113
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
MAQSUD SHAYXZODANING “MIRZO ULUG‘BEK FOJEASI”
ASARIDA SINONIMLARNING EMOTSIONAL-
EKSPRESSIVLIK XUSUSIYATLARI
Olimova Ruxshona Ravshan qizi
Navoiy davlat universiteti Oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi, 2-
kurs talabasi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15533198
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 28-may 2025 yil
Mazkur maqolada Maqsud Shayxzodaning
“Mirzo Ulug‘bek fojeasi” asaridagi sinonimlarning
emotsional-ekspressivlik xususiyatlari tahlil qilinadi.
Badiiy matnda sinonimlarning faqat ma’nodosh so‘z
sifatida emas, balki ruhiy-psixologik holat, obraz
xarakteri va dramatik kuch vositasi sifatidagi
ahamiyati ochib beriladi. Asarda ishlatilgan leksik
vositalar qahramonlarning ichki kechinmalarini
tasvirlashda katta rol o‘ynaydi.
KEY WORDS
sinonim,
ekspressivlik,
emotsionallik, dramatizm, obraz,
badiiy til.
Badiiy asar tilining boyligi, chuqur ma’noliligi va obrazlar xilma-xilligi til vositalarining,
ayniqsa sinonimlarning to‘g‘ri va o‘rinli qo‘llanishiga bog‘liqdir. Sinonimlar yordamida
mualliflar bitta hodisani turlicha talqin etadi, hissiyot va kechinmalarni yanada chuqurroq
ifoda etadi. “Mirzo Ulug‘bek fojeasi” asari tarixiy dramatik asar bo‘lishiga qaramay, badiiy
tilining ifodaviyligi bilan o‘quvchining qalbiga ta’sir ko‘rsatadi. Shayxzodaning bu boradagi
yondashuvi zamonaviy adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilishga arziydi.
Sinonimlarning nazariy asoslari Sinonimlar tilshunoslikda bir xil yoki o‘xshash ma’noga ega,
lekin uslubiy yoki emotsional jihatdan farqlanadigan so‘zlardir.
Ular nutqda stilistik boylikni ta’minlaydi. Sinonimlar yordamida bitta tushuncha turli nuqtai
nazardan yoritiladi. V. V. Vinogradov va M. Rasulovlarning ta’kidlashicha, sinonimlar badiiy
adabiyotda estetik ta’sir kuchini oshirishda asosiy vositalardan biridir. Ular turli darajadagi
ekspressivlik, uslubiy zamin va emotsional ohang bilan ajralib turadi. Asardan tahlil Ruhiy
holatni ifodalovchi sinonimlar Asarda “g‘azab”, “qahr”, “jazava”, “achchiqlanish” kabi
sinonimlar o‘zaro farq qiladi. Ular voqealarning dramatik pallalarida qo‘llanilib,
qahramonning ichki kechinmalarini aniq va teran ifoda etadi. Masalan, Ulug‘bekning siyosiy
bosim ostida qoldirilgan holatlari yoki o‘g‘li Abdullatif bilan ziddiyatli suhbatlarida “qahr” va
“g‘azab” so‘zlari muhim stilistik yuklama kasb etadi.
Har bir sinonim obraz ruhiy holatining o‘ziga xos qirrasini yoritadi. Xarakterga ko‘ra
farqlanuvchi sinonimlar Mirzo Ulug‘bek ko‘p qirrali obraz. U olim, donishmand, davlat arbobi,
faylasuf. Bu sinonimlar faqat bir-birini to‘ldiribgina qolmay, balki turlicha ohang beradi.
Masalan, “olim” ilm sohibi sifatida ilmiy merosini bildirsa, “faylasuf” fikr va tafakkur
doirasining kengligini ifodalaydi. “Donishmand” esa hayotiy tajriba va odob-axloq jihatidan
etuklikni bildiradi. Muallif ushbu sinonimlarni turli sahnalarda o‘rinli va o‘ziga xos tarzda
ishlatgan. Dialoglarda ekspressiv sinonimlar Asarda ko‘plab sahnalar dramatik tusda berilgan.
Dialoglarda “Ket!”, “Yo‘qol!”, “Ko‘rinma!” kabi buyruqlar orqali personajlar o‘rtasidagi
keskinlik, ziddiyat, g‘azab kuchli ifodalanadi. Har bir so‘zning sinonimik almashtirilishi holati
o‘zgaradi. Masalan, “Ket!” — oddiy buyrug‘u bo‘lsa, “yo‘qol!” — nafratni bildiradi.
114
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
Bu so‘zlar muloqotda ishlatilganida voqeani nafaqat tushunishga, balki uni his qilishga ham
imkon beradi. Sinonimik qatorlar orqali dramatizmni oshirish Shayxzoda emotsional
yuklamani oshirish maqsadida ko‘pincha sinonimik qatorlardan foydalanadi: “O‘kinch, hasrat,
armon...” Bu yerda so‘zlar bir-birini to‘ldiradi, ruhiy holatning murakkabligini ko‘rsatadi. Bu
kabi usullar sahna ekspressivligini oshiradi. Qahramonning ichki dunyosi ko‘p qatlamli bo‘lib,
o‘quvchining hamdardligini uyg‘otadi. Sinonimlarning poetik vazifasi Asarda poetik obrazlar
yaratishda sinonimlar muhim rol o‘ynaydi. Misol uchun, “sog‘inch” va “hasrat” so‘zlari bir-
biriga yaqin bo‘lsa-da, “sog‘inch” shaxsiy tuyg‘u, “hasrat” esa umumiyroq, ijtimoiy-psixologik
fon bilan boyitilgan. Shayxzoda bu ikki so‘zni poetik jihatdan betakror ishlatgan.
Bu esa asarni sof tarixiy emas, balki badiiy-estetik qiymati yuqori asar sifatida baholashga
asos bo‘ladi. Xulosa Maqsud Shayxzoda “Mirzo Ulug‘bek fojeasi” asarida sinonimlarni
emotsional va ekspressiv vosita sifatida mahorat bilan qo‘llagan. Har bir sinonim o‘z joyida
ishlatilib, obraz xarakteri, sahna dramatizmi va umumiy badiiy muhitni boyitgan. Muallifning
til boyligi va ifodaviy imkoniyatlardan foydalanish qobiliyati asarni o‘z davrining eng yetuk
adabiy yodgorligiga aylantirgan. Sinonimlarning emotsional-ekspressivlik xususiyatlarini
o‘rganish esa nafaqat tilshunoslik, balki adabiyotshunoslik uchun ham dolzarb mavzudir.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.Shayxzoda M. Mirzo Ulug‘bek fojeasi. — T.: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti.
2.Vinogradov V.V. O stilistike russkogo yazyka. — M.: Nauka, 1963.
3.Rasulov M. O‘zbek tilida sinonimiya. — T.: Fan, 1981.
4.Jo‘raev N. Badiiy til va tasvir vositalari. — T.: O‘zbekiston, 1996.
5.Axmedov A. Adabiy til uslublari. — T.: Fan, 2002.
6.Sa’dullayev B. O‘zbek adabiyoti va estetik tafakkur. — T.: O‘zbekiston, 2008
