190
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
MUMTOZ ADABIYOTIMIZDAGI JANRLAR QIYOSI: SHAKL,
MAZMUN VA ESTETIK XUSUSIYATLAR
Olimova Ruxshona Ravshan qizi
Navoiy davlat universiteti Oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi, 2-
kurs talabasi
https://doi.o
rg/10.5281/zenodo.15564289
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 31-may 2025 yil
Ushbu maqolada o‘zbek mumtoz adabiyotida
keng tarqalgan janrlar – qasida, g‘azal, ruboiy,
masnaviy, qit’a va fardlar o‘zaro qiyosiy tahlil qilinadi.
Har bir janrning shakliy jihatlari, badiiy vositalari,
g‘oyaviy yo‘nalishi va estetik funksiyasi tahlil etiladi.
Shuningdek, bu janrlarning adabiy muhitdagi o‘rni va
ularning didaktik hamda falsafiy yuklamalari
yoritiladi.
KEY WORDS
Mumtoz
adabiyot,
janr,
qasida, g‘azal, ruboiy, masnaviy,
fard, qit’a, badiiy tahlil.
Kirish
O‘zbek mumtoz adabiyoti Sharq she’riyoti an’analari asosida shakllangan bo‘lib, unda turli
poetik janrlar rivoj topgan. Bu janrlar nafaqat shakl jihatidan, balki mazmun, maqsad va ifoda
vositalari bilan ham farq qiladi. Har bir janr o‘z vazifasiga ega: biri maqtov va didaktik
maqsadga xizmat qilsa, boshqasi lirika yoki falsafiy mushohadalarni ifodalaydi. Quyida bu
janrlar o‘zaro qiyosiy tahlil qilinadi. Mumtoz adabiyot, yangi, an'anaviy yoki klassik adabiyot,
turli xil janrlarni o'z paydo bo'lgan va o'z paydo bo'lgan xos bo'lgan zamon va madaniyat bilan
bog'liq holda bir oqimdir. O'zbek mumtoz adabiyoti, asosan, shoirlar va yozuvchilar
tomonidan tasvir asarlar orqali hurmatga sazovor bo'lgan ko'plab janrlarni o'z ichiga
oladi. Birinchi o'rinda, O'zbekistonning mumtoz adabiyotida qasida o'z o'rnini egallaydi.
Qasida bu ma'muriy va ijtimoiy mavzularni yorituvchi lirik asar sifatida tanilgan. asosiy
maqsadlarni ulug'lash va ijtimoiy harakatdan iborat bo'lsa-da, ba'zan satiraga ham o'z aksini
topgan. Misol uchun, Alisher Navoiy va boshqa shoirlar qasida janrida fuqarolarning odob-
axiy yordam ta'minotlarini jamiyatga yetkazishga intilib, o'z misollarini olib. Ikkinchi bir
qiziqarli janr esa ruboi, ya'ni to'rtta satrdan iborat, bengalik o'lchovida mahsulot lirik asardir.
Qasida didaktik janr.
Qasida arab adabiyotidan kirib kelgan yirik hajmli she’riy janr bo‘lib,
odatda hukmdor, olim yoki murabbiylarni madh etishga bag‘ishlanadi. Shaklan radof va
qafiyadosh baytlardan iborat bo‘lib, ko‘p hollarda nasib (kirish), madh, ta’rif, xotima kabi
qismlardan tashkil topadi.
Maqsad
: Maqtov, nasihat, didaktik fikr
Mashhur namunalari
: Navoiy, Lutfi, Ogahiy qasidalari.
G‘azal – lirikaning cho‘qqisi.
G‘azal o‘zbek mumtoz adabiyotining eng keng tarqalgan
janridir. Asosan ishqiy, tasavvufiy, falsafiy mavzularda yozilgan. Har bir bayt mustaqil
ma’noga ega bo‘lishi mumkin, ammo umumiy ruh bir butunlikni tashkil etadi.
Shakl: 5–15 bayt, matla’, radif, qofiya, maqta’ bilan tugaydi;
191
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
Maqsad: Estetik zavq, ichki tuyg‘ularni ifoda qilish;
Shoirlar: Alisher Navoiy, Bobur, Mashrab, Muqimiy
Ruboiy – qisqa shakldagi chuqur fikr.
Ruboiy to‘rt misrali she’r bo‘lib, asosan falsafiy,
ijtimoiy, hayotiy masalalarni qisqa shaklda ifodalaydi. Ilk manbasi Fors adabiyotiga borib
taqaladi. Ma’naviy teranlik va aforistik ohang bilan ajralib turadi.
Tarkib: AABA yoki AAAA qofiyalanishi;
Foydasi: Axloqiy ibrat, hayotiy haqiqatlar;
Namoyandalari: Navoiy, Ahmad Yassaviy, Umar Xayyom.
Masnaviy – epik va rivoyaviy janr.
Masnaviy ikki misrali baytlardan iborat, har baytda yangi
qafiya ishlatiladi. Bu janr yirik asarlar, dostonlar uchun ishlatilgan. Masnaviy orqali romantik
hikoyalar, tarixiy voqealar yoki didaktik dostonlar yaratilgan.
Shakli: Har bir bayt o‘z qafiyasiga ega;
Maqsad: Rivoyat, doston, tarixiy syujet berish;
Asarlar: “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Hayrat ul-abror”.
Qit’a mazmuniy yakka she’r.
Qit’a 2–10 baytli she’r bo‘lib, odatda nasihat, kinoya, hajv,
ijtimoiy tanqid mazmunida yoziladi. Unda matla’ bo‘lmasligi mumkin. G‘azalga yaqin, ammo
mustaqil janr.
Vazifasi: Ko‘pincha ijtimoiy-siyosiy tanqid;
Namunalari: Navoiy, Bobur, Majnun she’rlari.
Fard – yakka baytli hikmat.
Fard bitta baytdan iborat she’r. Ko‘pincha falsafiy, axloqiy,
ibratli mazmunga ega. Har bir fard – aforizm, hikmatli so‘z, hayotiy saboq sifatida qaraladi.
Shakli: Yagona bayt;
Maqsad: Qisqa va ta’sirli fikr ifodasi;
Ustozlar: Navoiy, So‘fi Olloyor.
Qiyosiy jadval
Janr
Hajmi
Mavzu
Asosiy maqsad
Namunalar
Qasida
Katta
Maqtov, pand Hukmdorni madh etish
“Munojot”, “Mahbub ul-qulub”
G‘azal
O‘rta
Ishq, tasavvuf Lirik tuyg‘u, ruhiy
kechinma
“Xazoyin ul-maoniy”
Ruboiy 4 misra Hayotiy
haqiqat
Axloqiy ibrat
“Devoni Fuzulo”, “Ruboiylar”
Masnaviy Juda
katta
Hikoya,
rivoyat
Epik syujetli asar
“Layli va Majnun”, “Sab’ai
sayyor”
Qit’a
2–10
bayt
Nasihat,
kinoya
Tanqid, hajv, ijtimoiy
masala
“Qit’alar devoni”
192
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
Janr
Hajmi
Mavzu
Asosiy maqsad
Namunalar
Fard
1 bayt
Hikmat
Axloqiy saboq
“Til va dil”, “Sidq” fardlari
Ruboiylar ma'naviy va falsafiy kontentga boy bo'lib, ko'plab mumtoz shoirlar mumkin. Ular,
har doim, bugungi kunda ham keng tarqalgan va juda mashhur. uchun, Umar Hayyomning
ruboiylari Misol uchun O'zbek mumtoz adabiyotiga, balki jahonga mashhur bo'lgan adabiyot
namunalari sifatida namuna ega. Bu janrda erkin g'oyalar va ijodiy ifodalangan holda ishdan,
g'azal janri mumtoz adabiyotimizning eng sevimli janrlaridan biridir. G'azal – bu sevgi,
tasavvuf va ijtimoiy masalalarni muhokama qilib, qisqa tasviriy asar bo'lib, har bir g'azal
satrlaridagi ochiqlik va nozik tasvirlar yordamida chuqur hisyotlarni izhor qiladi. G'azal
janrining o'ziga xosligi uning o'z fojeasi borligi va har bir satrda yangi bir ma'no beradi.
Buning uchun g'azal mumtoz adabiyotimizda juda nozik kechinmalar va hissiyotlarni
ifodalash uchun mukammal vosita bo'lgan. E'tibor berish kerak bo'lgan yana bir janr –
masnaviydir. Masnaviy, ko'pincha o'zbek adabiyotida sevilgan janr bo'lib, u aniq materiallar
asosida o'rganiladigan ramziy hikoyalardan iboratdir. Ush janrda shoirlar o'z asarlarida
hikoyani davom ettirishda o'zaro bog'lanishni qo'llab-quvvatlashadi. Masnaviylar, ko'pincha,
muayyan ma'noni bir necha nazar nuqtalaridan ko'rsatuvchi va harakat qilishadigan
to'g'ridan-to'g'ri ega.
Xulosa
Mumtoz adabiyotimizdagi janrlar xilma-xilligi adabiy tafakkur darajasining yuksakligini
ko‘rsatadi. Har bir janrning o‘ziga xos estetik, axloqiy va didaktik yuklamasi mavjud. Ularning
o‘zaro qiyosi, nafaqat badiiy tafakkurni chuqurlashtiradi, balki o‘quvchiga har bir janrning
tarixiy va zamonaviy ahamiyatini anglash imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Hayitmetov A.
O‘zbek adabiyoti tarixi
. – Toshkent: Fan, 1977.
2.
G‘aniyev A.
Sharq mumtoz adabiyoti janrlari
. – Toshkent: Universitet, 2000.
3.
Sodiqov H.
Alisher Navoiy poetikasi asoslari
. – Toshkent: Fan, 1974.
4.
Qodirov M.
Navoiy g‘azallarining badiiy tahlili
. – Toshkent: O‘qituvchi, 1989.
5.
Abdullaev A.
Mumtoz she’riyat nazariyasi
. – Toshkent: Akademnashr, 2013.
6.
Rajabov H.
O‘zbek mumtoz adabiyoti janrlarining shakllanishi
. – Samarqand: SamDU,
2006.
