207
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
O‘ZBEKISTONDA GO‘SHT KOMBINATLARI VA GO‘SHTNI
QAYTA ISHLASH ZAVODLARI MAVJUDLIGI.
Rahmatova Sevinch Fazliddin qizi
Qarshi davlat texnika Universitetining
Shahrisabz oziq -ovqat muhandisligi
Fakulteti talabasi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15803096
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 13-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 30-iyun 2025 yil
Go‘sht sanoati har doim eng muhim rivojlanish
ko‘rsatkichlaridan biri bo‘lib kelgan; Muayyan mahsulot
guruhlari ko‘rinishidagi go‘sht mahsulotlari davlat
strategik zaxirasining bir qismi edi. Bir necha yillar
davomida go‘sht mahsulotlari tanqisligiga qaramay,
ularning o‘rtacha iste’molchi ratsioni uchun ahamiyati
juda yuqori.
KEY WORDS
Go`sht, chorvachilik, importning
ulushi,
asosiy
xomashyo,
chorvachilik
tarmog‘ining
rivojlanishi.
Go‘sht bozoridagi bugungi kundagi ko‘plab jarayonlarni tushunish uchun, birinchi navbatda,
keyingi yillarda go‘sht sanoati uchun asosiy xomashyo ishlab chiqaruvchisi sifatida
chorvachilik tarmog‘ining rivojlanishi, go‘sht mahsulotlarini qayta ishlash muammolari,
shuningdek, chorvachilik darajasini ko‘rib chiqish zarur va import tarkibi. 60-yillarning
o‘rtalaridan boshlab oziq-ovqat ishlab chiqarish va iste’mol qilishning o‘sishi kuzatildi.
Masalan, aholi jon boshiga go‘sht iste’moli 1990 yilda 1960 yilga nisbatan 1,6 martaga (41,8
dan 68,3 kg gacha) oshdi . Ko‘pgina ko‘rsatkichlar bo‘yicha oziq-ovqat iste’moli hatto Amerika
darajasiga yaqinlashdi. Shu bilan birga, mehnat unumdorligidagi tafovut ortib, yuz kilogramm
qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish xarajatlari, xususan, bir tonna don resurslari
uchun go‘sht ishlab chiqarish xarajatlari ham oshdi, bu ikkala xom ashyodan foydalanishning
juda samarasiz tizimidan dalolat beradi. Go‘sht yetishtirishning nisbatan yuqori darajasi
ozuqa donining katta hajmdagi importi bilan ta’minlandi. Yetmishinchi yillarning o‘rtalaridan
boshlab oziq-ovqat muammosi og‘irlasha boshladi. Keyinchalik, bu tendentsiyalar 1992 yilda
(butun qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bo‘yicha) o‘tgan yilga nisbatan 8% ni tashkil etdi .
Bunga ko‘plab omillar va birinchi navbatda, mavjud aloqalarning zaiflashishi, moddiy-texnik
ta’minot tizimining buzilishi, asbob-uskunalar, yoqilg’i, yem-xashak, g’alla va boshqalar
narxlarining bir necha marta ko‘tarilishi sabab bo‘ldi. Vaziyatning salbiy rivojlanishiga qishloq
xo‘jaligidagi xo‘jalik yurituvchi subyektlarning o‘zlari hissa qo‘shganini unutmasligimiz kerak.
Yillar davomida ko‘plab tashkiliy omillar mavjud bo‘lib, inqirozni yanada kuchaytirdi. Ko‘p
millionli kreditlar davlatga qaytarilmadi, chorvachilikda qoloq texnologiyalar qo‘llanildi, zarur
turdagi mashina va mexanizmlarning yo‘qlig‘i, kolxoz va sovxozlarning faoliyati qat’iy tartibga
solindi. 1992 yilga kelib chorvachilikda umuman qiyin vaziyat yuzaga keldi. Yuqorida aytib
o‘tilganidek, g‘alla va ozuqa sotib olish narxlari keskin oshdi. Shu munosabat bilan
chorvachilik mahsulotlari tannarxi keskin oshdi. Aholining xarid qobiliyati pasayganligi
sababli, zarur hajmda go‘sht mahsulotlarini xarid qila olmadi. Davlat subsidiyalarining yuqori
darajasida ham chorvachilik mahsulotlari foydasiz bo‘lib qoldi. Yem yetishmasligi va
chorvachilikning rentabelligi pastligi sababli kolxoz va sovxozlar chorva sonini sezilarli
darajada qisqartira boshladilar. Cho‘chqalar soni 3,9 million boshga, qo‘y va echkilar soni 3,9
million boshga, qoramollar soni 2,5 million boshga kamaydi . Chorva mollarining o‘limi oshdi,
208
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
kunlik vazn ortishi kamaydi. Har doim katta hajmdagi go‘sht ishlab chiqaradigan chorvachilik
majmualari ayniqsa og‘ir ahvolda edi. Ular davlat resurslaridan ozuqa olish uchun mavjud
iqtisodiy sxemalar bilan aniq yo‘naltirilgan edi. Yetkazib berish deyarli yo‘q edi. Umuman
olganda, iqtisodiy islohotlar juda sekin kechdi. Bu xususiylashtirish jarayoniga, kolxozlarni
qayta tashkil etishga, fermer xo‘jaliklarini shakllantirishga taalluqlidir. Qishloq xoʻjaligida
maʼlum tarkibiy oʻzgarishlar roʻy berdi – fuqarolarga tegishli qoramollar ulushi 2 foizga (1993
yil yanvariga kelib), xususiy sektorda goʻsht yetishtirish ulushi 1992 yilda 36 foizga koʻtarildi.
Ushbu holatlarning go‘sht iste’molining o‘zgarishiga ta’sirini to‘qsoninchi yillardagi go‘sht
mahsulotlarini ishlab chiqarish, iste’mol qilish va import qilish dinamikasini hisobga olgan
holda yanada chuqurroq kuzatish mumkin. Yil davomida go‘sht mahsulotlarini ishlab
chiqarish, iste’mol qilish va import qilish darajasini solishtirish qiziq. 1992 yilda go‘sht
mahsulotlari importining ulushi ishlab chiqarishning taxminan 30% ni tashkil etdi. Iste’mol
taxminan 6090 ming tonnani tashkil etdi. Aytish kerakki, turli manbalarda bunday
ko‘rsatkichlardagi ba’zi farqlar ma’lum mahsulot guruhlari mavjudligi (yoki yo‘qligi) tufayli
yuzaga keladi.
Keyingi yillarda importning ulushi 1994 yilda allaqachon 68% va 1995 yilda 81% ni tashkil
etdi. Bundan tashqari, 1994 yilda import ko‘rsatkichi o‘tgan yil, 1993 yildagi ko‘rsatkichdan
deyarli ikki baravar ko‘p edi . Bu shuni ko‘rsatadiki, mahalliy go‘sht mahsulotlarini ishlab
chiqarish va shuning uchun chorvachilik kompleksining normal ishlashi uchun burilish
nuqtasi aynan shu davrda sodir bo‘lgan. Ehtimol, o‘sha paytda oldingi ishlab chiqarish
tizimining ishi buzilgan va yangisi hali to‘g’ri rivojlanishiga vaqt topa olmagan. Ammo, ehtimol,
mahalliy ishlab chiqarish (aniqrog‘i, qayta ishlash sanoati emas, balki ishlab chiqarish, bundan
ko‘rinib turibdiki, import xomashyosiga osongina o‘tadigan) qaytib kelish juda qiyin bo‘lgan
chiziqni kesib o‘tgan.
Davlatning bunday muhim oziq-ovqat turini sotib olish va ishlab chiqarishda muvozanatni
saqlashga qaratilgan barcha sa’y-harakatlariga qaramay, keyinchalik import o‘z ishlab
chiqarishidan oshib ketdi. Bu 1996 yilda sodir bo‘lgan. Bundan tashqari, ortiqcha darhol 65%
ni tashkil etdi. Aynan shu tezlikda mahalliy go‘sht ishlab chiqarishning bir vaqtlar kuchli tizimi
yo‘q qilindi. O‘tgan yili import ishlab chiqarish hajmidan 2,3 baravar ko‘proq, ya’ni 132 foizga
oshdi . Shuni qo‘shimcha qilish kerakki, 90-yillarning boshlarida oziq-ovqat mahsulotlarini
ishlab chiqarish uchun davlat subsidiyalari taxminan 80% ni tashkil etdi. Ularning keskin
kamayishidan so‘ng go‘sht mahsulotlariga samarali talab pasaydi. Bularning barchasi go‘sht
mahsulotlari iste’moli kamayishi, bozorning past darajada to‘yinganligi, mahalliy ishlab
chiqaruvchilar tomonidan sotishning cheklanishi fonida yuz berdi. Davlat bo‘lgan savdoning
asosiy tashkilotchisi g’oyib bo‘ldi. Ulgurji oziq-ovqat omborlari hech bo‘lmaganda o‘sha
yillarda bunday distribyutor ( distributor (ing. distributior — taqsimlash) — mintaqaviy
(mahalliy) bozorlarda muay-yan turdagi tovarlarni koʻtara sotib olish va sotish bilan
shugʻullanuvchi firma yoki tadbirkor.) rolini o‘z zimmasiga ola olmadi. Aynan mana shunday
rol o‘ynashi, ya’ni, birinchi navbatda, asosiy oziq-ovqat va go‘sht mahsulotlarini to‘g’ri
taqsimlashga ko‘maklashuvchi oziq-ovqat birjalarining shoshilinch ravishda joriy etilishi bu
sohada ijobiy ta’sir ko‘rsatmadi. Birjalar mavjud bo‘lishni to‘xtatdi. Keyinchalik ulgurji qishloq
xo‘jaligi bozorlari ham o‘z vazifasini bajara olmadi. Qonunchilik bazasining o‘zi yangi savdo
munosabatlari yo‘lida tormoz bo‘ldi. Mahalliy savdogarlar o‘zlarining dastlabki qadamlarini
endigina qo‘yayotgan bir paytda, chet el ishlab chiqarish firmalari, shuningdek, import
yetkazib beruvchilar bo‘sh joyni to‘ldirishni boshladilar. Mahalliy qayta ishlash korxonalari
rahbariyati rossiyalik go‘sht mahsulotlarini ishlab chiqaruvchilar bilan bog’lanishga harakat
qildi. Ammo yuqorida ko‘rsatilgan bir qator sabablarga ko‘ra, chorvadorlar go‘sht va go‘sht
mahsulotlarini etkazib berish jadvalini jiddiy ravishda bajara olmadilar. Bundan tashqari,
o‘sha paytda qayta ishlash korxonalarida o‘z fermer xo‘jaliklarini tashkil etish bo‘yicha yaxshi
ishlab chiqilgan loyihalar mavjud edi. Bu biroz keyinroq batafsil muhokama qilinadi. Shuni
ham qayd etishni istardimki, yuqorida qayd etilgan davrda importning nafaqat hajmi, balki
209
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
tarkibi ham o‘zgardi. 90-yillarning boshlarida, Davlat statistika qoʻmitasi maʼlumotlariga koʻra,
1994 yilda bu qiymat 16 milliard dollardan ortiqni tashkil etgan boʻlsa, 1997 yilga kelib bu
koʻrsatkich 5,4 milliard dollarga kamaygan. Ya’ni, nafaqat aholi tomonidan iste’mol
qilinadigan go‘sht va go‘sht mahsulotlari ulushi, balki sanoat tomonidan turli xil go‘sht
ko‘rinishida qayta ishlanadigan chetdan keltiriladigan xomashyo miqdori ham kamaydi.
Albatta, bu turli xil imkoniyatlarga ega bo‘lgan ko‘plab firmalar faoliyatining ba'zi natijalaridir.
Lekin buning natijasi bizni bir narsaga ishontirmoqda – go‘sht mahsulotlarini qayta ishlash
hajmini ko‘paytirish uchun ham, G’arb uskunalari yordamida bo‘lsa-da, o‘zimizda ishlab
chiqarishni kengaytirish uchun ham davlat tomonidan yaratilgan shart-sharoitlar yo‘q edi.
ko‘pchilik bunday turdagi uskunalarni sotib olish haqida keng yozgan. Import tarkibidagi bu
o‘zgarish yana bir muhim holatni ta'kidlaydi - tayyor mahsulotlar tobora ortib borayotgan
hajmlarda import qilina boshladi. Ko‘pgina boshqa oziq-ovqat bozorlaridagi vaziyat Rossiya
bozoriga kirgan yirik xorijiy kompaniyalar o‘zlarining mavjud mavqeini va bozor ulushini
saqlab qolishga intilayotganligini ko‘rsatadi. Ammo bu erda ham hamma narsa bozorning
ba'zi ko‘rsatkichlarini tezkor tahlil qilgandan keyin hal qila oladigan darajada oddiy emas.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1. Технология мяса и мясопродуктов: учеб. / под ред. А.П. Соколова. – М.: Пищевая
промышленность, 1970. – 740 с.
2. Технология мяса и мясопродуктов: учеб. / под ред. И.А. Рогова. – М.: Агропромиздат,
1988. – 576 с.
3. Рогов, И.А. Производство мясных полуфабрикатов и быстрозамороженных блюд /
И.А. Рогов, А.Г. Забашта, Р.М. Ибрагимов. – М.: Колос, 1997. – 336 с.
4. Забашта, А.Г. Справочник по производству фаршированных и вареных колбас,
сарделек, сосисок и мясных хлебов / А.Г. Забашта, И.А. Подвойская, М.В. Молочников. –
М.: Франтера, 2001. – 709 с.
