188
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
NAVOIY QIT’ASI TAHLILI (TUZLUKKA MOYIL O‘LKI...)
Olimova Ruxshona Ravshan qizi
Navoiy davlat universiteti Oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi, 2-
kurs talabasi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15564264
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 31-may 2025 yil
Mazkur maqolada Alisher Navoiy ijodiga mansub
mashhur qit’alardan biri badiiy-falsafiy jihatdan tahlil
etiladi. Qit’adagi ramziy ifodalar, ma’naviy-axloqiy
mazmun, shoirning fikriy yondashuvi va uslubiy
vositalariga baho beriladi. Tahlilda metafora,
parallelizm va kontrast kabi badiiy san’atlar orqali
Navoiyning fikr qudrati ochib beriladi.
KEY WORDS
Alisher Navoiy, qit’a, tahlil,
ramz, axloq, metafora, uslub.
KIRISH
Alisher Navoiy o‘z ijodida o‘tkir fikr, chuqur tafakkur, badiiy ifoda va axloqiy-falsafiy
g‘oyalarni yuksak badiiylik bilan uyg‘unlashtirgan. Ayniqsa, uning qit’alari murakkab
ma’naviy mazmuni, falsafiy teranligi va umuminsoniy qadriyatlarni ifodalashi bilan ajralib
turadi. Navoiy nazmida har bir satr g‘oyaviy qatlamlarga ega bo‘lib, bugungi zamon o‘quvchisi
uchun ham dolzarb va o‘rnaklidir. Shu maqolada Navoiy ijodiga mansub quyidagi qit’a badiiy
va semantik jihatdan tahlil qilinadi:
Tuzlukka moyil o‘lki, ishing borg‘ay ilgari,
Yuz mushkil o‘lsa yo‘qsa ming ollingda har zamon.
Yuz safha bir qalam bila kotib qilur raqam,
Ming qo‘yni bir aso bila har yon surar shubon.
METODOLOGIYA
Ushbu maqolada semantik tahlil, stilistik tahlil, badiiy vositalarni aniqlash va ramziy anglash
metodlaridan foydalaniladi. Qit’aning har bir misrasi alohida tahlil qilinadi va ularning bir-
biriga ichki bog‘liqligi hamda umumiy g‘oyaviy yo‘nalishi aniqlanadi. Shu bilan birga, Navoiy
davridagi tasavvufiy, axloqiy-falsafiy dunyoqarash ham kontekst sifatida inobatga olinadi.
TAHLIL
1-misra:
“Tuzlukka moyil o‘lki, ishing borg‘ay ilgari,”
Bu misrada shoir birinchi navbatda odob-axloq va halollik tamoyilini ilgari suradi. “Tuzlukka
moyil o‘lki” — ya’ni halollikka, rostgo‘ylikka moyil yurak yoki inson demakdir. Navoiy fikricha,
kimda halollik, poklik bo‘lsa, u kishining ishi “ilgari” boradi – ya’ni unga hayotda baraka, yutuq,
taraqqiyot hamrohlik qiladi.
Tahlil nuqtai nazaridan:
bu yerda “tuzluk” — halollik, poklik, insof ramzi bo‘lsa, “ishing
borg‘ay ilgari” – hayotdagi muvaffaqiyatlar ramziy ifodadir.
2-misra:
“Yuz mushkil o‘lsa yo‘qsa ming ollingda har zamon.”
189
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
Bu misrada teskari mazmun vositasi qo‘llanilgan. Agar inson halol bo‘lsa, “yuz mushkil”
(ko‘plab muammolar) bo‘lsa-da, ular ko‘rinmaydi (“yo‘qsa”) yoki hal bo‘ladi. Ya’ni halollik
tufayli muammolar ko‘zga ko‘rinmaydi, yoki hal qilinadi. Shuningdek, bu misra qismatga
ijobiy qarash, tavakkal va iymon bilan yashash tamoyillarini ham o‘z ichiga oladi.
3-misra:
“Yuz safha bir qalam bila kotib qilur raqam,”
Ushbu satrda insonning aqliy salohiyati va oddiy vosita bilan buyuk ishlar qilish mumkinligi
ko‘rsatilmoqda. “Yuz safha” — ya’ni yuzlab sahifalar, “bir qalam” — bitta vosita. Bu orqali
kuchli iroda, sabr va donolik yordamida katta natijalarga erishish mumkinligi anglatiladi.
Metaforik jihatdan:
“qalam” – bilim, tafakkur; “kotib” – olim, muallim obrazlarini anglatadi.
4-misra:
“Ming qo‘yni bir aso bila har yon surar shubon.”
Misraning tashbehi juda aniq: “ming qo‘yni bitta aso bilan” – bu kuchli boshqaruv, donolik va
qat’iyatni bildiradi. “Shubon” – cho‘pon obrazi rahbar, ustoz, peshvo obrazining ramzidir.
Ya’ni, dono inson minglab murakkab vaziyatlarni bitta dono harakat bilan boshqaradi. Bu
satrda rahbarlik fazilatlari, donolik, hayotiy tajriba, sabr-toqat yuqori baholanadi.
MUHOKAMA
Qit’aning umumiy g‘oyaviy yo‘nalishi insoniy fazilatlar — halollik, bilim, sabr, rahbarlik,
tafakkur va tajriba orqali hayotda muvaffaqiyatga erishish g‘oyasiga qaratilgan. Navoiy bu
to‘rt misrada juda ko‘p qatlamli ma’no, hayotiy falsafani siqib bergan.
U odob-axloqni har qanday bilim va kuchdan ustun qo‘yadi;
U bilimni (qalam) va tajribani (aso) halollik bilan birga ulug‘laydi;
Shoir bu misralarda harakat va niyatning pok bo‘lishini barcha yutuqlarning asosiy omili
sifatida ko‘rsatadi.
XULOSA
Navoiy qit’alari o‘zbek she’riyatining yuksak namunasi bo‘lib, ular orqali nafaqat badiiy zavq,
balki ma’naviy tarbiya, hayotiy saboq olinadi. Tahlil etilgan qit’a halollik, bilim, rahbarlik va
mehnatsevarlik g‘oyalarini o‘zida mujassam etgan qisqa, lekin chuqur falsafiy bayondir. Ushbu
qit’a bugungi kun yoshlariga ham halollik va bilim orqali yuksalish mumkinligini eslatadi.
Navoiy bu bilan o‘zbek xalqining ma’naviy mezonlarini mustahkamlab bergan
ulug‘ mutafakkirdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Navoiy, A.
Devoni Foniy
. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, 1987.
2.
Navoiy, A.
Xazoyin ul-maoniy
. – Toshkent: Fan nashriyoti, 2002.
3.
G‘ulomov, A.
Alisher Navoiy hayoti va ijodi
. – Toshkent: O‘qituvchi, 1970.
4.
Qayumov, A.
Navoiy tafakkuri
. – Toshkent: Yozuvchi, 1986.
5.
Sodiqov, H.
Alisher Navoiy poetikasi asoslari
. – Toshkent: Fan, 1974.
6.
Qodirov, M.
Navoiy g‘azallarining badiiy tahlili
. – Toshkent: O‘qituvchi, 1989.
