90
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
ZAMONAVIY INGLIZ SHARQSHUNOSLIGI TAHLIL VA
TANQIDI
Olimova Dilafruz Olimjon qizi
Turan international university, Master of Linguistics Faculty
https://doi.org/10.5281/zenodo.14217207
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 19-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 25-noyabr 2024 yil
Maqolada
ingliz
sharqshunosligining
Sharq
madaniyati, tillari va tarixini o'rganishga zamonaviy
yondashuvlari tahlil qilinadi. Sharq matnlari va
madaniy hodisalarni sharhlash va tanqid qilish usullari
globallashuv va fanlararo yondashuvni hisobga olgan
holda ko'rib chiqiladi. Oʻzbekistonda sharqshunoslik
fanining rivojlanishiga ingliz sharqshunosligining
taʼsiriga asosiy eʼtibor qaratilgan. O‘zbekistonlik
tadqiqotchilar,
shuningdek,
xalqaro
nashrlar
materiallaridan foydalanilgan.
KEY WORDS
sharqshunoslik,
ingliz
sharqshunosligi, talqin, o‘zbek
fani, matnshunoslik.
KIRISH
Buyuk Britaniyadagi sharqshunoslik o'zining mustamlakachilik o'tmishi bilan bog'liq uzoq
tarixga ega. Biroq, ingliz sharqshunosligidagi zamonaviy yo'nalishlar an'anaviy
yondashuvlarni qayta ko'rib chiqish va sharqshunoslik va madaniyatlararo muloqotni tanqid
qilish asosida yangi usullarni birlashtirishni o'z ichiga oladi. Sharqshunoslik ilmiy
hamjamiyatda muhim o‘rin tutadigan O‘zbekistonda ingliz tajribasi o‘ziga xos uslub va
yondashuvlarni ishlab chiqishda asos sifatida qaraladi [1].
Ingliz sharqshunoslari sharq matnlarini tarjima qilish va oʻrganish, qiyosiy tilshunoslik va
madaniyatlararo fanlarni rivojlantirishga katta hissa qoʻshdilar. Biroq Edvard Saidning
sharqshunoslikka tanqidiy qarashlari paydo bo‘lishi bilan Sharqni o‘rganishga yondashuvlar
jiddiy o‘zgarishlarga uchradi. Globallashuv, tsivilizatsiyalar muloqoti va madaniy
xususiyatlarni hurmat qilgan holda Sharq madaniyatini qayta ko'rib chiqishga e'tibor qaratila
boshlandi.
O‘zbekistonda sharqshunoslik ham ilmiy doirada muhim o‘rin tutadi. U nafaqat milliy
madaniy merosni, balki jahon ilmiy anʼanalari bilan oʻzaro aloqadorlikni ham oʻrganishga
qaratilgan . Shu munosabat bilan zamonaviy ingliz sharqshunosligini tahlil qilish va izohlash
alohida qiziqish uyg‘otadi, chunki Britaniya tadqiqotchilari tajribasi O‘zbekistonda yangi ilmiy
yondashuvlarni ishlab chiqish uchun asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Ushbu maqola ingliz sharqshunosligining asosiy yo‘nalishlari, sharq matnlarini sharhlash
usullari va ularning O‘zbekiston ilm-fani rivojiga ta’sirini o‘rganishga qaratilgan. O‘zbek ilmiy
tadqiqotlari bilan fanlararo yondashuv va aloqalardan foydalanishga alohida e’tibor
qaratilgan [2].
Ingliz sharqshunosligining asosiy yo'nalishlari
91
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
Zamonaviy ingliz sharqshunosligi keng fanlar va yondashuvlarni qamrab olgan murakkab
ilmiy sohadir. Tadqiqotchilar Sharq mamlakatlari tarixi, madaniyati, dini, adabiyoti va ijtimoiy
tuzilmalarini o‘rganishga e’tibor qaratadilar. Quyida ingliz sharqshunosligining o'zagini
tashkil etuvchi asosiy yo'nalishlar keltirilgan:
Sharq tarixini o'rganish
Ingliz sharqshunosligi sharq jamiyatlari madaniy merosini shakllantiruvchi tarixiy voqealarni
o‘rganishga katta e’tibor beradi. Tadqiqot quyidagilarni o'z ichiga oladi:
Mustamlakachilik jarayonlari va ularning Sharqqa ta'siri.
Sharq davlatlari va sivilizatsiyalarining evolyutsiyasi.
Turli tarixiy davrlarda Sharq va G‘arbning o‘zaro ta’siri.
Tilshunoslik va matnshunoslik
Ingliz sharqshunosligining eng muhim vazifalaridan biri sharq tillari va matnlarini
o'rganishdir. Ushbu yo'nalish quyidagilarni o'z ichiga oladi:
Qadimgi qoʻlyozma va adabiy asarlarni tarjima qilish.
Sharq tillarining grammatik va semantik xususiyatlarini o'rganish.
Madaniy kontekstni hisobga olgan holda tarjima texnikasini ishlab chiqish.
Madaniyat va diniy tadqiqotlar
Ingliz olimlari Sharq diniy tizimlari, falsafiy oqimlari va madaniy anʼanalarini faol
oʻrganishmoqda. Asosiy mavzularga quyidagilar kiradi:
Islom madaniyati va uning jahon sivilizatsiyasiga ta'sirini o'rganish.
Qur'on, Vedalar, Buddist sutralari kabi diniy matnlarni tahlil qilish.
Diniy va ijtimoiy tuzilmalar o'rtasidagi munosabatlar.
Sharqshunoslikning tanqidi
1978 yilda Edvard Saidning “Sharqshunoslik” asari nashr etilgandan so‘ng ingliz
sharqshunosligi qayta ko‘rib chiqildi. Ushbu yo'nalish quyidagilarga qaratilgan:
Stereotiplar va mustamlakachilik xurofotlaridan xoli yangi yondashuvlarni ishlab chiqish.
Sharq va G'arb o'rtasidagi o'zaro ta'sirning dialog shakllarini shakllantirish [2,3].
Zamonaviy ingliz sharqshunosligi Sharq jamiyatlaridagi ayollar va ijtimoiy tuzilmalarning
roliga e'tibor qaratadi. Bunga quyidagilar kiradi:
Gender rollarini tahlil qilish va ularning evolyutsiyasi.
Inson huquqlari va ijtimoiy islohotlar masalalari bo'yicha tadqiqotlar.
An'anaviy qadriyatlarning zamonaviy Sharq jamiyatiga ta'siri.
Ingliz
sharqshunosligidagi
zamonaviy
tadqiqotlar
antropologiya,
sotsiologiya,
siyosatshunoslik va iqtisod kabi turli fanlarning metodlariga tayanadi. Ushbu yondashuv
quyidagilarga imkon beradi:
Sharq jamiyatlarining iqtisodiy, siyosiy va madaniy jihatlari o‘rtasidagi munosabatlarni
chuqurroq tahlil qiling.
Globallashuv, migratsiya va transmilliy jarayonlar kabi zamonaviy muammolarni o'rganing.
Ingliz sharqshunosligining ushbu yo‘nalishlari O‘zbekistonda sharqshunoslik fanining
rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Matnshunoslik, sharqshunoslik tanqidi va fanlararo
yondashuv usullaridan foydalanish o‘zbek olimlariga milliy merosni o‘rganish va uni jahon
ilmiy kontekstiga integratsiyalashda yangicha yondashuvlarni shakllantirishga yordam beradi
[4].
O‘zbekistonlik olimlarning O‘zbekiston Milliy universiteti va Toshkent davlat sharqshunoslik
institutidagi izlanishlari kabi ilmiy ishlari ingliz sharqshunosligining mamlakatimiz ilm-fani
rivojiga ta’sirini o‘rganishga qiziqish ortib borayotganini ko‘rsatadi.
Rahimov S.U. ingliz sharqshunosligi va oʻzbek matnshunosligi oʻrtasidagi munosabatni,
ayniqsa, sharq matnlarini tarjima qilish sohasida oʻrgangan.
Ismoilov D.X. oʻzbek adabiyoti talqinida sharqshunoslik yondashuvini tanqid qilishga alohida
eʼtibor qaratdi.
92
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
Tahlil metodologiyasi
Zamonaviy ingliz sharqshunosligida tahlil metodologiyasi fanlararo yondashuvga asoslangan
bo‘lib, Sharq matnlari, madaniyati va jamiyatlarini o‘rganishda gumanitar va ijtimoiy fanlar
metodlaridan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Tarixiy va zamonaviy kontekstlarda Sharq
jamiyatlari haqida xolis va chuqur tushuncha yaratishga qaratilgan.
Tarixiy-tanqidiy usul
Bu usul Sharq jamiyatlari evolyutsiyasi va ularning G’arb bilan o’zaro munosabatlarini tahlil
qilishda keng qo’llaniladi. Uning asosiy jihatlariga quyidagilar kiradi:
Qo'lyozmalar, yilnomalar va yilnomalar kabi birlamchi manbalarni o'rganish.
G'arb olimlari tomonidan taklif qilingan tarixiy talqinlarning tanqidiy bahosi.
Mustamlakachilik siyosatining Sharq idrokiga ta'sirini aniqlash.
Matn tahlili
Sharq matnlarini tahlil qilish va talqin qilishga alohida e'tibor qaratilgan bo'lib, ular
quyidagilarni o'z ichiga oladi:
Madaniy kontekstni hisobga olgan holda matnlarning tuzilishi, lug'ati va uslubini o'rganish.
Madaniy o'ziga xoslikni saqlashga urg'u berilgan tarjima.
Sharq adabiy an’analarining umuminsoniy va o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash uchun
qiyosiy matn tahlili.
Madaniy va semiotik tahlil
Madaniy hodisalar va matnlar simvolizm, mifologiya va semantika nuqtai nazaridan
tekshiriladi. Ushbu yondashuv quyidagilarga imkon beradi:
Matnlarning yashirin ma'nolari va kontekstlarini oching.
Sharq madaniyati kodlarining o‘ziga xosligini tushuning.
An'anaviy va zamonaviy madaniyat elementlari o'rtasidagi munosabatlarni o'rnatish.
Etnografik usul
Zamonaviy Sharq jamiyatlarini tahlil qilish uchun ishtirokchilarni kuzatish usuli qo'llaniladi,
bu quyidagilarga imkon beradi:
Tabiiy muhitda an'ana va urf-odatlarni o'rganing.
Mahalliy aholining madaniy va ijtimoiy o'zgarishlar haqidagi tasavvurlarini tushuning.
Mahalliy an'analarni global tendentsiyalar bilan solishtiring.
O‘zbekistonda metodikani qo‘llash xususiyatlari
O‘zbek fani ingliz sharqshunosligi metodlarini faol o‘zlashtirib, ularni milliy voqelikka
moslashtirmoqda. Masalan:
O‘zbek tadqiqotchilari Alisher Navoiy va boshqa sharq adabiyoti klassiklari asarlarini tarjima
va sharhlashda matn tahlilidan foydalanadilar.
O‘zbeklarning o‘ziga xos an’analari – palov, xalq hunarmandchiligi, to‘y marosimlarini
o‘rganishda etnografik usullar qo‘llaniladi.
Fanlararo yondashuv Ipak yo‘li va uning mintaqa rivojiga ta’siri kabi tarixiy jarayonlarni tahlil
qilishga yordam beradi [5].
XULOSA
Ingliz sharqshunosligi metodologiyasi Sharq madaniyati va ularning G‘arb bilan o‘zaro
aloqalarini chuqurroq anglash imkonini beruvchi turli yondashuvlarni o‘zida mujassam etgan.
Bu usullarning o‘zbek ilm-faniga tatbiq etilishi milliy tadqiqotlarning rivojlanishiga, jahon
ilmiy jarayoniga integratsiyalashuviga xizmat qilmoqda.
Ingliz sharqshunosligi Sharqning jahonshunosligiga, jumladan, Oʻzbekiston faniga taʼsir
etishda davom etmoqda. Bu ilmiy an’analar o‘rtasidagi munosabatni chuqur o‘rganish Sharq
madaniyati, uning matnlari va tarixi haqida chuqurroq tushuncha yaratishga xizmat qiladi.
93
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
ADABIYOTLAR
1. Said E. Sharqshunoslik. - M.: Nauka, 2003 yil.
2. Rahimov S. U. Sharq matnlari tarjimasining nazariy jihatlari. — Toshkent: TGIV, 2020.
3. Ismoilov D. X. Zamonaviy sharqshunoslikda sharqshunoslikning tanqidi. - Toshkent: OʻzMU ,
2022.
5. O‘zbekiston Milliy kutubxonasi. Sharqshunoslikka oid maqolalar toʻplami. — Toshkent,
2023 yil.
