiladi. Bundan tashqari, seleksiya va genetik tadqiqotlar orqali
tritikale navlarini takomillashtirish respublika agrar sohasining barqaror
rivojlanishida muhim omil bo‘lib qoladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Бабоев, С. К., Холлиев, О. Э. Ў., Буронов, А. К., Маткаримов, Ф. И., &
Бузуруков, С. С. (2021). ЯСМИҚНИНГ МАЙДА УРУҒЛИ ХАЛКАРО ЭЛИТА
КЎЧАТЗОРИ
ЎСИМЛИКЛАРИДА
ҲОСИЛДОРЛИК
БЕЛГИЛАРИ
ТАҲЛИЛИ. Academic research in educational sciences, 2(2).
2. Буронов, А. Қ. Ў., Зияев, З. М., Холлиев, О. Э. Ў., & Файзуллаев, А. З. Ў.
(2021). КУЗГИ ВА ДУВАРАК БУҒДОЙ НАВЛАРИНИНИНГ ЮҚОРИ АВЛОД
ЛИНИЯЛАРИДА МИҚДОРИЙ ВА СИФАТ БЕЛГИЛАРИ БЎЙИЧА КЛАСТЕР
ТАҲЛИЛ. Academic research in educational sciences, 2(6), 1481-1488.
3. Буронов, А. Қ. Ў., Бабоев, С. К., & Холлиев, О. Э. Ў. (2021).
ЎЗБЕКИСТОНДАГИ ҚАДИМИЙ МАҲАЛЛИЙ БУҒДОЙ НАВЛАРИНИ
ГЛИАДИН ОҚСИЛЛАРИ ПОЛИМОРФИЗМИ. Academic research in educational
sciences, 2(2).
4. Грабовец А.И., Крохмаль А.В. Тритикале: монография // Ростовна-Дону:
ООО «Издательство «Юг», 2019. – С.240.
5. Кайдалов А.Ф., Лукьянчук В.Н. Тритикале на зерно и корм //
Современные достижения биотехнологии: матер. 2-ой Всеросс.научно-практ.
конф. – Ставрополь. 2002. – С. 93–94.
6. Мюнцинг А., Некоторые фазы эволюции тритикале // Проблемы
экспериментальной биологии. - М.: Наука, 1977. – С. 86-97.
7. Чешкова А.Ф., Алейников А.Ф., Стёпочкин П.И. Анализ сопряженной
изменчивости количественных признаков тритикале // Достижения науки и
техники АПК. 2016. - Т. 30. - № 5. - С. 50-52.
8. Eshmurodova A.A., Bo‘ronov A.Q. Tritikale morfologiyasi va uning kelib
chiqishi. Academic research in educational sciences, 2022. № 3(2), -Б. 496-501. DOI:
10.24412/2181-1385-2022-2-496-501
9. Raimov F.N., Bo’ronov А ^., Amanov B.X. Тritikalening xalq xo’jaligidagi
ahamiyati. Academic research in educational sciences, 2022. № 3(3), -Б.1024-1028.
10. Varughese G., Barker T., Saari E. Triticale.1987. – P. 31.
